Hjátrúin lifir í þjóðarsálinni

Þótt Símon Jón trúi því ekki lengur að varkárni í ...
Þótt Símon Jón trúi því ekki lengur að varkárni í umgengni við náttúrunna og umhverfið sé af tillitssemi við huldufólk og blómálfa, er hann þeirrar trúar að við verðum að lifa í sátt og samlyndi við hana til að komast af. mbl.is/RAX

Símon Jón Jóhannsson þjóðfræðingur hefur tekið saman fróðleik úr ýmsum áttum í bókinni Fyrirboðar & tákn – Auðnuspor og ólánsvegir. Þótt flest fyrirbærin eigi rætur í samfélögum fortíðar og lýsi veruleika sem er frábrugðin okkar, segir hann ennþá grunnt á hjátrúnni. Fyrirboðar og ýmis tákn séu alltumlykjandi, sumir leiði þau hjá sér, en aðrir bregðist við.

Margt ber að varast í henni veröld vilji menn ekki kalla ógæfu yfir sig og sína. Móðir skyldi ei gefa barni brjóst, hafi það áður verið af því vanið, ella blótar barnið öll lifandis ósköp þegar það verður fullorðið. Lesi kona fræðibækur á meðgöngunni verður barnið gáfað, en geðveikt ef hún pissar úti í tunglsljósi.

Fyrirboðarnir leynast víða og geta verið bæði til góðs og ills, verstir eru feigðarboðarnir. Gagnvart óvirku fyrirboðunum svokölluðu fá menn ekki rönd við reist. Hlaupi svartur köttur í veg fyrir þá verður ógæfan ekki umflúin - svo dæmi sé tekið.

Verndargripur. Kaþólski krossinn sem Símon Jón hafði með sér í ...
Verndargripur. Kaþólski krossinn sem Símon Jón hafði með sér í próf í gamla daga. mbl.is/RAX


Tákn, hjátrú og fyrirboðar. Allt er þetta á eina bókina lært. Hún heitir Fyrirboðar & tákn – Auðnuspor og ólánsvegir í daglegu lífi og er eftir Símon Jón Jóhannsson, þjóðfræðing.

„Hugtakið tákn er notað yfir skynjanleg merki sem standa fyrir eitthvað annað og koma í stað þess. Notkun tákna er jafngömul menningunni og þau hafa gegnt viðamiklu hlutverki í trúarbrögðum, stjórnmálum, bókmenntum, listum, siðum og venjum í daglegu lífi fólks,“ segir Símon Jón og nefnir krossa, giftingarhringa, þjóðfána, bókstafi, svört sorgarklæði og rauðar rósir.

Í augum hjátrúarfullra er það slæmur fyrirboði þegar svartur köttur ...
Í augum hjátrúarfullra er það slæmur fyrirboði þegar svartur köttur hleypur í veg fyrir einhvern. Jakob Fannar Sigurðsson


Rýnt í hið óþekkta

„Fyrirboðar eru yfirleitt taldir til hjátrúar, sem er hluti af þjóðtrú. Hjátrúin felur í sér trú á tilveru vætta og dularfullra fyrirbæra og brýtur í bága við ríkjandi trúarbrögð. Ýmsar athafnir mannanna eru taldar hafa áhrif á líf þeirra og annaðhvort koma í veg fyrir ólán eða auka gæfu og gengi. Því gjalda menn varhug við hinu og þessu og fara eftir ákveðnum reglum, boðum og bönnum. Þeir telja sig sjá fyrir óorðna atburðarás og jafnvel geta gripið inn í hana með ýmsum úrræðum. Forlagatrú er af svipuðum meiði, menn trúa að þeim séu ásköpuð ákveðin forlög og allt þeirra líf sé fyrirfram ákveðið.“

Símon Jón hefur á tæpum aldarfjórðungi sent frá sér meira en tuttugu bækur, flestar um fyrrgreind fyrirbæri sem og draumaráðningar. „Áhuginn kviknaði á æskuheimili mínu á Akureyri, þar sem þjóðsögunum og þjóðtrúnni var töluvert haldið að mér. Þjóðtrúin var enda mjög lifandi á þeim tíma og fólkið mitt mikið að spekúlera í draumum og táknrænni merkingu þeirra. Ég man eftir að hafa setið við fótskör mömmu, ömmu og vinkvenna þeirra og fylgst með þeim spá í bolla, spil og reyna að rýna í hið óþekkta.“

Láti menn baldursbrá undir koddann hjá sér áður en þeir ...
Láti menn baldursbrá undir koddann hjá sér áður en þeir fara að sofa dreymir þá þann sem hefur stolið frá þeim. mbl.is/Jón Sigurðsson


Trúðirðu á þessi fyrirbæri og trúir enn?

