Óvæntur fjöldi kvenhetja í sögum af hvítabjörnum

Feðginin Rósa og Þórir nutu þess ævinlega að vera saman ...
Feðginin Rósa og Þórir nutu þess ævinlega að vera saman úti í náttúrunni.

Landganga hvítabjarna var algeng hér á landi fyrr á öldum og margar sagnir til af þeim og viðureignum mannfólksins við þessa stóru skepnu vetrarins. Þórir Haraldsson, líffræðikennari við Menntaskólann á Akureyri, safnaði í áratugi sögum af hvítabjörnum, sönnum og skálduðum, og nú hefur Rósa dóttir hans að honum gengnum tekið hans mikla safn heimilda saman í bók.

Bókin, sem heitir Hvítabirnir á Íslandi, var tilnefnd til Hagþenkisverðlauna nýverið í flokki fræðirita. Rósa er doktor í mannfræði og vísindafélagi við Stofnun Vilhjálms Stefánssonar á Akureyri.

„Við pabbi vorum miklir vinir og náin feðgin. Ég fór mikið með honum í göngutúra úti í náttúrunni þegar ég var stelpa. Hann vann verkefni fyrir Náttúrufræðistofnun á sumrin og við gengum til að mynda saman upp að jökli við Dalvík á hverju ári til að framkvæma mælingar, því hann sá um að fylgjast með jöklinum. Nokkur sumur fór hann að telja plöntur í Vesturdal og þar gengum við um í heila viku og töldum plöntur. Hann kenndi mér alla flóruna á íslensku og líka á latínu. Frá því ég man eftir mér var pabbi að viða að sér heimildum um komur hvítabjarna til Íslands en ég hafði engan sérstakan áhuga á hvítabjörnum, enda var pabbi ekkert að reyna að gera þennan mikla áhuga sinn á bjarndýrum að áhuga annarra í fjölskyldunni,“ segir Rósa Rut Þórisdóttir, sem sendi frá sér fyrir síðustu jól bókina Hvítabirnir á Íslandi, en bókin er að stofni til byggð á handskrifuðu riti föður hennar, Þóris Haraldssonar, líffræðikennara við Menntaskólann á Akureyri. Bókin geymir bæði sannar frásagnir af landgöngu bjarndýra sem og þjóðsögur, en Rósa segir draum föður síns hafa verið að gera þessa áratuga söfnun aðgengilega fyrir almenning. Þórir lést 30. janúar fyrir sléttum fimm árum í dag og bókina vann Rósa í minningu föður síns.

Árið 1881 komu 63 bjarndýr

Menn við eggjatöku í Hornvík felldu fullvaxinn hvítabjörn 1963.
Menn við eggjatöku í Hornvík felldu fullvaxinn hvítabjörn 1963. Ljósmynd/Ole Olsen


„Vissulega var mikil vinna að slá inn handskrifað handrit hans, en rithönd pabba var skýr og falleg svo það var auðvelt að lesa hana. Þetta var heilmikil handavinna því ég þurfti að leita uppi margar heimildir pabba og finna þær nákvæmar. En það var mikil nánd í því fyrir mig að vinna með handskrifuð plöggin hans eftir að hann var fallinn frá. Það gerði mér gott,“ segir Rósa og bætir við að vinir og kunningjar pabba hennar hafi verið duglegir að gauka að honum sögum. „Einn vinur hans fékk til dæmis skriðusögur frá pabba í skiptum fyrir hvítabjarnarsögur. Pabbi safnaði öllu að sér, enda var hann kennari áður en internetið kom til sögunnar. Allt sem hann las og hélt að hann gæti mögulega notað seinna skráði hann á blað og setti í spjaldskrá. Þetta var hans „leitarvefur“ og hvítabirnirnir hlóðu af einhverjum ástæðum meira utan á sig en annað í þessari söfnun hans.“

Rósa segir að henni hafi komið á óvart hversu tíðar komur hvítabjarna hingað til lands voru.

„Þegar ég var að alast upp voru landgöngur mjög fátíðar; 1974 kom bjarndýr í Fljótavík, 1975 var bjarndýr á sundi skotið við Grímsey og árin þar á eftir sást til bjarndýra á ísjaðrinum norður af landinu. 1988 urðu menn varir við bjarndýr í fjörunni í Haganesvík en svo komu engir birnir hingað á land í 30 ár þar til tveir slíkir komu í Skagafjörð árið 2008. Raunveruleikinn var allt annar á nítjándu öld, til dæmis komu 63 bjarndýr á land frostaveturinn mikla árið 1881, gríðarlegt frost var hér á landi það ár. Til samanburðar komu „aðeins“ 27 hvítabirnir hér á land „hinn“ frostaveturinn mikla sem flestir kannast við, árið 1918. Þessar algengu komur slíkra hættulegra dýra, og fyrir vikið hinn mikli ótti við hvítabirni, sýna okkur hversu raunveruleiki fólks var víðsfjarri þeim sem nútíma Íslendingar tengja við hvítabirni.“

Jóhanna vann hetjudáð

1963 á Horni. Trausti og Kjartan Sigmundssynir með björn.
1963 á Horni. Trausti og Kjartan Sigmundssynir með björn.


