Vigdís Finnbogadóttir, fyrrverandi forseti, segir hraða velferðarsamfélags nútímans kalla á enn öflugri varðveislu tungunnar.
Vigdís Finnbogadóttir, fyrrverandi forseti, segir hraða velferðarsamfélags nútímans kalla á enn öflugri varðveislu tungunnar. — Morgunblaðið/ÞÖK
Tungumál hafa löngum verið Vigdísi Finnbogadóttur, fyrrverandi forseta, hugleikin. Í viðtali við Ragnhildi Sverrisdóttur rekur hún m.a. hugmyndir um að stofnun Háskóla Íslands í erlendum tungumálum, sem við hana er kennd, verði alþjóðleg miðstöð tungumála.
Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum getur orðið alþjóðleg miðstöð tungumála í heiminum, þar sem safnað yrði gögnum um tungumál og menningu á stafrænu formi. Slíkt mundi skapa ný skilyrði til alþjóðlegra tungumálarannsókna hér á landi og vekja fólk víða um heim til vitundar um gildi tungumála og tungumálakunnáttu og stuðla þannig að varðveislu þeirra. Á nokkrum stöðum í heiminum eru til stofnanir sem fást við tungumál á afmörkuðum svæðum, en tölvutæknin gerir mögulegt að tengja slíkar stofnanir saman. Miðstöð slíkra stöðva gæti verið hér. Sænski seðlabankinn hefur styrkt stofnunina til að stíga fyrstu skrefin við að þróa þessa hugmynd frekar. "Ísland er stikla á milli heimsálfa og hingað gætu fræðimenn komið og notfært sér gagnagrunn og rannsóknir um öll heimsins tungumál," segir Vigdís Finnbogadóttir, fyrrverandi forseti, sem stofnun Háskóla Íslands í erlendum tungumálum er kennd við. "Íslendingar hafa mikið fram að færa þegar tungumál eru annars vegar og alþjóðamiðstöð á þessu sviði gæfi tækifæri til að koma menningu og þjóð á framfæri á afar jákvæðan hátt. Um leið legðum við lið tungumálunum, sem eiga í vök að verjast. Slík miðstöð myndi styðja allt menntastarf og stuðla að aukinni tungumálakunnáttu. Ég veit að sumum þykir í mikið ráðist, en sjálf hef ég fulla trú á að þessar áætlanir eigi eftir að ganga fram."

Nú eru 25 ár liðin frá því að Vigdís Finnbogadóttir tók við embætti forseta Íslands, fyrst kvenna í heiminum til að vera kjörin í embætti þjóðhöfðingja. Hún var forseti í 16 ár, eða til 1996. Því fer fjarri að hún hafi sest í helgan stein að þeim tíma liðnum. Hún hefur verið velgjörðarsendiherra á sviði tungumála hjá UNESCO, Menntunar-, vísinda- og menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna, frá 1997, tekið þátt í starfi Heimsráðs kvenleiðtoga, sem hún átti drjúgan þátt í að stofna, í fjögur ár var hún formaður Heimsráðs UNESCO um siðferði í vísindum og tækni, hún hefur 17 sinnum hlotið heiðursdoktorsnafnbót við háskóla víða um heim og hún sat í forsæti nefndar um uppbyggingu menningarhússins á Norðurbryggju í Kaupmannahöfn.

