"Söguhetjan segir á einum stað að þegar hún sé ekki í vinnunni skuldi hún börnunum sínum að vera með þeim, og þegar hún sé ekki með börnunum sínum skuldi hún starfinu sínu að sinna því," segir Oddný Sturludóttir um Kate Reddy, hvunndagshetju bókarinnar Móðir í hjáverkum.
"Söguhetjan segir á einum stað að þegar hún sé ekki í vinnunni skuldi hún börnunum sínum að vera með þeim, og þegar hún sé ekki með börnunum sínum skuldi hún starfinu sínu að sinna því," segir Oddný Sturludóttir um Kate Reddy, hvunndagshetju bókarinnar Móðir í hjáverkum. — Morgunblaðið/Þorkell
Oddný Sturludóttir, tveggja barna móðir í hjáverkum, hefur þýtt vinsæla breska bók með sama titli.

Oddný Sturludóttir, tveggja barna móðir í hjáverkum, hefur þýtt vinsæla breska bók með sama titli. Aðalheiður Inga Þorsteinsdóttir ræddi við Oddnýju um vandann við að púsla saman starfsframa og fjölskyldulífi og samviskubitið sem þjakar margar konur sem reyna á sama tíma að sinna starfinu og börnunum fullkomlega.

Fyrir nákvæmlega níutíu árum fögnuðu íslenskar konur því að helsta baráttumál þeirra, kosningarétturinn, var í höfn. Samkvæmt skilningi þess tíma töldu margir að jafnrétti kynjanna væri þá fulltryggt og að konur mættu vel við una og þakka fyrir.

En upplifa íslenskar konur sig í jafnri stöðu á við karla í dag? Sjálfsagt myndu afar fáar konur, ef nokkrar, svara þeirri spurningu játandi. Alls staðar blasir kynjamisréttið við. Þó konur séu orðnar fleiri en karlar í hópi háskólanema hallar ennþá töluvert á þær í stjórnmálum og atvinnulífi, bæði hvað varðar völd, áhrif og laun. Og enginn vafi leikur á því að almennt bera konur ennþá meginábyrgð á barnauppeldi og heimilishaldi, þrátt fyrir að vinna fullan vinnudag utan heimilis.

Þetta tvöfalda vinnuálag kvenna er viðfangsefni bókarinnar Móðir í hjáverkum eftir Allison Pearson, sem kemur út á íslensku í vikunni. Á frummálinu nefnist hún I Don't Know How She Does It og vakti mikla athygli þegar hún var gefin út í Bretlandi fyrir þremur árum. Oddný Sturludóttir þýddi bókina og kveðst hlæjandi hafa verið sannkölluð móðir í hjáverkum á meðan.

"Þó höfundurinn máli grátbroslegt hlutskipti útivinnandi mæðra dálítið dökkum litum er húmorinn aldrei langt undan. Ég held að þessi bók hafi vakið svona mikla athygli vegna þess að hún kom boðskapnum á framfæri á lúmskan og fyndinn hátt," segir Oddný. "Allison Pearson er þekktur og virtur blaðamaður í Bretlandi og söguhetjan, Kate Reddy, varð fyrst til í gamansömum pistlum sem hún skrifaði í The Daily Telegraph um raunir hinnar útivinnandi móður. Kate er í rauninni málpípa höfundarins, tveggja barna móðir eins og hún og farsæl í starfi. Hún vinnur sem verðbréfamiðlari hjá rótgrónu fyrirtæki í fjármálahverfinu í London, sem er mikið karlaveldi. Vinnutíminn er langur og starfið krefst mikilla ferðalaga. Hún er í stanslausu kapphlaupi við klukkuna og hefur engan tíma fyrir sjálfa sig. Bókin segir frá um það bil einu ári í lífi Kate Reddy og við fáum að fylgjast með því hvernig hún reynir að samræma vinnuna og fjölskyldulífið. Það gengur vægast sagt ömurlega!"

Samviskubitið rauði þráðurinn

Oddný segir að samviskubitið sem gjarnan plagar útivinnandi mæður daginn út og daginn inn sé rauði þráðurinn í bókinni. "Söguhetjan segir á einum stað að þegar hún sé ekki í vinnunni skuldi hún börnunum sínum að vera með þeim, og þegar hún sé ekki með börnunum sínum skuldi hún starfinu sínu að sinna því. Og höfundurinn kemur inn á þann mun sem virðist vera á kynjunum hvað þetta varðar, körlum gengur einhvernveginn betur að skilja börnin eftir heima þegar þeir fara í vinnuna. Ennþá er auðvitað miklu minni þrýstingur á feður en mæður að taka ábyrgð á velferð barna sinna. Það er löng hefð fyrir því og í rauninni skýlaus krafa samfélagsins að mæðurnar gegni aðalhlutverki í uppeldinu. Konur eru beinlínis álitnar kaldlyndar ef þær geta algjörlega kúplað sig út frá börnunum og helgað sig vinnunni og framanum hundrað prósent, en slíkir karlar eru aftur á móti bara sagðir duglegir og taldir gegna sínu hlutverki. Þetta eilífa samviskubit er þannig innrætt konum af samfélaginu og menningunni og Kate er mjög ósátt við það.

Söguhetjunni verður tíðrætt um "mafíu" hinna heimavinnandi mæðra og finnst hún vera undir pressu um að standast samkeppni við þær á sviðum sem lengi voru talin skilgreina kvenlega dyggð. Þegar Kate spyr sjálfa sig hvort hún gæti verið heimavinnandi er svarið skýrt nei. Hún myndi hreinlega sálast úr leiðindum. En hún er samt ósamkvæm sjálfri sér, á bágt með að sleppa takinu. Hún getur ekki hætt að hafa endalausar áhyggjur af börnunum og harma vangetu sína sem húsmóðir," segir Oddný. "Það kannast sennilega ýmsar konur við."