„Mér var ungum kennt að bera virðingu fyrir náttúrunni og umhverfinu. Þótt ég trúi því ekki lengur að varkárnin sé af tillitssemi við huldufólk og blómálfa, er ég þeirrar trúar að við verðum að lifa í sátt og samlyndi við náttúruna til að komast af. Annars spyr þjóðfræðingurinn sig náttúrlega aldrei hvort til séu draugar og þvíumlíkt, hann leitar heimilda og rannsakar sögurnar, sem er óskaplega skemmtilegt,“ svarar Símon Jón en viðurkennir þó að draumar geti verið ákveðin úrvinnsla á ýmsu sem mannfólkið er að bardúsa í sínu daglega lífi.

Draumur á færeysku

Þótt hann sé manna fróðastur um tákn drauma, botnar hann ekki endilega í sínum eigin. „Í einum var ég staddur á skemmtistaðnum Kagganum í Færeyjum. Skyndilega heyrði ég að hljómsveitin spilaði íslenskt lag en söng textann á færeysku. Mér þótti þetta afar merkilegt, en ekki veit ég hver var í kollinum á mér að þýða textann því ég kann ekkert í færeysku. Svona getar draumar verið skrýtnir.“

Hringurinn er tákn eilífðarinnar, án upphafs og endis, og form ...
Hringurinn er tákn eilífðarinnar, án upphafs og endis, og form sólar og mána. mbl.is/Árni Sæberg


Hafa draumar þínir ræst?

„Ekki beinlínis. Raunar dreymdi mig eldri dóttur mína nokkru áður en hún fæddist. Mér fannst ég hafa séð hana áður nákvæmlega eins og hún leit út þegar hún kom í heiminn.“

Eftir íslensku- og bókmenntanám í Háskóla Íslands fór Símon Jón til náms í þjóðfræði við Oslóarháskóla. Auk þess að grúska í fræðunum og skrifa bækur kennir hann íslensku við Flensborgarskólann í Hafnarfirði. Hann segir trú á tákn drauma og alls konar hjátrú lifa í þjóðarsálinni. Oft stoppi fólk hann úti á götu og biðji hann að ráða drauma sína.

Í Kína þótti heillavænlegt að borða appelsínur á öðrum degi ...
Í Kína þótti heillavænlegt að borða appelsínur á öðrum degi nýs árs og voru þær tengdar ódauðleikanum AFP


„Verndargripir eins og mér er kunnugt um að margir nemenda minna hafa með sér í próf er auðvitað bullandi hjátrú. Þegar ég var í Noregi var gerð könnun og þá kom í ljós að stór hluti nemenda tók með sér í próf verndargripi, krossa, bangsa og allt hvað eina,“ segir Símon Jón og kveðst sjálfur forðum daga ævinlega hafa haft með sér kaþólskan kross með áföstu talnabandi. Ekki af því að hann væri kaþólskur, heldur trúði hann því að krossinn yrði sér til gæfu. „Svo var vitaskuld allur gangur á því hvernig mér gekk í prófunum. Trú og hjátrú eru tvær hliðar á sama peningi.“

Merkileg þjóðfræðiheimild

Bókinni er skipt í kafla eftir stafrófsröð, enda er hún hugsuð sem handhægt uppflettirit til gamans og fróðleiks. Undir ö-inu er örbylgjuofn, sem bendir til að hjátrú og fyrirboðar eigi sér ekki endilega rætur langt aftur í tímann. Illt er í efni á mörgum heimilum ef rétt reynist að þeir sem horfi í glerið á örbylgjuofni verði blindir eða heimilisfólk náttúrulaust sé ofninn hafður í mittishæð.

Það er óheillamerki að hafa peninga í fleiri en einum ...
Það er óheillamerki að hafa peninga í fleiri en einum vasa – þá tapa menn öllu sínu fé.


„Mönnum er eðlislægt að lesa í umhverfið sitt og kringumstæður. Alls kyns hugmyndir kvikna þegar framandi hlutir og fyrirbæri eru annars vegar og þeir kaupa gjarnan furðusögur um það sem þeir hvorki þekkja né skilja – eins og örbylgjurnar. Hjátrú getur verið lífshættuleg, til dæmis sú hræðilega trú í Afríku að menn geti læknast af eyðni ef þeir sofi hjá hreinni mey.“

Eru dæmi um séríslenska hjátrú?