Vænst þykir Vigdísi þó um sumargjöfina sem hún fékk fyrir fjórum árum. "Á sumardaginn fyrsta árið 2001 var ég spurð hvort rannsóknarstofnun í erlendum tungumálum við Háskóla Íslands mætti bera nafn mitt. Þessi sumargjöf er merkilegasta og fallegasta gjöf sem ég hef fengið á ævinni og mikil viðurkenning á störfum mínum í þágu tungumála. Í Evrópu tíðkast ekki að fólk fái háskólastofnanir nefndar eftir sér á meðan það er enn lífs. Ég er afskaplega þakklát fyrir að fá að leggja mitt af mörkum í þágu tungumálanna á þennan hátt. Ég hef unnið mikið með stofnuninni og sérfræðingum hennar, ferðast víða um heim og kynnt þær rannsóknir sem unnar eru innan vébanda hennar. Oft ber á góma viðhorf Íslendinga til tungumála og tungumálakunnáttu. Það þykir, nú sem fyrr, mjög merkilegt að Íslendingar hafi varðveitt tungumál sitt jafn vel og raun ber vitni í 1100 ár og séu svona meðvitaðir um að erlend tungumál séu lykillinn að skilningi á ólíkum menningarsvæðum."

Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum starfar innan Hugvísindastofnunar Háskóla Íslands og er rannsóknavettvangur þeirra kennara hugvísindadeildar sem fást við erlend tungumál, fornfræði og þýðingafræði. Stofnunin hefur einsett sér að efla rannsóknir og vera vettvangur fræðilegrar umræðu um tungumál og notagildi þeirra á öllum sviðum þjóðlífsins, tungumálanám og menningarfræði. Hún fær árlegt framlag frá Háskóla Íslands, en auk þess hafa fyrirtæki, stofnanir og sjóðir veitt henni framlag til að hrinda einstökum verkefnum í framkvæmd. Það hefur gert stofnuninni mögulegt að efla starfsemina til mikilla muna.

Þekking deyr með tungumáli

Vigdís segir líf sitt og yndi vera að geta lagt sitt af mörkum í þágu tungumála heimsins. "Í heiminum öllum er talið að tungumálin séu um 6.500 og að um helmingur þeirra sé í útrýmingarhættu. Verkefni mitt hjá UNESCO hefur verið að minna á þessa stöðu og sýna fram á hættuna á menningarlegri fábreytni ef tungumál líða undir lok. Í tungumálum felst líka mikil þekking og reynsla. Fyrir nokkrum árum hvarf tungumál, sem talað var á ákveðnu svæði í Suður-Ameríku, og með því hvarf þekkingin á hvernig yrkja beri jörðina á svæðinu. Þar er nú örfoka land. Menn hafa í hálfa öld gert sér grein fyrir mikilvægi fjölbreytni í gróðri og dýralífi, en aðeins eru um tveir áratugir frá því að farið var að ræða þörfina á að vernda tungumálin. Og enn er erfitt að fá fólk til að skilja mikilvægi þess að halda tungum lifandi."

Vigdís nefnir annað dæmi um afstöðu til tungumála. "Þegar ég var í Japan á vegum stofnunarinnar í erlendum tungumálum spurðu heimamenn hvort Íslendingar óttuðust ekki um eigin menningu þegar þeir lærðu erlend tungumál. Japanir hafa fram til þess ekki lagt sérstaka áherslu á tungumálakennslu, sem einangrar þá óneitanlega. Okkar skilaboð voru, að þekking á tungumálum eykur skilning á heiminum og sannleikurinn er sá, að til þess að skynja eigið tungumál er ekkert betra en að læra önnur. Og ekki bara eitt tungumál, eins og enskuna, heldur önnur til hliðsjónar. Sá sem þekkir setningaskipan og málfræði annarra tungumála hefur betri skilning á eigin tungu. Þetta þekkja Íslendingar, sem hafa í aldir lagt áherslu á að læra þrjú til fjögur erlend mál. Og nú, þegar útrás íslenskra fyrirtækja er á allra vörum, er vert að minna á að þekking á tungumáli viðsemjanda er jafnframt grunnur að skilningi á menningu hans og þar með undirstaða velgengni í viðskiptum sem og öðrum samskiptum."

