Hvítklæddar smámeyjar leggja af stað í skrúðgöngu úr Barnaskólaportinu til að fagna kosningarétti kvenna.
Hvítklæddar smámeyjar leggja af stað í skrúðgöngu úr Barnaskólaportinu til að fagna kosningarétti kvenna. — Ljósmynd/ Magnús Ólafsson - Þjóðminjasafn
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Kvenréttindabaráttan hefur tekið á sig ýmsar myndir í gegnum tíðina, þó að baráttan fyrir kosningarétti sé efalítið með þeim merkari. Auður Styrkársdóttir rifjar hér upp er íslenskar konur fengu kosningarétt árið 1915.
Einar Arnórsson ráðherra hélt af stað til Kaupmannahafnar á konungsfund með skipinu "Vestu" hinn 25. maí 1915 með ýmis frumvörp sem Alþingi hafði samþykkt en þörfnuðust undirskriftar konungs til að verða að lögum. Meðal þeirra var frumvarp um kosningarétt kvenna. Eftir nokkrar tafir á höfum úti lagðist "Vesta" við bryggju í Kaupmannahöfn hinn 7. júní. Ráðherra Íslands var skylt að mæta á fundi danska ríkisráðsins ef hann var í Kaupmannahöfn, jafnvel þótt hann hefði ekkert mál að leggja fram. Í þetta sinn hafði ráðherra mikilsverð mál að bera undir konung og hélt því á næsta boðaða fund sem haldinn var í ríkisráðinu danska hinn 19. júní. Þar skrifaði konungur undir ný stjórnskipunarlög frá Alþingi. Þar með var kosningaréttur kvenna á Íslandi í höfn, þótt með miklum takmörkunum væri.

Konur kætast

Þegar tíðindin bárust með símanum til Íslands ákváðu Kvenréttindafélag Íslands og Hið íslenska kvenfélag að halda minningarhátíð og fengu með sér formenn flestra kvenfélaga í Reykjavík. Setja átti Alþingi hinn 7. júlí og konurnar ákváðu að gera sér dagamun þann dag. Minningarhátíðin fór fram á Austurvelli og hófst kl. 5.20 síðdegis með því að fylking kvenna raðaði sér upp í Barnaskólagarðinum og hélt af stað"í skínandi sólskini og stafalogni og gleðibrag á öllum andlitum" eins og Bríet Bjarnhéðinsdóttir skrifaði í blað sitt, Kvennablaðið . Fremst gengu 200 ljósklæddar smámeyjar með litla íslenska fána í höndum sér en á eftir kom aðalfylkingin og gengu 3 konur samhliða. Fyrir göngunni fór hornaflokkur og lék ýmis íslensk lög. Fylkingin gekk eftir Lækjargötu, Austurstræti, Pósthússtræti og Kirkjustræti og inn á Austurvöll sem var allur fánum skreyttur. Sendinefnd kvenna gekk inn í þinghúsið með ávarp frá íslenskum konum á fund sameinaðs þings. Ingibjörg H. Bjarnason las upp skrautritað ávarp til þingsins. Forseti Sameinaðs Alþingis, sr. Kristinn Daníelsson, þakkaði með stuttri ræðu og sömuleiðis ráðherra, Einar Arnórsson. Síðast bað séra Sigurður Gunnarsson konur lengi að lifa og tók þingheimur undir það með þreföldu húrra.

Eftir þessa athöfn í þinghúsinu var tekið til við hátíðahöldin á Austurvelli þar sem söngflokkur kvenna söng kvæði sem Guðmundur Magnússon orti í tilefni dagsins, lesið var upp skeyti til Kristjáns konungs X og drottningar frá kvennafundinum og ávarpið til Alþingis. Síðan fluttu þær Bríet Bjarnhéðinsdóttir og Ingibjörg H. Bjarnason ræður en á milli var sungið kvæði eftir frk. Maríu Jóhannsdóttur. Að lokum var sungin Eldgamla Ísafold. Um kvöldið var svo hátíðarsamkoma í Iðnó og var öllum heimilt að koma sem það vildu og veitt kaffi, te, mjólk og gosdrykkir.

