Sólveig Pétursdóttir "Ég held að þetta sé allt að breytast með aukinni þátttöku kvenna í stjórnmálum."
Sólveig Pétursdóttir "Ég held að þetta sé allt að breytast með aukinni þátttöku kvenna í stjórnmálum."
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Eiga konur erfiðara uppdráttar en karlar í stjórnmálum? Hafa þær minni áhuga á stjórnmálum en karlar? Eru þær teknar fram yfir karla bara vegna þess að þær eru konur?

Eiga konur erfiðara uppdráttar en karlar í stjórnmálum? Hafa þær minni áhuga á stjórnmálum en karlar? Eru þær teknar fram yfir karla bara vegna þess að þær eru konur? Viðmælendur Örnu Schram svara þessum og fleiri spurningum, í tilefni níutíu ára afmælis kosningaréttar og kjörgengis íslenskra kvenna til Alþingis.

Níutíu ár eru liðin frá því konur, sem náð höfðu fertugsaldri, fengu kosningarétt og kjörgengi til Alþingis. Stjórnarskrárfrumvarp um kosningarétt kvenna var samþykkt á Alþingi árið 1913. Tveimur árum síðar, nánar tiltekið hinn 19. júní 1915, samþykkti Kristján X konungur stjórnarskrána. Konur fengu síðan fullan og skilyrðislausan kosningarétt og kjörgengi til Alþingis árið 1920 þegar ný stjórnarskrá vegna sambandslaganna frá árinu 1918 gekk í gildi. Þar með höfðu þær jafnan rétt og karlar til að kjósa og bjóða sig fram til þings.

Fyrsta konan, Ingibjörg H. Bjarnason, skólastjóri Kvennaskólans í Reykjavík, var kjörin á þing árið 1922, en hún skipaði efsta sæti Kvennalistans. "Á þeim átta árum, sem Ingibjörg sat á þingi, leiddi hún Landspítalamálið fram til sigurs. En hún átti aðild að ýmsum ólíkum málaflokkum og batt sig engan veginn við sérhagsmunamál kvenna," er rifjað upp í bókinni Veröld sem ég vil, eftir Sigríði Th. Erlendsdóttur sagnfræðing.

Tæpum sjö áratugum síðar sátu þrjár konur á Alþingi. Fram að þeim tíma höfðu þær verið ein, tvær eða þrjár og stundum engin. Konum fjölgaði hins vegar nokkuð eftir kosningarnar 1983, en þá buðu Samtök um Kvennalista fram í fyrsta sinn til Alþingis. Kvennalistinn náði þá þremur konum inn á þing. Sex konur voru kjörnar af listum annarra flokka. Samtals níu konur náðu því kjöri í kosningunum. Hlutur kvenna á þingi varð þar með 15%. Hann jókst jafnt og þétt fram yfir kosningarnar árið 1999. Þá náðu 22 konur kjöri og hlutur þeirra varð tæplega 35%. Hann minnkaði hins vegar í síðustu alþingiskosningum. Þá náðu 19 konur kjöri. Síðan þá hefur ein kona bæst í hópinn, eftir að aðalmaður, karl, lét af þingmennsku. Tuttugu konur eiga því sæti á Alþingi um þessar mundir og 43 karlar. Hlutur kvenna er þar með 31,7%.

Auður Auðuns, þingmaður Sjálfstæðisflokks, var skipuð dóms- og kirkjumálaráðherra árið 1970, fyrst íslenskra kvenna. Hún gegndi því embætti í tæpt ár, eða þar til ný ríkisstjórn tók við völdum. Engin kona gegndi ráðherradómi næstu tólf árin eða þar til Ragnhildur Helgadóttir, þingmaður Sjálfstæðisflokks, var skipuð menntamálaráðherra árið 1983. Hún gegndi ráðherradómi í fjögur ár. Þar af var hún heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra í tvö ár. Ein til þrjár konur hafa setið í ríkisstjórnum eftir það. Í núverandi ráðherraliði eru þrjár konur og níu karlar. Hlutur kvenna í ríkisstjórn er þar með 25%.

Aðferðirnar heppilegar?