„Hér tengist hjátrú manna oft veðri, afla og sjómennsku, enda búum við í landi þar sem allra veðra er von. Fólk átti lífsafkomuna undir fiskinum og náttúruöflunum. Forlagatrúin speglast víða í Íslendingasögunum og virðist hafa fylgt okkur alveg frá upphafi að við réðum ekki sjálf ferðinni, heldur sé hún vörðuð fyrirfram. Hvur sem það nú gerir.“

Kápa bókarinnar Fyrirboðar og tákn.
Kápa bókarinnar Fyrirboðar og tákn.


Guð kannski?

Já, já, þetta er flest meira og minna samtvinnað úr trúarpælingum og Biblíunni, sem er afar merkileg þjóðfræðiheimild. Ýmislegt sem við tengjum jólum hefur ekkert með kristindóm að gera, til dæmis þetta sígræna tré sem við dröslum heim í stofu um hver jól. Líklega á sá siður frekar rætur í fornri trjádýrkun eða pælingu um gang sólarinnar, vöxt og viðgang náttúrunnar ef út í það er farið.“

Hér getur verið amen eftir efninu.

Tákn samninga í Grikklandi til forna

Íslenska orðið tákn er notað fyrir alþjóðlega orðið symbol sem komið er frá grísku sögninni symbalein; að fella saman. Í Grikklandi til forna var til siðs, þegar gerðir voru samningar milli manna, að skipta einhverjum hlut í tvennt, til dæmis peningi. Hvor samningsaðila fékk síðan sinn helming og þannig var hægt að sannreyna samkomulagið síðar með því að fella brotin saman. Helmingshluturinn kallaðist symbolon, í fleirtölu symbola.

Innlent »

Torfærutæki beisluð á fjöllum

19:41 „Þetta byrjaði nú allt saman þegar ég ákvað að gera smá grín að félaga mínum sem þá var búinn að grafa sig fastan í einhverjum pirringi og komst hvergi. Þá tók ég upp spjaldtölvu og tók við hann smá viðtal og í framhaldi af því bjó ég til þessa síðu – menn verða jú að hafa gaman af lífinu.“ Meira »

Um 60 skjálftar yfir 3 í dag

19:34 Alls hafa um sextíu jarðskjálftar yfir 3 á stærð mælst við Grímsey frá miðnætti. Frá klukkan 17 á laugardaginn hafa skjálftarnir verið 71 talsins. Meira »

Íbúar steyptu fyrstu metrana sjálfir

18:55 Borgfirðingar eru orðnir langþreyttir á óviðunandi ástandi í vegamálum en þeir komu í dag saman í Njarðvíkurskriðum og steyptu um þriggja metra langan vegakafla. Annar af skipuleggjendum viðburðarins segir að með gjörningnum vilji heimamenn senda stjórnvöldum skilaboð um að vegurinn sé gjörónýtur. Meira »

Vex aldrei upp úr hlutverkinu

18:42 Hápunktur hvers skólaárs í Fjölbrautaskólanum í Garðabæ er leiksýning sem Leikfélagið Verðandi setur upp í tengslum við árshátíðina. Í ár taka um eitt hundrað nemendur þátt í söngleiknum Pétur Pan, þar af þrjátíu sem leika, syngja og dansa. Meira »

Bankasýslan gefur ráðherra grænt ljós

18:37 Bankasýsla ríkisins sendi í dag tillögu til fjármála- og efnahagsráðherra um að selja Kaupskilum ehf. 13% eignarhlut ríkisins í Arion banka hf. vegna nýtingar á kauprétti félagsins samkvæmt hluthafasamkomulagi frá árinu 2009. Meira »

Dill heldur Michelin-stjörnunni

18:22 Kári Þorsteinsson, sem tók við sem yfirkokkur á Dill um síðustu áramót, hefur tekið við staðfestingu á að veitingastaðurinn heldur Michelin-stjörnu sinni. Meira »

Ætla að endurskipuleggja Airwaves

17:39 Nýir eigendur Iceland Airwaves hátíðarinnar segjast ætla að finna hjarta hátíðarinnar, fara aftur í ræturnar og aðgreina hana meira frá öðrum hátíðum með því að horfa á tónlistarmenn morgundagsins en færa sig frá því að fá stærri bönd. mbl.is ræddi við Ísleif Þórhallsson um framtíð hátíðarinnar. Meira »

Framboð Íslands samþykkt

17:52 Framboð Íslands um setu í framkvæmdastjórn UNESCO, Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna, fyrir tímabilið 2021 til 2025 var samþykkt á ríkisstjórnarfundi síðastliðinn föstudag. Meira »