Rósa nálgaðist bókarskrifin að hluta til út frá sínu fagi, mannfræðinni, enda hefur hún meiri áhuga á fólkinu sem mætti hvítabjörnum og tókst á við þá heldur en dýrunum sjálfum. Hún segir að það hafi komið henni mest á óvart hversu margar kvenhetjur komu þar við sögu.

„Þær eru mun fleiri en ég bjóst við, enda er sagan af komu hvítabjarna og viðureigna við þá oft afar karllæg, því eins og svo oft skrifa karlar niður þessar sögur eftir öðrum körlum. Það var ánægjulegt að finna þó nokkuð marga kvenskörunga í þessum frásögnum, þannig að í raun er að finna heilmikinn femínisma í bókinni. Konur sem tókust á við hvítabirni náðu ýmist að fella björninn eða féllu fyrir honum. Í einni af uppáhaldssögunum mínum í þessari bók er aðalhetjan ung stúlka, Jóhanna Aðalmundardóttir, sem bjó á Eldjárnsstöðum á Langanesi veturinn kalda 1918 þegar glorsoltinn hvítabjörn kom þar og fór alla leið inn í bæ. Þetta er rosaleg saga þar sem Jóhanna vinnur hetjudáð, hún tekur áhættuna og hleypur út úr bænum „þar sem hún gat búist við að ganga í kjaftinn á dýrinu“ til að sækja hjálp til manna í fjárhúsunum. En karlmaðurinn sem var inni með henni þorði ekki og ekki vildi hún senda gamalmennin eftir hjálp. Þetta er í fyrsta skipti sem frásögn er skrifuð strax daginn eftir að atburður um hvítabjörn á sér stað. Það sem gerðist var ritað nákvæmlega niður eftir heimafólki og það fékk að lesa yfir, svo allt væri rétt. Þetta er fyrir vikið mjög dýrmæt heimild,“ segir Rósa og bætir við að konur komi einnig við sögu í þjóðsögum af viðureignum við hvítabirni.

„Ég birti til dæmis í bókinni skemmtilegt söguljóð eftir Böðvar Guðmundsson frá 1966, en þar segir frá hvítabirni sem drepur og étur bónda nokkurn en giftist að því loknu konu hans og var samlíf þeirra mjög gott, bjarnarins og konunnar. Þjóðtrúin og þjóðsögurnar geyma skemmtilegar hugmyndir um hvítabirni, til dæmis að þeir ráðist ekki á barnshafandi konur og ráðist ekki á menn sem heita Björn. Ef einhver drepur bjarndýr sem ekki hefur gert neinum mein, þá hefnist honum fyrir. Það eru til raunverulegar sögur sem styðja þessi dæmi, eða hafa orðið til þess að fólk fór að trúa þessu. Nonna-bækurnar áttu líka stóran sess í hugum fólks og hugmyndum þess um hvítabirni, margir sem lásu þær áttu andvökunætur. Þetta var raunveruleg ógn, enda eru hvítabirnir stórhættulegar skepnur.“

Ég er erki-Akureyringur

Rósa hefur búið undanfarinn áratug í Belgíu með eiginmanni og tveimur sonum. „Ég flutti á sínum tíma til Parísar, tók ár í frönsku fyrir útlendinga í Sorbonne, til að ná tökum á tungumálinu og fór svo í doktorsnám þar í mannfræði. Ætlunin var að flytja aftur heim til Akureyrar að námi loknu, því ég er erki-Akureyringur. Þegar ég sé fallegar myndir frá Akureyri byrjar hjartað að slá. En ástin fór með mig á nýjar slóðir, ég kynntist manninum mínum í skólanum í París þar sem hann lagði stund á hagfræði. Og þegar honum bauðst starf hér í Brussel fylgdi ég honum þangað. En ég gerði mér ekki grein fyrir hvað fjöllin, sjórinn og norðurljósin skiptu mig miklu máli fyrir en ég flutti hingað út og er án þessara fyrirbæra sem voru hversdagsleg og sjálfsögð.“

Vinátta ekkjunnar og birnunnar

Greiði fyrir greiðaEkkjan gaf birnunni að borða og birnan færði ...
Greiði fyrir greiðaEkkjan gaf birnunni að borða og birnan færði henni fisk. Teikning eftir Hauk Halldórsson


Setbergsannáll segir að hafís hafi legið fyrir öllu Norðurlandi og hafi töluvert af sel komið með honum og Norðlendingar tekið fegins hendi þeirri búbót. Með ísnum komu einnig bjarndýr á land.

