Erfðaefnisskrá lögreglu, sem er í burðarliðnum, getur nýst bæði til að sanna sekt og sýknu manna.
Erfðaefnisskrá lögreglu, sem er í burðarliðnum, getur nýst bæði til að sanna sekt og sýknu manna. — Morgunblaðið/Júlíus
Lög um erfðaefnisskrá lögreglu voru samþykkt fyrir rúmum fjórum árum. Ragnhildur Sverrisdóttir segir að ekkert hafi bólað á gagnagrunninum fram til þessa, en nú stefni í að honum verði komið á laggirnar, með fulltingi hugbúnaðar frá FBI.

Lög um erfðaefnisskrá lögreglu voru sett vorið 2001, en gagnagrunnurinn hefur enn ekki litið dagsins ljós. Reglugerð, sem byggist á lögunum, mun þó vera í burðarliðnum og unnið er að því að fá hugbúnað til að vinna gagnagrunninn. Hugbúnaðurinn er fenginn frá bandarísku alríkislögreglunni, FBI, og nefnist CODIS. FBI nýtir hugbúnaðinn m.a. til að tengja saman gagnagrunna lögreglu víða um Bandaríkin. Íslenski grunnurinn verður hins vegar vistaður í einni tölvu hjá embætti ríkislögreglustjóra. Sú tölva verður ekki tengd neinni annarri tölvu, til að tryggja öryggi upplýsinganna sem best.

Í lögum 88/2001 um erfðaefnisskrá lögreglu, sem Alþingi samþykkti 20. maí 2001, er kveðið á um að ríkislögreglustjóri skuli halda rafræna skrá með upplýsingum um erfðaefni einstaklinga. Tilgangur skrárinnar er að lögregla geti nýtt hana við rannsókn sakamála og til að bera kennsl á ákveðna menn. Skráin skiptist í kennslaskrá og sporaskrá. Í kennslaskrá er að finna upplýsingar um erfðaefni sem kennsl hafa verið borin á og vitað er frá hverjum stafa. Sporaskrá inniheldur upplýsingar um þau líffræðilegu spor sem skilin hafa verið eftir á brotavettvangi án þess að vitað sé hverjum þau tilheyra.

Í athugasemdum með frumvarpi til laga um erfðaefnisskrá lögreglu, sem þáverandi dómsmálaráðherra, Sólveig Pétursdóttir, mælti fyrir 5. apríl 2001 sagði að tilgangur erfðaefnisskrárinnar væri að auðvelda lögreglu rannsókn alvarlegra sakamála, svo sem manndráps, nauðgunar, líkamsárásar og misnotkunar gegn börnum, en í slíkum málum skilja brotamenn oft eftir sig líffræðileg spor sem innihalda erfðaefni, tæk til rannsókna. Þá sagði: "Kostir slíkrar skrár eru margvíslegir. Ber þar fyrst að nefna að með aðgengilegum upplýsingum aukast möguleikar rannsóknaraðila til samanburðarrannsókna. Bera má sýni sem finnst á brotavettvangi saman við skrásettar upplýsingar og getur það leitt til þess að maður sem sakfelldur hefur verið fyrir tiltekið brot verður fyrr tengdur nýju broti, eða fyrr hreinsaður af grun um brotið. Mikilvægi slíkra samanburðarrannsókna er ekki síst fólgið í því að hreinsa saklausa menn af grun um afbrot. Þá ber að nefna að með samanburðarrannsóknum sem þessum kann að komast upp um eldra brot, áður óupplýst, við samanburð sýnis af þeim brotavettvangi og sýnis frá manni sem tekið er í þágu rannsóknar nýs brots. Sömuleiðis hefur verið nefnt að aðgangur að skrá um erfðaefni geri lögreglu kleift að bera saman sýni af fleiri en einum brotavettvangi og fá þannig upplýsingar um að brotin séu framin af einum og sama manni, þótt kennsl hafi enn ekki verið borin á hann. Þrátt fyrir að brotamaðurinn sé ókunnur geta slíkar upplýsingar haft mikilvæga þýðingu fyrir áframhaldandi rannsókn málsins. Að lokum ber að nefna að skráning upplýsinga um erfðaefni getur haft sérstök varnaðaráhrif. Brotamaður sem veit að upplýsingar um erfðaefni hans eru skráðar kann að halda sig frá afbrotum sem hann hefði annars framið, af ótta við að upp um hann komist."

Aðeins þeir sem dæmdir eru

Samkvæmt lögunum er eingöngu heimilt að skrá upplýsingar um erfðaefni manna sem hafa verið fundnir sekir um brot með dómi eða dæmdir ósakhæfir. Ganga íslensku lögin þar skemur en t.d. dönsku lögin frá árinu 2000, sem þó var byggt á við samningu frumvarpsins. Dönsku lögin heimila lögreglu að halda upplýsingum um erfðaefni manna, sem sýknaðir hafa verið af ákæru, í tíu ár frá sýknudóminum. Munu Danir færa þau rök fyrir þeirri reglu, að jafnvel þótt menn hafi verið sýknaðir af einu broti sé algengt að þeir komi við sögu lögreglu síðar.