Vigdís hefur flutt þennan boðskap á vegum stofnunarinnar í Japan, Danmörku, Þýskalandi, Svíþjóð og á Spáni, en allar ferðinar hafa verið farnar til að tengja Háskóla Íslands háskólum í þessum löndum og efla rannsóknarsamvinnu á fræðasviðum stofnunarinnar. "Næst förum við til Noregs, Frakklands, Finnlands, Bandaríkjanna og Kanada. Ferðirnar hafa þegar skilað miklu. Þýskubíllinn er t.d. afrakstur þeirra ferða sem og stór styrkur til þýsk-íslenskrar orðabókar, vilyrði um styrk til íslensk-danskrar orðabókar og styrkir til einstakra verkefna."

Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum er fyrst og fremst rannsóknastofnun í tungumálum, menningarfræðum og málvísindum. "Stofnunin hugar vel að rannsóknum á tungumálakennslu og hagnýtingu málsins í daglegu lífi, í atvinnulífi jafnt sem menningarlífi, þar er unnið að þýðinga- og orðabókarfræði og allt ber þetta að sama brunni: Að öðlast læsi á hin ýmsu menningarsvið heimsins. Ég hef unnið að þessu hugðarefni alla ævi, allt frá því að ég var frönskukennari í menntaskóla. Ekkert gagnaðist mér eins vel í embætti forseta og að geta talað erlend tungumál og hafa innsýn í menningu annarra þjóða. Ég gat komið á framfæri kynningu á íslenskri menningu og íslenskum vörum. Ég get aldrei nógsamlega þakkað foreldrum mínum að hafa hvatt mig til Frakklandsferðar í nám. Metnaður minn fyrir hönd stofnunarinnar í erlendum tungumálum er mikill, enda lít ég á tengingu mína við hana sem hápunktinn á starfsævi minni."

Margt breytist á 25 árum

Vigdís segir að hún hafi engar efasemdir um að hér megi koma á fót öflugri, alþjóðlegri stofnun á sviði tungumála. "Breytingar undanfarinna 25 ára hafa verið svo miklar og hvers vegna ætti ekki að vera hægt að lyfta grettistaki á næstu árum og áratugum? Þegar ég var kjörin forseti fyrir aldarfjórðungi var hér mikið karlasamfélag. Við embættistökuna var ég umkringd góðum mönnum í kjólfötum og ég hef stundum sagt að ég hafi varla séð aðra konu í þessum hópi en Halldóru Eldjárn. Á mörgum sviðum sáust konur varla. Til dæmis voru konur að stíga sín fyrstu skref innan lögreglunnar í Reykjavík og ég var meira en ánægð með þá snilldarákvörðun Sigurjóns Sigurðssonar lögreglustjóra að setja eina þeirra, Ragnheiði Davíðsdóttur, í heiðursvörðinn við Dómkirkjudyr. Núna hefur orðið bylting í afstöðu til kvenna, þótt það nái auðvitað engri átt að enn séum við stundum álitnar annars flokks þegnar."

Hún segist nú vera komin með þá yfirsýn yfir lífið að hún átti sig betur á því en áður hve merkilegt það hafi verið að Íslendingar hafi kosið konu í embætti forseta. "Það skiptir engu hvar í heiminum ég er, alltaf nefnir fólk þetta sérstaklega. Kjörið vakti rækilega athygli á landi okkar og þjóð og mér finnst mjög gaman að ræða það við fólk, hvort sem er í Japan eða Jórdaníu, svo dæmi frá síðustu árum séu nefnd."

Vigdís segir að síðustu ár sín í embætti hafi hún notað til að hnýta nokkra hnúta, til dæmis til að ganga frá stofnun Heimsráðs kvenleiðtoga, sem hefur aðsetur í Harvard-háskóla. Þar settist hún í forsæti. Heimsráðið fundar reglulega og hefur m.a. að markmiði að virkja kvenráðherra heimsins. Dagana 29. til 30. ágúst verður fyrsti heimsfundur menningarráðherra úr röðum kvenna haldinn í Reykjavík, í boði Þorgerðar K. Gunnarsdóttur menntamálaráðherra. Áður hafa konur í embætti fjármálaráðherra, dómsmálaráðherra og umhverfisráðherra víða um heim hist á slíkum fundum. Tilefni fundarins nú er 75 ára afmæli Vigdísar í apríl sl.