Ástæðan fyrir því að konum fjölgaði ekki á þingi fyrr en raun bar vitni liggur hjá stjórnmálaflokkunum, segir dr. Auður Styrkársdóttir, stjórnmálafræðingur og forstöðumaður Kvennasögusafns Íslands. "Ætli maður að grennslast fyrir um ástæðuna verður maður að skoða stjórnmálaflokkana og val þeirra á frambjóðendum," segir hún. "Ég held að kjósendur hafi alla tíð verið tilbúnir að kjósa konur. Þeir verða hins vegar að hafa eitthvað að kjósa um. Það var lengi vel ekkert boðið upp á það hér á landi, nema í gegnum Kvennalistann gamla." Hún bendir á að konum hafi fyrst fjölgað á þingi þegar Samtök um kvennalista fóru að bjóða fram 1983. Aðrir flokkar hafi brugðist við kvennaframboðinu, strax í kosningunum 1987, með því að setja fleiri konur í örugg framboðssæti.

Auður segir aðspurð að konum hafi almennt ekkert gengið verr í prófkjörum en körlum. Miklu færri konur en karlar gefi þó kost á sér í prófkjörum. Ástæðan sé m.a. sá fjárhagslegi kostnaður sem fylgi því að taka þátt í þeim. "Gífurlegt fjármagn þarf til þess að taka þátt í prófkjöri, sérstaklega á Reykjavíkursvæðinu." Jafnframt segir hún að konur hafi ekki jafn greiðan aðgang að fjármagni og karlar.

Auður nefnir aðra ástæðu fyrir því að konur vilji síður taka þátt í prófkjörum en karlar. "Prófkjörum fylgja oft ýmiss konar umtal og óþægindi. Sumar konur sem ég hef rætt við hafa hreinlega dregið sig til baka út af því. Það er áhyggjuefni. Ég held að flokkarnir ættu að huga að því hvort prófkjör séu góð aðferð."

Innt eftir því hvort þingkonur hafi í gegnum tíðina beitt sér fyrir annars konar málum en þingkarlar segir hún: "Jú, þær hafa m.a. beitt sér fyrir auknum réttindum kvenna. Jafnréttislögin, sem tóku gildi árið 1975, eru sprottin upp úr kvennahreyfingunni og baráttu kvenna innan þings og utan. Þá má nefna réttindi kvenna á vinnustöðum, fæðingarorlof og umönnun barna." Hún segir að baráttumál þingkvenna hafi gjarnan fyrst verið til umræðu í kvenfélögum eða meðal kvenna, en síðan hafi þingkonur tekið þau mál upp innan þingsins.

Nóg að líta á tölurnar

En hvað segja þeir sem lifa og hrærast í hringiðu stjórnmálanna um stöðu kvenna um þessar mundir? Eiga konur erfiðara uppdráttar en karlmenn í stjórnmálum? Hafa þær minni áhuga á stjórnmálum en karlmenn? Eiga þær erfiðara með að koma sér á framfæri í fjölmiðlum en karlar? Komast konur áfram bara af því að þær eru konur? Og hvernig er ímynd stjórnmálakvenna? Blaðamaður lagði þessar og fleiri spurningar fyrir stjórnmálakonur og nokkra stjórnmálakarla.

Þuríður Backman, þingmaður Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs, svarar því játandi, þegar hún er spurð hvort hún telji að konur eigi erfiðara uppdráttar í stjórnmálum en karlar. "Ástæðurnar eru fjölmargar," segir hún "en fyrst og fremst vantar konur hvatningu og sjálfstraust til að berjast fyrir áhrifastöðum innan stjórnmálaflokkanna. Þær gefa því oftar eftir í sætaskipan á framboðslista. Margt í þjóðfélagsgerðinni vinnur einnig gegn þátttöku kvenna í stjórnmálum. Umönnun barna og heimilisrekstur er enn t.d. að mestu á ábyrgð kvenna."

Sólveig Pétursdóttir, þingmaður Sjálfstæðisflokks, telur hins vegar að konur eigi almennt ekki erfiðara uppdráttar í stjórnmálum en karlar, nú á tímum. "Ég held að kjósendum finnist það skipta miklu máli að konur jafnt sem karlar eigi sæti á framboðslistum flokkanna. Það er þó nokkuð misjafnt hvernig þessu er háttað með forystusætin. Þar þurfa konur að sjást meira. Það hefur líka verið rætt um prófkjörin en þau hafa auðvitað bæði sína kosti og galla. Í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík fyrir síðustu alþingiskosningar varð bakslag og konum fækkaði í þingflokknum og þar með á Alþingi. Þessu verður að breyta." Hún segir að landsþing sjálfstæðiskvenna hafi nýverið skorað á Sjálfstæðisflokkinn að setja konur í efstu sætin á framboðslistum flokksins. Sólveig tekur fram, í þessu sambandi, að sjálfstæðismenn hafi sýnt og sannað að þeir vilji bregðast við þessum sjónarmiðum. Til að mynda séu sjálfstæðiskonur formenn þingnefnda, tvær sjálfstæðiskonur séu ráðherrar og þá verði sjálfstæðiskona væntanlega forseti þingsins í haust. "Þetta er mjög jákvæð þróun og við þurfum að halda áfram á sömu braut."