Vilja aukið frelsi á leigubílamarkaði

17:38 Afnema þarf hámarksfjölda leigubílaleyfa á Íslandi og fækka kvöðum fyrir veitingu slíkra leyfa. Þetta sagði Hanna Katrín Friðriksson þingmaður í umræðum um frelsi á leigubílamarkaði á Alþingi fyrr í dag. Meira »

Fimm í úrslit í Kokki ársins

17:34 Undanúrslit í keppninni Kokkur ársins 2018 fóru fram á Kolabrautinni í Hörpu í dag. Átta keppendur tóku þátt og komast fimm þeirra áfram til keppni í úrslitum sem verða næstkomandi laugardag. Meira »

Íshestar ehf. greiði 15 milljónir

17:25 Héraðsdómur Reykjaness hefur dæmt fyrirtækið Íshesta ehf. til að greiða Hjalta Gunnarssyni tæpar 15 milljónir króna, auk dráttarvaxta, ásamt 850 þúsund krónum í málskostnað. Meira »

Töluvert um hálkuslys

17:15 Töluvert hefur verið um það að fólk hafi leitað á slysadeild Landspítala vegna hálkuslysa. Um 12 manns höfðu leitað á deildina þegar mbl.is náði tali af Bryndísi Guðjónsdóttur, deildarstjóra bráða- og göngudeildar, en fór fjölgandi. Meira »

Skoða að jafna fargjöld Herjólfs

16:55 „Þegar ekki er siglt í Landeyjahöfn er ekki nóg með það að siglingatíminn sexfaldist í vetrarbrælunum sem ríkja, heldur þrefaldast fargjaldið líka,“ sagði Páll Magnússon á Alþingi í dag. Samgönguráðherra tók jákvætt í fyrirspurn hans um efnið og sagði málið til skoðunar í ráðuneytinu. Meira »

Arnaldur skipaður héraðsdómari

16:10 Sigríður Á. Andersen dómsmálaráðherra hefur skipað Arnald Hjartarson, aðstoðarmann dómara við EFTA dómstólinn, í embætti héraðsdómara sem hafa mun fast sæti við Héraðsdóm Reykjavíkur. Meira »

Lögreglan vill fá Sunnu heim

15:44 „Réttarbeiðnin gengur út á það að við tökum yfir rannsókn þessa máls, vegna þess að það er ekki í samræmi við mannréttindasáttmála að sömu atvik séu rannsökuð á tveimur stöðum í einu,“ segir Grímur Grímsson yfirlögregluþjónn um rannsókn fíkniefnamáls sem tengist Sunnu Elviru Þorkelsdóttur. Meira »

Ekið á gangandi vegfaranda á Hlíðarbraut

16:20 Ekið var á gangandi vegfaranda á Hlíðarbraut á Akureyri um fjögurleytið í dag. Sjúkrabíll flutti vegfarandann til aðhlynningar og skoðunar á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Meira »

Tekinn á 151 km/klst

15:47 Lögreglan á Norðurlandi vestra kærði um helgina 101 ökumann fyrir of hraðan akstri. Sá sem ók hraðast var mældur á 151 km hraða á klukkustund í Blönduhlíð í Skagafirði, þar sem hámarkshraði er 90 km á klukkustund. Alls hafa verið kærð það sem af er þessu ári 466 umferðalagabrot í umdæminu, þar af 392 mál vegna hraðaksturs. Meira »

Taka ekki til kynjasjónarmiða

15:20 Í gildandi íþróttalögum frá 1998 er ekkert fjallað um kynjasjónarmið þó svo að legið hafi fyrir bæði þingsályktun frá 1992 og tillögur sérstakrar nefndar sem skipuð var 1996 til þess að auka hlut kvenna í íþróttum. Meira »
Herbegi í ágúst og september
Leita eftir herbegi til leigu á höfuðborgarsvæðinu frá 1. ágúst til 7. október n...
UHD skjáir ( 4k )
Upplýsingar gefur Ólafur hjá Varmás ehf. sími 566 8144 ...
3 sófaborð úr massífum við
Til sölu 3 sófaborð úr massífum við, bæði lítil og stærri. Seljast ódýrt. Egger...
 
Aðalfundur
Fundir - mannfagnaðir
Félag sjálfstæðismanna, Langholti ...
Hádegisfundur ses
Fundir - mannfagnaðir
ses.xd.is Samtök eldri sjálfstæði...
L helgafell 6018021419 iv/v
Félagsstarf
? HELGAFELL 6018011019 VI Mynd af au...
Vélavörður
Sjávarútvegur
Vélavörður Vísir hf. óska...