Talsmaður tungumála

Þegar Vigdís lét af embætti forseta Íslands taldi hún rétt að víkja af sviði íslensks samfélags um tíma. "Ég vissi að alþjóðasamfélagið hafði hug á að nýta krafta mína á einhvern hátt. Fyrst tók ég mér hins vegar umþóttunartíma og flutti til Danmerkur þar sem Ástríður dóttir mín fór í nám og lærði vel dönsku, sem ég er mjög ánægð með, enda vil ég að Íslendingar geti talað eitthvert Norðurlandamálanna. Strax í upphafi árs 1997 var ég beðin um að verða velgjörðarsendiherra UNESCO á sviði tungumála og því varð umþóttunartíminn ekki langur."

Ástæða þess að leitað var til Vigdísar var án efa sú að hún hafði alltaf lagt áherslu á mikilvægi menningar og tungu í fjölmörgum ræðum sínum á erlendri grundu sem forseti Íslands. "Ég lagði alltaf mikla áherslu á að kynna Ísland erlendis og fann að ég náði eyrum fólks með því að segja sögur sem tengdust menningararfinum og fara með ljóð. Hvar sem ég kom fann ég að kviknaði líf í salnum þegar ég vísaði í Hávamál, Völuspá eða Edduna á því tungumáli sem við átti. Íslendingasögurnar höfða líka til allra, enda er heimsmynd þeirra skýr og þær fjalla um eðli manneskjunnar, ást, metnað, svik og trega. Margar fjalla um samskipti Íslendinga við útlendinga. Menningararfur okkar er í raun mjög alþjóðlegur."

Vigdís hefur unnið um allan heim á vegum UNESCO, en í starfinu felst meðal annars að fylgjast með skrásetningu allra tungumála heimsins og meta þá hættu sem að þeim steðjar. Undanfarin fjögur ár hefur einnig verið unnið að stóru verkefni sem nefnist "Raddir heimsins" (Voices of the World) með dönskum kvikmyndagerðarmönnum og felst í því að myndgera öll lifandi tungumál í heiminum. Myndskeið um hvert tungumál er 2-3 mínútur. Þar heyrist tungumálið og um leið er sýndur bakgrunnur menningarinnar. Nú er búið að gera nokkur myndskeið og það fyrsta verður fært Sameinuðu þjóðunum að gjöf á 60 ára afmæli samtakanna í haust. "Kofi Annan, framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, hefur stutt verkefnið með ráðum og dáð," segir Vigdís. "Við ætlum okkur að ná, þegar upp verður staðið, til allra tungumála heimsins á þennan hátt og höfum að markmiði að þessi stuttu myndskeið verði sýnd á sjónvarpsstöðvum í sem flestum löndum. Myndirnar eru leið til að vekja fólk til umhugsunar um fjölbreytni tungumálanna og verðmæti. Þau eru lykillinn að heiminum. Auðvitað tekur fjölmörg ár, jafnvel áratugi, að ljúka þessu verkefni og það er dýrt, en ég vona svo sannarlega að það verði gert. Ég hef ferðast víða til að sannfæra sjónvarpsstöðvar um gildi þess að sýna myndirnar og er sérstaklega ánægð með að fullvissa er fyrir því að þær verði sýndar hér á landi."