Ekki er neitt skrifað um skaða, sem þessi bjarndýr hafi unnið, enda líklegt að þau hafi aðallega veitt seli ef nóg var af þeim. Eitt þessara bjarndýra er hins vegar sagt hafa haft aðsetur sitt hjá ekkju nokkurri. Það var kvendýr. Það lagði ungum sínum undir rúmi einu í bænum. Var það meinlaust þar öllum mönnum.

Konan var barnmörg. Bannaði hún þeim að fást neitt við dýrsungana en hún gjörði dýrinu til góða og þessi skepna launaði henni aftur góðu í því að dýrið fór til sjávar og bar heim til hennar húsa fiskabrot og annað er rak af sjó og ætt var. Var þessari konu það mikill styrkur til matfanga fyrir sig og börn sín því það sem dýrið neytti ekki tók hún og sauð.

Skrafað var að dýrið hefði skipt í tvo staði því það heim bar. Dvaldi það hjá þessari konu þar til ungar þess voru orðnir sjálfbjarga og síðan fór það sinn veg með þá í burt þaðan en að þessum aðdrætti var mælt að konan hefði lengi búið.

Kauptu vikupassa

Lestu meira með vikupassa!

Fáðu þér vikupassa fyrir 1.790 kr. og þú færð aðgang að öllu efni úr blaði dagsins í dag og næstu 6 daga.

Kaupa vikupassa

Aðrar áskriftarleiðir »

Innlent »

Vinnueftirlitið fylgist með framvindunni

10:35 Starfsmaður Vinnueftirlitsins sem hefur eftirlit með álverinu í Straumsvík hafði samband við álverið í gær eftir að svokallaður ljósbogi myndaðist þar í fyrradag. „Við erum að fá upplýsingar frá þeim um hver staðan er,“ segir Hanna Sigríður Gunnsteinsdóttir, forstjóri Vinnueftirlitsins. Meira »

Fyrst kvenna til að synda Eyjasund

10:24 Sigrún Þuríður Geirsdóttir varð í nótt fyrsta konan til að synda svokallað Eyjasund, þ.e. leiðina frá Vestmannaeyjum og yfir á Landeyjasand. Sigrún hóf sundið frá Eiðinu í Heimaey og tók land á Landeyjasandi fjórum klukkustundum og 31 mínútu síðar. Meira »

Ógnuðu húsráðendum með eggvopni

10:20 Tveir karlmenn voru handteknir af lögreglunni á Austurlandi í gær, grunaðir um að hafa farið inn í hús á ótilgreindum stað í umdæminu snemma í gærmorgun og ógnað húsráðendum með eggvopni. Einn húsráðenda hlaut smávægilega áverka, þó ekki eftir eggvopnið. Meira »

Rann 300 metra niður Hvannárgil

08:59 Það var göngumanninum, sem sat fastur á syllu í Hvannárgili fyrir neðan Goðahraun á Fimmvörðuhálsi, til happs að renna ofan í sprungu fulla af snjó. Það var til þess að hann staðnæmdist og ef ekki hefði verið fyrir snjóinn er ómögulegt að segja til um hversu langt hann hefði runnið niður gilið. Meira »

Hafa ásælst dýrmæta kirkjugripi

08:37 Fremur en að söfn ásælist kirkjugripi til að tryggja varðveislu þeirra ættu ráðamenn að beita sér fyrir því að kirkjan fái þá fjármuni sem henni ber. Þannig geti hún bætt eld- og þjófavarnir í kirkjum til að tryggja öryggi þeirra og dýrmætra kirkjugripa sem þar eiga heima. Meira »

Víða góð spretta en beðið eftir þurrki

07:57 „Háin sem er seinni vöxtur grassins sprettur vel en það var svolítill kyrkingur í grasinu í vor vegna þurrka. Það er heilmikil spretta á seinni slættinum og mér sýnist allt líta mjög vel út þar sem ég fer um,“ segir Jóna Þórunn Ragnarsdóttir, ráðunautur hjá Rannsóknarmiðstöð landbúnaðarins, og bóndi á Birnustöðum á Skeiðum á Suðurlandi. Meira »

Hæg norðaustlæg átt og hlýjast á Suðurlandi

07:12 Hæg norðaustlæg eða breytileg átt verður á landinu í dag og víðast hvar skýjað, en léttskýjað norðvestan til og lítils háttar væta á landinu austanverðu. Það léttir heldur til sunnanlands er líður á daginn, en þó má búast við skúrum síðdegis þar. Meira »

