Samsíða yfir milljarða ljósára

Teikning listamanns af dulstirninu ULAS J1120+0641. Það er dulstirni í ...
Teikning listamanns af dulstirninu ULAS J1120+0641. Það er dulstirni í órafjarlægð frá sólkerfi okkar. Í miðju þess er risasvarthol sem talið er að hafi massa sem er tveimur milljörðum sinnum meiri en sólarinnar okkar. ESO/M. Kornmesser

Evrópskir vísindamenn hafa komist að því að risavaxin svarthol í miðju vetrarbrauta snúast á samsíða ási þrátt fyrir að milljarðar ljósára skilji þau að í alheiminum. Þar að auki virðast snúningsásar þeirra samsíða uppröðun vetrarbrauta í alheiminum. Ekki er talið að um tilviljun sé að ræða.

Stjörnufræðingar við Liėge-háskóla í Belgíu notuðu VLT-sjónauka Evrópsku stjörnustöðvarinnar á Suðurhveli (ESO) í Síle til að rannsaka 93 svonefnd dulstirni. Það eru vetrarbrautir með afar virkum risasvartholum í hjarta. Slík svarthol eru umvafin snúningsskífum úr gríðarheitu efni sem jafnan berst í langa stróka út frá snúningsási þeirra. Dulstirni geta skinið skærar en allar stjörnurnar í hýsilvetrarbrautum þeirra samanlagt.

Dulstirnin dreifast yfir milljarða ljósára en þau eru frá þeim tíma þegar aldur alheimsins var um það bil þriðjungur af aldri sínum í dag.

„Það fyrsta sérkennilega sem við tókum eftir var að snúningsásar sumra dulstirna voru í beinni línu hver við annan, jafnvel þótt milljarðar ljósára skilji dulstirnin að,“ segir Damien Hutsemékers sem leiddi rannsóknina.

Fylgja eftir dreifingu vetrarbrauta í alheiminum

Stjörnufræðingarnir létu þó ekki staðar numið þar. Vetrarbrautir í alheiminum dreifast ekki jafnt þegar litið er yfir nokkurra milljarða ljósára fjarlægðir. Vetrarbrautirnar mynda nokkurs konar risavaxna þræði og kekki í kringum miklar eyður þar sem fáar vetrarbrautir er að finna. Þessi dreifing kallast stórgerð alheimsins.

Í ljós kom að snúningsásar dulstirnanna höfðu tilhneigingu til þess að vera í línu við þessa stórgerð. Tilheyri dulstirnin löngum þræði liggja snúningsásar svartholanna í miðju þeirra samsíða þræðinum. Að mati stjörnufræðinganna eru líkurnar á því að þessi beinlínuröðun sé tilviljun innan við 1%.

„Fylgnin milli stefnu dulstirnanna og stórgerðarinnar sem þau tilheyra er mikilvægur þáttur í líkönum af þróun alheimsins. Mælingar okkar eru fyrsta staðfestingin á þessari fylgni yfir mun stærri skala en hingað til hefur sést í venjulegum vetrarbrautum. Beinlínuröðunin í mælingunum, á skala sem er miklu stærri en líkön okkar segja fyrir um, gæti verið vísbending um að ýmsa þætti vanti í líkön okkar af alheiminum,“ segir Dominique Sluse við Argelander-Institut für Astronomie í Bonn í Þýskalandi og Liėge-háskóla.

Frétt á íslensku á vef ESO

Teikning listamanns af dularfullri uppröðun dulstirna.
Teikning listamanns af dularfullri uppröðun dulstirna. ESO
mbl.is

Bloggað um fréttina

Kolaportið alltaf gott veður!
Góða veðrið og góða skapið er í KOLAPORTINU!...
Davíð Stefánsson frá Fagraskógi
Til sölu ljóðabréf frá Davíð Stefánssyni til vinar síns. 15 erindi ásamt áritaðr...
Bækur um ættfræði, byggðasögu og ýmsan fróðleik til sölu
Til sölu nokkur grundavallarrit ættfræðinnar ásamt ritum um atvinnu- og byggðasö...