Vigdís segir að starf hennar að gerð tungumálamyndanna hafi í raun verið kveikjan að þeirri hugmynd að hér yrði komið upp alþjóðlegri miðstöð tungumála á vegum Stofnunar Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum. "Við viljum tengja öll tungumál heimsins við einn stað og gera Ísland að miðstöð tungumála. Það er eðlilegt að byrja á að safna málsöfnum um þau 13 tungumál sem kennd eru við Háskóla Íslands, enda mundu þau vera ómetanleg við kennslu og rannsóknir þar. En það eru líka fleiri möguleikar fólgnir í slíkum gögnum. Ég sé meira að segja fyrir mér stórt hnattlíkan eða fleiri lítil í Háskóla Íslands, sem væri útbúið á þann hátt að fólk gæti stutt fingri á land, heyrt tungumálið sem þar er talað og jafnframt fengið upplýsingar um menninguna. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að þessi draumur rætist og bendi á að aðeins þeir sem koma auga á hið ósýnilega geta framkvæmt hið ómögulega. Ég er gríðarlega stolt af stofnuninni sem kennd er við mig og því góða fólki sem þar starfar. Á ráðstefnu sem haldin var í tengslum við afmælið mitt í vor voru margir þekktir málvísindamenn og það var ánægjulegt að heyra, hve jákvæðir þeir voru gagnvart hugmyndinni. Margir bentu á að lega landsins væri táknræn fyrir það starf sem þar færi fram. Ísland er stikla á milli heimsálfa og hérna getum við látið tungumálin mætast."

Vigdís segir að stjórnvöld hafi staðið þétt að baki starfi Stofnunar Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum. Nægi þar að nefna núverandi og fyrrverandi forsætisráðherra og menntamálaráðherra, sem allir hafi reynst trúir og tryggir stuðningsmenn stofnunarinnar. Vigdís segir einnig að sá stuðningur sem hefur verið að berast í Styrktarsjóð SVF í tilefni af afmælunum í ár hafi glatt hana innilega. "Enginn rær áralaus og þessi stuðningur er ómetanlegur. Hið sama hefur alltaf verið upp á teningnum í starfi mínu fyrir UNESCO. Skrifstofan er í París og ég hef notið mikils stuðnings sendiráðs Íslands þar. Ég stend í mikilli þakkarskuld við sendiherra þar, Sverri Hauk Gunnlaugsson og sérstaklega Sigríði Snævarr, sem ég hef unnið lengst með. Raunar á hið sama við um sendiráð Íslands hvar sem er í heiminum, þar er mér ávallt tekið með kostum og kynjum. Það er afskaplega mikils virði að eiga svona bakhjarla."

Verðum að vera á varðbergi

Vigdís segir að Íslendingar geti ekki verið óttalausir um tungu sína frekar en margir aðrir. "Við þurfum að vera á varðbergi, því ef íslenskan hverfur hættum við að vera þjóð. Bókmenntir okkar og viðhorfið til tungunnar gegnum aldir er hornsteinninn í tilveru okkar. Alþjóðleg tungumálamiðstöð hér gæti verið liður í því. Einu sinni höfðu menn þungar áhyggjur af dönskuslettum í íslensku máli og núna líklega enskuslettum. Ég óttast sletturnar ekki mikið, enda beitum við ekki mörgum erlendum orðum fyrir okkur miðað við hvað við kunnum þau mörg. Hins vegar er setningaskipan að breytast og ég hef töluverðar áhyggjur af því. Þegar fólk segir til dæmis "ég er ekki að skilja þetta" þá er auðvitað ljóst að það notar eingöngu íslensk orð, en setningin er eins og þýdd úr ensku. Íslenska útgáfan er "ég skil þetta ekki". Í íþróttamáli er þetta nokkuð áberandi, þar er til dæmis sagt að lið hafi verið að spila vel, þegar réttara væri að segja að liðið hafi spilað vel. Við þurfum ekkert að bæta við sögninni að vera í tíma og ótíma."

Vigdís segir hraða velferðarsamfélags nútímans kalla á enn öflugri varðveislu tungunnar. "Á meðan við keppumst við að upplifa augnablikið brýtur úthafsaldan á landinu og molar bergið. Við verðum að gæta þess að treysta brimgarðinn, svo við eigum ávallt trausta og örugga lendingu."