Þegar Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, formaður Samfylkingarinnar, er spurð út í þessi mál kveðst hún þeirrar skoðunar að almenningur sé tilbúinn til að kjósa konur. Konur eigi hins vegar erfiðara uppdráttar innan stjórnmálaflokkanna. Flokkarnir séu m.ö.o. fremur íhaldssamar stofnanir og það geti verið erfitt fyrir konur að rata í gegnum stofnanakerfi flokkanna - inn á framboðslistana. Innan flokkanna sé t.d. gjarnan lagður mælikvarði á reynslu manna og ábyrgðarstöður í þágu flokkanna. Sú ferilskrá geti stundum unnið gegn konum.

Jakob Frímann Magnússon, varaþingmaður Samfylkingarinnar, svarar á eftirfarandi hátt, þegar hann er spurður hvort hann telji að konur og karlar hafi jöfn tækifæri til að komast áfram í stjórnmálum: "Slíkt er ekki endilega háð kyni heldur fyrst og fremst einbeittum vilja og svo hæfileikunum til að safna liði og hella sér út í óvissuna. Á hinu gráa svæði óvissunnar líður fólki hins vegar misvel, konum jafnt sem körlum." Og hann bætir við: "Almennt sýnist mér að konur kjósi frið og öryggi fram yfir óvissu og óþægindi þess stríðsástands sem einatt ríkir á vígvelli stjórnmálanna eða hins samkeppnisharða atvinnu- og fjármálalífs þar sem allt kann að vera lagt undir. Það liggur að líkindum í sjálfu kveneðlinu að kjósa fremur að vernda hreiðrið og hlúa að ungunum, í stað þess að leggja sjálft lífið að veði í blóðugu stríði um bráðina sem afla þarf til næringar og viðhalds."

Birgir Ármannsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, svarar þessari sömu spurningu á þá leið að hann telji að kjósendur séu nú á tímum alveg jafn opnir fyrir því að kjósa konur og karla. Hann segir að samfélagsgerð okkar og almenn viðhorf gagnvart stjórnmálaþátttöku kvenna hafi breyst mjög mikið á síðustu árum og áratugum. Meira jafnræði í verkaskiptingu í barnauppeldi og heimilishaldi styðji við þá þróun. "Staðreyndin er sú að á þingi eru mun færri konur en karlar en ég hef þá trú að það eigi eftir að breytast í náinni framtíð. Reynslan sýnir að konur geta náð góðum árangri í stjórnmálum." Ekki eigi þó að beita aðferðum á borð við kynjakvóta eða annað til að jafna stöðu kynjanna. "Bæði karlar og konur eiga rétt á því að vera vegin og metin á grundvelli eigin verðleika og hugmynda í stjórnmálabaráttunni en ekki á forsendum kynferðis."

Frekja eða keppnismaður?

En hvernig er ímynd stjórnmálakvenna? Er hún öðruvísi en karla? Er komið öðruvísi fram við stjórnmálakonur en stjórnmálakarla? Margrét Sverrisdóttir, framkvæmdastjóri Frjálslynda flokksins, segir að konum í stjórnmálum sé sýnt mun minna umburðarlyndi, jafnt meðal karla og kvenna. Til dæmis sé meira einblínt á það hvernig þær eru klæddar heldur en hvað þær eru að segja. "Það kemur til af því að konur klæðast ekki þessum einkennisbúningum eins og karlar, þ.e. jakkafötum. Það er því ekki hægt að segja að þær séu allar eins; hver hefur sinn stíl og svo framvegis," útskýrir hún.

Þuríður Backman tekur í sama streng. Ímyndirnar séu ólíkar. "Útlit og klæðaburður kvenna skiptir meira máli en karla," segir hún og bætir við: "Hjá konum er barátta til pólitískra áhrifa oft nefnd frekja en keppnisskap hjá körlum."