Var að reykja fisk yfir opnum eldi

06:35 Lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu var tilkynnt í gærkvöldi um erlendan karlmann sem var með eld í nágrenni vinnubúða í Mosfellsbæ. Eldinn var maðurinn að nota til að elda og reykja fisk og segir í dagbók lögreglu að maðurinn hafi verið búinn að koma sér upp hinni „fínustu aðstöðu utan við vinnubúðirnar“. Meira »

Ekki tilefni til atkvæðagreiðslu

05:30 Ekki er tilefni til að efna til atkvæðagreiðslu meðal flokksmanna Sjálfstæðisflokks vegna þriðja orkupakkans miðað við inntak málsins og eðli þess, að mati Birgis Ármannssonar, þingflokksformanns Sjálfstæðisflokks. Meira »

Lokað vegna lagfæringa á Laugavegi

05:30 Sumarið er gjarnan tími framkvæmda utandyra í borgarlandinu og þá er góðviðri nýtt til þess að lagfæra ýmislegt og viðhalda öðru, til dæmis malbika götur og sinna gróðri. Meira »

Fjórfaldur íbúafjöldi heimsótti bæinn

05:30 Heldur fjölgaði í Grundarfirði í gær þegar þrjú skemmtiferðaskip heimsóttu bæinn. Aldrei áður hafa jafn mörg skemmtiferðaskip komið til Grundarfjarðar á einum og sama deginum. Meira »

Fer fækkandi í Reykjavík

05:30 Íslenskum ríkisborgurum sem búa í Reykjavíkurborg fækkaði um u.þ.b. þúsund á árunum 2016 til 2019, að því er fram kemur í tölum Hagstofu Íslands um mannfjölda á fyrsta ársfjórðungi þessara ára. Á sama tíma fjölgaði erlendum ríkisborgurum í borginni um u.þ.b. 7.600. Meira »

Landselir sóla sig á Löngufjörum

05:30 Fjöldi landsela lá á Löngufjörum á sunnanverðu Snæfellsnesi á laugardaginn var og sólaði sig í sumarblíðunni.   Meira »

Algengt að vottorð séu véfengd

05:30 Algengt er að lögreglustjórar véfengi starfshæfnivottorð starfsmanna sem snúa aftur vegna veikinda og fái trúnaðarlækna til að endurmeta starfshæfni þeirra. Meira »

Keyptu veiðijarðir við Búðardalsá

05:30 Svissneskir fjárfestar hafa á síðustu árum keypt þrjár jarðir við Búðardalsá á Skarðsströnd. Með kaupunum deila þeir jöfnum atkvæðisrétti í ánni með íslenskum landeigendum á svæðinu. Meira »

Manninum bjargað af syllunni

Í gær, 23:48 Göngumanninum, sem setið hafði fastur á syllu í Goðahrauni á Fimmvörðuhálsi frá klukkan 18 í dag, hefur verið bjargað úr sjálfheldunni. Meira »

Aðgerðir standa enn yfir á Fimmvörðuhálsi

Í gær, 23:05 Björgunaraðgerðir vegna manns sem situr fastur á syllu í Goðahrauni á Fimmvörðuhálsi standa enn yfir, en aðgerðirnar eru tæknilega erfiðar að sögn upplýsingafulltrúa Landsbjargar. Meira »

„Þetta skal aldrei verða“

Í gær, 22:42 „Ég vil sem minnst gefa upp, en þetta skal aldrei verða,“ segir Hrafn Jökulsson umhverfissinni um fyrirhugaða Hvalárvirkjun. Framkvæmdir vegna virkjunarinnar hófust í dag á Ófeigsfjarðarvegi og segir Hrafn von á aðgerðum í vikunni. Meira »

Taka þurfti blóðsýni með valdi

Í gær, 22:30 Ökumaður var handtekinn í Kópavogi á fimmta tímanum í dag vegna ölvunar- og fíkniefnaaksturs. Hann var mjög ölvaður og reyndist einnig vera sviptur ökuréttindum ævilangt. Meira »
Fyrir verslunarmannahelgina !!!
Til sölu 2ja manna tjald..Verð kr 4000. 4 manna tjald. Verð kr 10000. Samanbrjó...
Tæki fyrir traktorinn
Við erum með jarðtætara, hagasláttuvélar, kurlara og allt mögulegt fyrir traktor...
Ýmsar áhugaverðar bækur til sölu
il sölu nokkur grundavallarrit ættfræðinnar ásamt ritum um atvinnu- og byggðasög...
INTENSIVE ICELANDIC, ENGLISH, NORWEGIAN, DANISH & SWEDISH f. foreigners - ÍSLENSKA f.útl - ENSKA - NORSKA, DANSKA, SÆNSKA
ÍSLENSKA, ENSKA, NORSKA, DANSKA, SÆNSKA I, II, III, IV, V, VI: Starting dates...