Á milli tveggja elda

Kate er ágætlega gift, en það veldur henni líka togstreitu. "Í einum kaflanum hefur maðurinn hennar til dæmis eldað matinn, einu sinni sem oftar. Svo segir hann kæruleysislega á meðan þau eru að borða að hann hafi nú búið til pestó-sósuna sjálfur. En í staðinn fyrir að gleðjast yfir því að eiga mann sem er liðtækur í eldhúsinu fýkur í hana, því hún hefur sjálf engan tíma til að vera myndarleg húsmóðir og á erfitt með að sætta sig við að maðurinn hennar steli því hlutverki líka! Kate er á milli tveggja elda. Það verður ekki bæði sleppt og haldið og það er alveg að fara með hana."

Oddný bendir á að það sé grátlegt að bara mæðurnar lendi í þessari kreppu. "Í bókinni nálgast Pearson þetta ástand með svo kolbikasvörtum húmor að maður fær fyrir hjartað á stundum. Hún tæpir líka á einu atriði sem ég hef oft veitt athygli, það hversu mismunandi augum fólk lítur kynin í uppeldishlutverkinu. Á meðan pabbar eru hér um bil aðlaðir fyrir að sinna börnunum sínum vel, taka allir því sem sjálfsögðum hlut þegar konur eiga í hlut. Það er ekkert einsdæmi að heyra vel upplýst fólk varla halda vatni yfir því að sjá föður labba niður Laugaveginn með son sinn á öxlunum og segja eitthvað á þá leið að hann sé augljóslega afbragðsgóður pabbi. En myndi fólk nokkurntímann segja þetta um móður? "Jii, sjáðu hvað hún er góð við barnið sitt, en frábær mamma!" Hljómar það ekki dálítið ankannalega?"

Vantar fjölskyldustefnu

Þegar Oddný las bókina í fyrsta sinn var hún nýbúin að eignast sitt fyrsta barn. "Eftir lesturinn hraus mér náttúrulega hugur við því sem framundan var," segir hún og skellir upp úr. "En bókin hitti mig algjörlega í hjartastað fyrir vikið og mér fannst að hún yrði að koma út á íslensku.

Ég átti alltaf dálítið erfitt með að tjá mig um femínisma eða hafa mjög sterkar skoðanir á jafnréttismálum áður en ég eignaðist son minn. Þá varð ég skyndilega mjög meðvituð og það gerðist algjörlega sjálfkrafa. Ég hafði aldrei áður fundið fyrir ójafnrétti á eigin skinni, en þegar maður er orðinn bundinn í báða skó fer maður að rekast á ýmsa veggi."

Oddný nefnir úrræðaleysi í dagvistunarmálum sem dæmi. "Eftir að níu mánaða fæðingarorlofinu sleppir tekur við algjör óvissa þangað til börnin komast loks inn á leikskóla, oft um tveggja ára aldur. Það er að skapast algjört ófremdarástand, því dagmæður eru ein af annarri að hætta störfum og það er gríðarlegur skortur á plássum. Foreldrar neyðast til að taka fyrsta úrræði sem býðst og hafa ekkert val. Eins er vinnutíminn á Íslandi almennt mjög langur. Auðvitað kemur það niður á fjölskyldunni og eitthvað verður undan að láta. Því miður bitnar það ennþá mest á mæðrunum, sem neyðast oft til að minnka við sig vinnu, því það er ríkari hefð fyrir því að þær fórni sér og viss samfélagsleg pressa, auk þess sem kynbundinn launamunur spilar inn í. Ég stóð alltaf í þeirri trú að Ísland væri mjög barnvænt samfélag, en ég hef eiginlega skipt um skoðun, því miður. Mér finnst sárlega vanta skýra fjölskyldustefnu af hálfu yfirvalda."

Barátta upp á líf og dauða

"Ég held að það fyrirfinnist varla sú útivinnandi móðir sem finnur ekki samhljóm með þessum raunum Kate Reddy, sem lýst er í bókinni," segir Oddný. "Og það fyrirfinnst varla sú kona sem getur ekki hlegið að þeim með henni. Ef einhver kona er alveg ósnortin af þessari bók hlýtur hún að vera fullkomin! Mig myndi langa til að hitta hana í kaffi og fá að spjalla við hana. Þá hlýtur henni að hafa tekist fullkomlega að samræma vinnuna og fjölskyldulífið. Og ég leyfi mér að efast um að það sé hægt."

Oddný segir að bókin sé í rauninni baráttusaga. "Kate er í miðri orrustu frá fyrstu blaðsíðu til þeirrar síðustu, í stríði við heiminn og sjálfa sig.

Endirinn er ansi óvæntur, reitti reyndar margar konur til reiði og varð tilefni blaðaskrifa og deilna í Bretlandi. En eftir nokkra umhugsun komst ég að þeirri niðurstöðu að hann væri mjög sterkur, vegna þess að hann segir allt sem segja þarf um hvað þessi staða getur verið erfið. Þetta er barátta upp á líf og dauða," segir Oddný að lokum og blaðamaður og viðmælandi gefa hvor annarri glott sem gefur til kynna sameiginlegan skilning - á maður að þora að nota hugtakið sem svo mjög hefur verið haft í flimtingum? - á reynsluheimi kvenna...

adalheidur@mbl.is