Dagný Jónsdóttir, þingmaður Framsóknarflokksins, telur sömuleiðis að örlítill munur sé á ímynd kynjanna. "Mér fannst sérstaklega athyglisvert á dögunum hvernig Björgólfur [Guðmundsson, formaður bankaráðs Landsbankans] tjáði sig um Valgerði Sverrisdóttur [viðskiptaráðherra]. Ég hef ekki heyrt slíka athugasemd um karlmann." Dagný segist vera að vísa til þess þegar Björgólfur andmælti ummælum Valgerðar í fjölmiðlum með þeim orðum að "hún hefði farið öfugum megin fram úr" og að hann ætlaði ekki að svara "frú Valgerði". Dagný segist ekki hafa heyrt nokkurn mann ávarpa t.d. Halldór Ásgrímsson sem "herra Halldór" í slíkum tilsvörum.

Hún segist dagsdaglega ekki velta sér upp úr því hvaða ímyndir kynin hafa "en þegar manni er bent á svona hluti tekur maður eftir þeim".

Sólveig Pétursdóttir telur einnig að konur hafi öðruvísi ímynd en karlar. "Maður verður var við það að þær séu stundum frekar metnar eftir útliti og klæðaburði fremur en málefnum. Konur fá líka stundum þann stimpil að þykja frekjudósir, þegar körlum er frekar lýst sem ákveðnum og metnaðarfullum. Ég held þó að þetta sé allt að breytast með aukinni þátttöku kvenna í stjórnmálum."

Þegar Einar Karl Haraldsson, varaþingmaður Samfylkingarinnar, er spurður hvort hann telji að konur hafi öðruvísi ímynd en karlar í stjórnmálum segir hann: "Konur sem eru komnar með reynslu í pólitík eru í sjálfu sér eins og hverjir aðrir stjórnmálamenn. Ef það er einhver eðlislægur munur á körlum og konum þá er hann svo lítill að það skiptir ekki höfuðmáli." Hann segir að konur séu sjálfsagt mótaðar af ákveðinni ímynd, eins og t.d. minnihlutaímyndinni; þ.e. að þær séu í minnihluta og að þær þurfi að sækja fram, standa saman og svo framvegis. "Auðvitað eru konur eitthvað mótaðar af þeirri ímynd, en þegar konur hafa öðlast reynslu og orðið t.d. ráðherrar, flokksformenn, borgarstjórar eða eitthvað annað er ímyndin einstaklingsbundin."

Ekki bara konur

Því er stundum haldið fram - og um leið gagnrýnt - í umræðunni um jafnrétti kynjanna að konur séu teknar fram yfir karla einungis vegna þess að þær eru konur. En er það svo? Siv Friðleifsdóttir er ein þeirra sem segir það af og frá. Hún bendir á tölur máli sínu til stuðnings. "Ef sú væri raunin þá væru konur meira en helmingur sveitarstjórnarmanna, meira en helmingur alþingismanna og meira en helmingur ríkisstjórnarinnar. Þetta stenst því ekki."

Flokkssystir Sivjar, Dagný Jónsdóttir, tekur í sama streng. Hún segir jafnframt umræðu af þessu tagi niðurlægjandi fyrir konur. "Einu sinni, fyrir löngu, var mér boðið að setjast í nefnd, því það þurfti að uppfylla kynjakvóta. Ég afþakkaði boðið því mér finnst fátt meira niðurlægjandi en að fara í eitthvert starf á forsendum kyns en ekki hver maður er." Sólveig Pétursdóttir segist eiginlega ekki skilja þessa umræðu, þ.e. að konur séu teknar fram yfir karla. "Ekki er talað svona um karla í stjórnmálum," segir hún.

Þuríður Backman segir hins vegar að í undantekningartilfellum séu konur teknar fram yfir karla, á grundvelli kynferðis. "Í undantekningartilfellum er það svo og verður þar til hlutfall kynja verður jafnt á pólitískum vettvangi. Þessar konur standa fyrir sínu þó karlar telji fram hjá sér gengið. Ef breyta á kynjahlutfalli stjórnmálanna verða konur að vera jafn gildar á framboðslistum og koma fram í fjölmiðlum jafnt og karlar."

Ingibjörg Sólrún segir, um þetta, að kynferðið geti við ákveðnar aðstæður unnið með konum. "Þegar flokkarnir telja nauðsynlegt að fríska upp á sig og vera kjósendavænni getur það hjálpað konum." Aðspurð játar hún því að sú nálgun geti verið neikvæð fyrir konur, en það sé vegna þess að oft sé talað um konur eins og þær séu "bara konur" en ekki allt hitt, sem þær eru líka, eins og t.d. höfuðborgarbúar, landsbyggðarfólk, þátttakendur í atvinnulífinu og annað. Hún segir að sjálfsmynd okkar sé sett saman úr svo mörgu; enginn sé bara karl eða bara kona.