Þessi minningarhátíð er athyglisverð fyrir margar sakir. Samkoman var ein sú fjölmennasta sem sést hafði hér á landi, ef ekki sú fjölmennasta - og aldrei höfðu áður sést svo margar og jafn prúðbúnar konur. Þá er þetta sennilega í fyrsta sinn sem íslenski fáninn eins og við nú þekkjum hann var hafður uppi við opinbera samkomu sem viðurkenndur sérfáni Íslands, en Kristján konungur X hafði einnig undirritað frumvarp um sérfána Íslands hinn 19. júní. Smámeyjarnar héldu allar á íslenska fánanum, Austurvöllur var fánum skrýddur og sömuleiðis Iðnó þar sem íslensku flöggin og íslensku litirnir voru yfirgnæfandi bæði á borðunum undir veisluföngin og salurinn allur. Minningarhátíðin var því eins "íslensk" og hugsast gat.

Hinn séríslenski "búhnykkur"

Annað "íslenskt" atriði stingur hér mjög í stúf. Íslenskar konur fengu að sönnu kosningarétt hinn 19. júní 1915 - en aðeins þær sem voru 40 ára og eldri. Samtímis fengu vinnumenn kosningarétt með sömu skilyrðum og konur. Þetta hlýtur að vekja þeim mun meiri athygli sem engin önnur þjóð, hvorki fyrr né síðar, beitti viðlíka aldursákvæði í lögum sínum um kosningarétt kvenna.

Nýsjálenskar konur öðluðust kosningarétt fyrstar kvenna í veröldinni árið 1893 og um svipað leyti unnu konur kosningarétt í einstaka ríkjum Bandaríkjanna. Árið 1903 unnu ástralskar konur kosningarétt til sambandsþingsins í Ástralíu. Finnskar konur fengu kosningarétt fyrstar Evrópukvenna 1906 og árið 1907 fengu norskar konur kosningarétt, þó með því skilyrði að vera giftar skattgreiðanda eða greiða nokkurn (lágan) skatt sjálfar. Algengt var að skattgreiðslur væru skilyrði fyrir kosningarétti í sveitarstjórnum en slík ákvæði hurfu úr lögum þegar kom fram á 20. öldina og aðeins í Noregi var slíku ákvæði beitt í þingkosningum. Heimsstyrjöldin fyrri, aðdragandi hennar og eftirmál stöðvuðu kosningaréttarmálið um hríð en eftir 1920 voru flest lönd í Evrópu sem og Bandaríkin komin með kosningarétt kvenna.

Bríet Bjarnhéðinsdóttir sagði í Kvennablaðinu 7. maí 1915 að allir stjórnmálaflokkar í Danmörku hefðu komið sér saman um að taka upp "hinn nafnfræga, íslenzka, stjórnvizkulega búhnykk" að veita konum ekki fullan kosningarétt heldur skammta þeim hann úr hnefa, líkt og á Íslandi. Þessi skilningur hefur með einhverjum hætti ratað inn í fræðirit. Danskar konur fengu hins vegar kosningarétt 5. júní 1915 með sömu skilyrðum og karlmenn.

Aldurstakmark settu aðeins tvær þjóðir: Ísland og Bretland. Í Bretlandi var markið sett við 30 ára aldur árið 1918 en á Íslandi við 40 ára aldur árið 1915. Aldursmarkið skyldi lækka um eitt ár á ári þannig að árið 1931 stæðu konur og karlar jafnfætis að þessu leyti. Engin fordæmi finnast fyrir viðlíka ákvæði í veröldinni og því hlýtur að vakna sú spurning hvaðan það er sprottið. Hvaðan kom þingmönnum norður í Dumbshafi sú hugmynd að njörva þingskosningarétt kvenna niður við 40 ára aldur - og það tiltölulega skömmu eftir að þeir höfðu samþykkt kosningarétt kvenna í sveitarstjórnum um allt land án viðlíkra skilyrða? Það má svo bæta því við að ekki verður betur séð af umræðum á Alþingi en að þingmenn hafi verið býsna vel upplýstir um gang mála úti í heimi um kosningarétt kvenna. Ekki verður því fáfræði um kennt.