Í breskum rétti er heimilt að færa í erfðaefnisskrá upplýsingar um þá sem eru grunaðir, en ef máli lýkur með sýknudómi eða niðurfellingu máls er óheimilt að vitna til þeirra upplýsinga í máli sem síðar kann að verða höfðað á hendur viðkomandi. Í Bandaríkjunum mun víða heimilt að skrá grunaða menn.

Gagnagrunnar lögreglu, sem hafa að geyma upplýsingar um erfðaefni brotamanna, hafa verið mjög umdeildir víða um lönd. Íslenskir þingmenn settu þó fáa fyrirvara og umræður voru nánast engar. Tveir þingmenn stigu í pontu eftir að ráðherra hafði mælt fyrir frumvarpinu, en engar umræður urðu um málið eftir það. Breytingartillögur allsherjarnefndar voru samþykktar með yfirgnæfandi meirihluta og frumvarpið varð að lögum fyrir atbeina 45 þingmanna, en 18 voru fjarverandi.

Athugasemdir við frumvarpið komu þó fram í umsögnum, sem leitað var eftir. Þannig benti t.d. Lögmannafélag Íslands á að ekki væru skýr fyrirmæli í frumvarpinu um hvernig ætti að nálgast lífsýni úr dæmdum mönnum, en þingið virtist ekki telja þetta annmarka og skýrði viðkomandi ákvæði ekki að þessu leyti. Þarf líklega að bíða fyrirmæla reglugerðar þar um.

Eftirlit með skránni

Persónuvernd er falið að hafa eftirlit með því að skráning og meðferð skráðra upplýsinga í erfðaefnisskránni séu í samræmi við gildandi lög og einnig að hafa eftirlit með því að óviðkomandi fái ekki aðgang að skránni eða geti haft áhrif á skráningu í hana. Samkvæmt lögunum má veita lögreglustjórum, ríkissaksóknara og dómsmálaráðuneytinu aðgang að upplýsingum úr skránni, sem og erlendum dómstólum og dómsmálayfirvöldum við ákveðnar aðstæður og rannsóknarstofu sem annast greiningu erfðaefnisins í skrána.

Í umsögn Persónuverndar um frumvarpið kom fram, að stofnunin var ósátt við ákvæði um að hún gæti komið tillögum á framfæri við ríkislögreglustjóra og dómsmálaráðuneytið, hefði hún athugasemdir við starfrækslu skrárinnar. Taldi Persónuvernd þetta ákvæði ganga of skammt og vísaði til þess að samkvæmt lögum um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga hafi stofnunin heimildir til að knýja fram úrbætur, en ekki eingöngu koma tillögum á framfæri. Þrátt fyrir þessa athugasemd Persónuverndar stendur ákvæðið óbreytt í lögunum.

Annar þáttur í eftirliti með starfrækslu skrárinnar er að þegar upplýsingar um einstakling hafa verið skráðar ber ríkislögreglustjóra að tilkynna honum skriflega um skráninguna og tilgang hennar. Lögum samkvæmt getur hinn skráði kært ákvörðun ríkislögreglustjóra til dómsmálaráðherra, leitað álits umboðsmanns Alþingis og leitað atbeina dómstóla, bjóði honum svo við að horfa.

Afskráð 2 árum eftir andlát

Sá sem skráður verður í erfðaefnisskrá lögreglu hverfur ekki af þeirri skrá fyrr en tveimur árum eftir andlát sitt, eða ef hann er sýknaður við endurupptöku máls. Persónuvernd vildi að sett yrðu ákvæði í lögin um hvernig afmá skuli upplýsingar, t.d. að slíkt skyldi gerast sjálfvirkt með tæknilegri lausn, enda taldi stofnunin ella hætt við því að misbrestir yrðu á lögboðinni eyðingu upplýsinga. Alþingi fór ekki að þessari ábendingu, en búast má við að einhverjar reglur um þetta verði að finna í væntanlegri reglugerð.

Reglur annarra þjóða um afskráningu upplýsinga eru mismunandi. Sums staðar er upplýsingum eytt eftir tiltekinn árafjölda frá afplánun, ef hinn brotlegi hefur ekki komið við sögu á ný. Dönsku lögin miða við 70 ára aldur. Rökin fyrir slíkri reglu eru óljósari en rökin fyrir að skráning falli niður hafi menn gengið braut dyggðarinnar um ákveðinn tíma.

Samið við FBI

Þótt lögin um erfðaefnisskrá lögreglunnar séu rúmlega fjögurra ára gömul hefur ekkert bólað á gagnagrunninum til þessa. Nú hillir hins vegar undir að hann verði að veruleika. Töfina má rekja til samningaviðræðna við bandarísku alríkislögregluna, FBI, um afnot af hugbúnaði stofnunarinnar. Árni Albertsson, aðstoðaryfirlögregluþjónn hjá embætti ríkislögreglustjóra, segir að samningaviðræður við FBI hafi nýlega komist á skrið aftur, eftir töf sem varð vegna nýrra samninga FBI við lögregluyfirvöld annarra þjóða. "Við höfum fengið í hendurnar viljayfirlýsingu frá stofnuninni og erum að vinna í því að afla vélbúnaðar sem getur nýtt hugbúnaðinn þaðan."