Þegar kvenviðmælendur blaðsins eru spurðir hvort þeir telji að erfiðara sé fyrir konur að koma sér á framfæri í fjölmiðlum en karla nefna þeir margir spjallþættina sérstaklega í svörum sínum. Ingibjörg Sólrún segir t.d. að erfiðara sé fyrir konur að komast að í slíka þætti. "Þar fer oft heilmikil ímyndarsköpun fram og þar er oft verið að búa til pólitíkusa. Ungar konur eiga erfiðara með að komast þar inn." Ingibjörg segir ennfremur að mun fleiri karlmenn en konur vinni á fjölmiðlunum, bæði sem fréttamenn og þáttastjórnendur. "Því virkar tengslanetið betur fyrir karla heldur en konur í fjölmiðlunum og það tengslanet skiptir verulega miklu máli."

Margrét Sverrisdóttir segir að svo virðist sem konur séu stundum teknar inn í umræðuþætti til uppfyllingar eða "vegna þess að það þurfi eina konu í settið", segir hún. "Hanaslagsstíllinn" sem sé ríkjandi í þáttunum verði síðan til þess að konan sitji svolítið einangruð eða utanvelta. "Ég er sannfærð um að málin yrðu rædd á dálítið öðrum nótum ef fleiri en ein kona yrði höfð í þáttunum," segir Margrét. Hún telur sömuleiðis að margar konur veigri sér við því að taka þátt í "hanaslagsumræðunum".

Siv Friðleifsdóttir segir, þegar hún er spurð út í þetta, að rannsóknir hafi sýnt að hlutur kvenna í fjölmiðlaumfjöllun sé minni en karla. Hún tekur jafnframt fram að konur í stjórnmálum séu síður en svo að "afþakka viðtöl í stríðum straumum". Konur hafi þó tilhneigingu til þess að vera varkárari en karlar í ummælum sínum og því sækist fjölmiðlamenn frekar eftir því að tala við karlana. Þeir séu m.ö.o. yfirlýsingaglaðari.

Umgjörðin karllæg?

Viðmælendur blaðsins eru almennt á því að konur hafi ekki minni áhuga á stjórnmálum en karlar. Ýmislegt í umhverfi stjórnmálanna geti þó latt konur til þátttöku. "Ég verð ekki vör við annað en að þær hafi ákveðnar skoðanir og að þær séu ábyrgar gagnvart samfélaginu," segir Dagný Jónsdóttir. "Áhugann vantar ekki. En þær hafa kannski ekki eins frjálsan tíma og karlar. Þær bera meiri ábyrgð inni á heimilinu. Að sumu leyti forgangsraða þær kannski líka öðruvísi. Mér finnst þetta þó samt aðeins vera að breytast; karlarnir eru að koma meira inn á heimilin."

Guðrún Inga Ingólfsdóttir, varaþingmaður Sjálfstæðisflokksins, segir eins og Dagný að konur hafi mikinn áhuga á stjórnmálum. Umgjörð stjórnmálanna sé á hinn bóginn svolítið karllæg. Ein birtingarmynd þess séu umræðurnar. Þar sé málefnum stundum stillt upp eins og í skotgrafahernaði. Umræðurnar gangi síðan út á að "jarða andstæðinginn".

Guðrún Inga segir að konur vilji nálgast málin á annan hátt. "Þær geta staðið á sínu og gefið ekkert eftir. Þær geta skilið sjónarmið andstæðingsins en þurfa þó ekki að vera sammála honum. Ég held að þetta eigi almennt við um konur, hvort sem er í atvinnulífinu eða í pólitík; þær vilja gera vel, en þær eru ekki tilbúnar til þess að taka þátt í þessum vinnubrögðum. En auðvitað taka margar konur þátt í stjórnmálum og sumar hverjar á þessum forsendum. Aðrar eru hins vegar að reyna að breyta þeim."

Guðrún Inga telur reyndar að aðferðafræði stjórnmálanna muni breytast eftir því sem fleiri konur taka þátt í stjórnmálum. "Það er ekki hægt að bíða endalaust eftir því á hliðarlínunni að ástandið breytist heldur verður maður að taka þátt og hafa áhrif." Hún segir að síðustu að konum séu allir vegir færir. "En stundum þarf að stíga fram og taka áhættu."

arna@mbl.is