Ótti við kvennaflokk

Árið 1911 hafði Alþingi samþykkt frumvarp sem gerði ráð fyrir jöfnum atkvæðisrétti karla og kvenna til Alþingis. Í umræðum um frumvarpið lagði Jón Jónsson í Múla fram breytingartillögu þess efnis að konur skyldu fá kosningarétt, en við 40 ára aldur. Rök Jóns voru þau helst að óráðlegt með öllu væri að fjölga kjósendum um 2/3 hluta í einu. "Engin menntuð þjóð hefur þorað að gera þessu líka tilraun", sagði Jón í Múla, en vitnaði hins vegar til Wyoming þar sem konur höfðu haft kosningarétt og kjörgengi um hartnær 40 ára skeið og "hafa bæði blöð og þing þess ríkis verið orðlögð fyrir siðprýði jafnan síðan".

Breytingatillaga Jóns í Múla var felld í neðri deild Alþingis og þingið samþykkti frumvarpið með jöfnum atkvæðisrétti. Það hlaut hins vegar ekki náð fyrir augum danskra stjórnvalda fremur en önnur stjórnskipunarákvæði þetta árið því sambandsmál Dana og Íslendinga voru í hnút.

Árið 1913 komu þingmenn sér saman um nýtt frumvarp varðandi kosningarétt kvenna. Nú sveif andi Jóns í Múla yfir vötnum að honum látnum. Meirihluta nefndar neðri deildar sagði svo í athugasemdum sínum við frumvarpið að varhugavert væri að "fjölga svo kjósendum alt í einu, að núverandi kjósendur sjeu sviftir mest öllu valdi yfir landsins málum."

Hér bregður fyrir ótta við yfirvofandi breytingar hjá nefndinni. Sams konar ótta má finna í máli Jóns Magnússonar sem sagði í umræðum að hætt yrði við að konur myndu skoða sig sem sérstakan flokk sem aðeins mætti kjósa konur á þing ef þær fengju kosningaréttinn allar í einu. Síðan klykkti hann út: "Að minsta kosti höfum við Reykvíkingar dæmi fyrir okkur í þessu."

Í Reykjavík höfðu verið bornir fram kvennalistar við bæjarstjórnarkosningar árin 1908, 1910 og 1912 þegar hér var komið sögu við góðar undirtektir. Kosningastarfið og vinnan í bæjarstjórninni hleypti konum kappi í kinn og sýndu hvers þær voru megnugar er þær stóðu saman. Sennilega var það þetta kapp sem þingmenn voru farnir að óttast. Og óttinn greip fleiri. Í landsmálablöðunum Ísafold og Þjóðólfi fóru að birtast greinar er kom fram á vorið 1911 þar sem beinlínis var ráðist að konum og þær ekki taldar hafa neitt það til mála að leggja sem ætti erindi í stjórnmál. Í kosningafélaginu Fram, félagi Heimastjórnarmanna, hafði Jón Þorláksson borið upp snemma árs 1912 og fengið samþykkta tillögu um að ráða Alþingi frá því að samþykkja rýmkun kosningaréttarins fyrirvaralaust.

Hér var nýr tónn sleginn. Kvenréttindabaráttan hafði verið tiltölulega meinlítil hér á landi fram að þessu. Nú urðu kynslóðaskipti í umræðunni og meinleysisgríman rann af þeim karlmönnum sem komu nærri stjórn landsins. Fordæmið frá Reykjavík mátti ekki endurtaka sig í landsmálunum.

Danir til bjargar

Eins og áður sagði skyldi aldurstakmark kvenna lækka um eitt ár árlega og því hefði jafn kosningaréttur karla og kvenna náðst árið 1931. Ísland hefði þar með lent ansi aftarlega í röðinni hvað þetta varðar. En ákvæðið sem Bríet Bjarnhéðinsdóttir kallaði í háði "hinn nafnfræga, íslenzka stjórnvizkulega búhnykk" var afmáð með sérstökum hætti. Með sambandslagasamningum milli Dana og Íslendinga fylgi ákvæði um að jafna skyldi ríkisborgararéttindi landanna á þann veg að þeirra réttinda er Danir nytu í Danmörku skyldu þeir einnig njóta á Íslandi - og öfugt. Í kjölfarið var nokkrum lagaákvæðum breytt á Íslandi, þar á meðal ákvæðum um kosningarétt kvenna og hann færður til jafns við rétt karla árið 1920. Það má því segja að Danir hafi skorið íslenska þingmenn úr þessari sérkennilegu snöru. Fyrir þetta hefur þeim aldrei verið almennilega þakkað - en úr því er bætt hér og nú.

Höfundur er forstöðumaður Kvennasögusafns Íslands.