Siðferði í vísindum og tækni

Þótt tungumál heimsins hafi verið helsta viðfangsefni Vigdísar um árabil hefur hún lagt hönd á plóginn víðar. Hún var formaður 18 manna Heimsráðs UNESCO um siðferði í vísindum og tækni. "Þetta verkefni var mjög gefandi. Þegar ráðinu var komið á fót var að hefjast sú mikla umræða um siðferði í vísindum og tækni sem enn sér ekki fyrir endann á. Framkvæmdastjóri UNESCO bað mig um tillögur að skipan ráðsins og ég leitaði til vísindamanna á Íslandi og bað þá að benda á starfsbræður sína sem fjallað gætu um siðferði í vatnsbúskap heimsins, orkumálum og upplýsingatækni. Sem dæmi um þau viðfangsefni sem við ræddum var það siðleysi sem víða viðgengst, að auðhringir eiga allt vatn á ákveðnu svæði og selja fólki dýrum dómum. Víða ríkir einnig mikið siðleysi í orkumálum. Sjálfri fannst mér skemmtilegast að kynnast upplýsingatækninni og fræðast um öll þau álitamál sem tengjast umferð gervihnatta í himinhvolfinu. Ég hafði ekki gert mér neina grein fyrir fjölda njósnahnatta og nú sé ég stórbyggingar með öðrum hætti en áður. Ég hélt alltaf að smáhýsi ofan á þaki þeirra hýstu lyftubúnað, en í raun er mjög líklegt að þar leynist búnaður til móttöku á upplýsingum frá gervihnöttum."

Heimsráðið hittist 2-3 sinnum á ári, en að auki störfuðu ýmsar undirnefndir sérfræðinga. Starf heimsráðsins varð grundvöllur stefnumótunar Sameinuðu þjóðanna á þessu sviði.

Gerir út frá verinu

Nefndarformennska við endurreisn Norðurbryggju í Kaupmannahöfn, sem nú hýsir menningarhús, varð næsta verkefni Vigdísar. Húsið var opnað í lok árs 2003 og er ætlað að kynna list og menningu Íslands, Færeyja og Grænlands í Danmörku og styrkja samskipti landanna fjögurra. "Ég heyrði margar úrtöluraddir, en þetta hafðist með seiglunni og hjálp góðra manna. Danskir stjórnmálamenn tóku mér vel, enda á ég vináttu þeirra margra. Ekki má gleyma hlut íslenskra stjórnmálamanna, sérstaklega Davíðs Oddssonar. Ég fæ aldrei fullþakkað honum, bæði fyrir stuðninginn við þetta verkefni og við mig persónulega þegar ég lét af störfum sem forseti. Hann gerði allt sem í hans valdi stóð til að auðvelda mér þau umskipti."

Vigdís rifjar upp þegar hún stóð á sviði Borgarleikhússins þegar það var enn í byggingu. Hún var þá forseti, en hafði barist fyrir byggingu hússins sem leikhússtjóri Leikfélags Reykjavíkur. "Þótt ég stæði á sviðinu ætlaði ég varla að trúa að þetta væri raunverulegt. Tilfinningin var svipuð þegar ég tók á móti Margréti Danadrottningu og fleira fyrirfólki við opnun Norðurbryggju."

Enn sér ekki fyrir endann á starfi Vigdísar fyrir UNESCO, þar sem hún ber ein þá ábyrgð að vera velgjörðarsendiherra í tungumálum. Hún segist oft dvelja í "verinu", íbúð sinni í Kaupmannahöfn, og gera út þaðan. Þó hafi hún verið meira heima á Íslandi undanfarin ár. "Ég fór aldrei að heiman, þótt margir hafi haldið að ég væri flutt til Danmerkur. Ég hef alltaf átt heima hérna og mun alltaf eiga heima hér."

rsv@mbl.is