Árni segir að uppsetning kerfisins hér sé ekki einföld, einmitt vegna þess að embættið sé lítið í samanburði við þau lögregluembætti sem FBI hefur samið við hingað til. "Hugbúnaðurinn miðast við tugi, hundruð og jafnvel þúsundir útstöðva, en íslenski grunnurinn verður aðeins vistaður í einni tölvu hjá embætti ríkislögreglustjóra. Sú tölva verður ótengd öllum öðrum tölvum og til að komast í hana verða menn að komast inn um nokkrar læstar dyr hjá embættinu og kunna lykilorð í þokkabót. Við teljum upplýsingarnar vel varðar með þessu móti."

Þótt nú styttist í að erfðaefnissafn lögreglu verði að veruleika segir Árni að ekki borgi sig að nefna neina dagsetningu í því sambandi. "Lögin eru klár og reglugerðin að mestu leyti líka. Hins vegar eiga samningar eftir að ganga fram og til baka milli okkar og FBI áður en málinu verður lokið, auk þess sem töluverðan tíma tekur að ljúka öllum tæknimálum. Góðir hlutir gerast hægt."

Hugbúnaðurinn, sem FBI hefur þróað, kallast CODIS, Combined DNA Index System. Hann var fyrst tekinn í notkun af lögregluyfirvöldum og rannsóknarstofum í 14 ríkjum Bandaríkjanna árið 1990, en fjórum árum síðar var FBI veitt lagaheimild til að setja á fót erfðaefnisgrunn sem næði til Bandaríkjanna allra. Lögregluyfirvöld geta því skipst á upplýsingum og hægt er að samkeyra grunnana innan ríkja eða á landsvísu. Samkvæmt upplýsingum á heimasíðu FBI, www.fbi.gov, hafa öll 50 ríki Bandaríkjanna sett lög sem heimila að tekin séu lífsýni úr dæmdum mönnum og erfðaefnisupplýsingar um þá færðar í gagnagrunn.

Lífsýninu sjálfu eytt

Erfðaefnisskrá lögreglu verður eingöngu notuð til að bera kennsl á menn, en ekki verður hægt að lesa aðrar upplýsingar út úr henni, til dæmis heilsufarsupplýsingar. Skýringin er sú, að við rannsókn sakamála er leitað eftir svokölluðu "junk DNA", sem er á því svæði litninga þar sem fjölbreytni er mest, en DNA á því svæði hefur ekki skilgreint hlutverk. Íslensku lögin gera ráð fyrir að lífsýninu sjálfu sé eytt, eftir að erfðaefnið í því hefur verið greint. Þannig er komið í veg fyrir þá hættu að lífsýnin séu notuð síðar í öðrum tilgangi en þeirra var aflað. Í frumvarpi dómsmálaráðherra var gert ráð fyrir að fela mætti lífsýnasafni vörslu sýnis, en breytingartillaga allsherjarnefndar setti undir þann leka. Erfðaefnisskráin verður að þessu leyti sambærileg við fingrafaraskrár.

Í apríl 2004 fjallaði fréttarit UNESCO, Menntunar-, vísinda- og menningarstofnunar Sameinuðu þjóðanna, um mismunandi áherslur ríkja að þessu leyti. Þar kom fram, að í Þýskalandi, Austurríki, Finnlandi, Svíþjóð, Danmörku og Hollandi er sýnum eytt eftir að erfðaefnið er skráð, til að koma í veg fyrir hættuna á að þau verði síðar notuð í öðrum tilgangi. Í Bretlandi er hins vegar heimilt að geyma sýnin um aldur og ævi, Frakkar geyma þau í 40 ár eftir greiningu og mörg ríki Bandaríkjanna leyfa vörslu sýnanna, í mislangan tíma þó. Rökin fyrir vörslu eru yfirleitt, að hugsanlega þurfi að skoða sýnin aftur síðar. Fréttarit UNESCO vísar hins vegar til ummæla talsmanna bandarískra samtaka um borgaraleg réttindi, þess efnis að 6% bandarískra fyrirtækja og stofnana leiti eftir erfðafræðilegum upplýsingum við ráðningu starfsmanna, að þeim forspurðum. Þá búi bandaríska varnarmálaráðuneytið yfir stórum erfðafræðilegum grunni, sem settur hafi verið á laggirnar til að bera kennsl á látna hermenn. Grunnurinn geymi upplýsingar um þrjár milljónir manna og þegar séu allmörg dæmi um að FBI hafi sóst eftir upplýsingum úr grunninum í tengslum við rannsókn sakamála.

Með því ákvæði laganna að lífsýninu beri að eyða, sneiddi íslenski löggjafinn framhjá miklu deilumáli. Frumvarpið sigldi lygnan sjó gegnum þingið og ef til vill rísa engar deilur um málið héðan af. Víst er að lögreglan hefur beðið erfðaefnisskrárinnar með óþreyju og lítur svo á að ótti við slíka banka sé með öllu ástæðulaus.

rsv@mbl.is