Stefán Þ. Þorláksson Tólf fílefldir karlar vísuðu honum leiðina og gengu undir skaufann.
Stefán Þ. Þorláksson Tólf fílefldir karlar vísuðu honum leiðina og gengu undir skaufann. — Morgunblaðið/Pétur Blöndal
Það spretta blöð með vísum og þjóðlegum fróðleik í hverjum kima og krók á heimilinu; þau vaxa á hillum, borðum, stólum og gólfum. Oft hefur þeim verið komið fyrir eins og pottaplöntum í möppum eða kössum - og stöðugt er hlúð að þeim.

Það spretta blöð með vísum og þjóðlegum fróðleik í hverjum kima og krók á heimilinu; þau vaxa á hillum, borðum, stólum og gólfum. Oft hefur þeim verið komið fyrir eins og pottaplöntum í möppum eða kössum - og stöðugt er hlúð að þeim.

Sagnamaðurinn er í miðri frásögn. Hárið úfið eins og hugsanirnar, brosið groddalegt eins og lýsingarnar og líkaminn lítið eitt boginn; sögurnar aldrei bein lína.

Stefán Þ. Þorláksson, fyrrverandi menntaskólakennari og leiðsögumaður í fleiri en einum skilningi, er að lýsa sagnagáfu sveitunga síns á æskuslóðum í Þistilfirði, Þorvaldar á Völlum.

- Hann var fullkomnastur listamanna á þessu sviði, þeirra sem ég hef kynnst.

- Hvers vegna?

Stefán færir kaffibollann, hallar sér fram á borðið og lítur til lofts - með fjarrænu bliki.

- Það liggur ekki bara í einu atriði. Ef komu fram mótbárur við fremur hrikalegri frásögn Þorvaldar, þá jók hann bara á hana.

Þegar ég var krakki var hann í kaffi hjá móður minni og sagði frá komu sinni í Flautafell. Þar þótti þrifnaður ekki nema í meðallagi. Og ég segi söguna eins og Þorvaldur, svo að þú heyrir hvað hún er knöpp. Ekki hálfu orði ofaukið.

Stefán umhverfist í framan þegar hann líkir eftir Þorvaldi, verður skrækróma og talar hægt og niður í annað munnvikið, áhersla á hverju atkvæði:

- Og Sigurbjörg mín, hún bar mér mat. Lyktin, hún var svo hroðaleg að það snardimmdi í stofunni, hundarnir ældu umsvifalaust og ruku svo út.

Þá segir mamma: Eitthvað ferðu nú frjálslega með.

Það er rétt hjá þér Þuríður mín, segir Þorvaldur. Þeir komust aldrei nema út undir gættina, þar leið yfir þá.

Þessum stílgaldri beitti Þorvaldur oft fyrir sig og alltaf var orðfærið hnitmiðað.

Að þessum orðum töluðum stendur Stefán upp til að ná í kaffi. Hann bendir á stofuborðið:

- Heldurðu að þú rýmir ekki fyrir bollanum?

Og blaðamaður ýtir til hliðar Der Spiegel, sem Stefán sækir visku sína í, dagblöðum, smáritum og lausum blöðum. Þegar Stefán hefur innbyrt slurk af myrkri, eins og nauðsynlegt er góðum sagnamönnum, heldur frásögnin áfram:

- Einhvern tíma kom Þorvaldur heim í Svalbarð og stansaði lengi dags. Þetta var að vetrarlagi. Um miðjan dag fer faðir minn að sinna fénaði en Þorvaldur segir okkur bræðrum sögur inni í stofu. Ég hef verið átta níu ára þegar þetta var, en bróðir minn nærri þremur árum yngri. Ekki voru kveikt ljós, þá höfðum við ekki rafmagn, og Þorvaldur sagði sögur í rökkrinu:

Þá voru tröllin orðin sjaldgæf. Þar bjó risi í fjalli og hafði ekki séð tröllkerlingu í mörg hundruð ár þegar hann heyrði af einni í fjalli eigi alls fjarri. Af því hann var blindur orðinn og örvasa, þá fékk hann tólf fíleflda karla til að vísa sér leiðina og ganga undir skaufann. Og þegar þeir höfðu komið honum á réttan stað, þá hnykkti hann svo á að þeir hurfu allir í froðunni og hefur ekki sést eyvi af þeim síðan.

- Voru fleiri sagnamenn á æskuslóðunum?

- Já, þarna voru margir ágætir sagnamenn, s.s. Arngrímur Jónsson í Hvammi, fæddur og uppalinn á Hávarðsstöðum í Hvammsheiði. Ég heyrði hann segja frá því þegar hann var á heimleið úr kaupstað með sleða. Hann verður þess var að sleðinn þyngist og þyngist. Og lengi stillir Arngrímur sig um að líta aftur fyrir sig. En þegar hann snýr sér við, þá er eins og hann grunar: Andskotinn situr á sleðanum! Já-á, hváir Stefán og hlær. Ég er nú hræddur um það!

- Og hvað gerði Arngrímur? spyr blaðamaður forvitinn.

- Það var ekkert minnst á það. Þegar svona sögur eru sagðar, þá má aldrei spyrja neins. Það má ekki hvekkja sögumanninn með því.

- Hvað telur þú mikilvægast fyrir sagnamenn að hafa í huga þegar þeir segja frá?

- Í fyrsta lagi að hafa glögga yfirsýn, sérstaklega í fyrstu setningum sögunnar og rifja upp nöfn. Nöfn eru nauðsynleg í sögum. Þau auka sannleiksgildi. Ef maður nefnir viðkomandi, þá er hann ekki bara einhver og einhver. Já-á, segir Stefán og skvettir kaffi á andann.

Svo verður að fara varlega með að stigbreyta það sem ekkert er. Ef þú ert til dæmis félaus, þá get ég ekki verið félausari en þú. Af því að þú átt ekki neitt. Þá er félaus farið að merkja félítill eða eitthvað ótiltekið og hefur enga fasta merkingu eftir það. Margir lýta frásögnina með þessu. Oftast er þetta notað í sambandi við vitlaus, þá er gjarnan sagt: Hinn er þó enn vitlausari!

Það er heldur ekki sama hvernig sagan er sögð; áherslur og hraði verður að vera í samræmi við söguna. Það sér maður hjá góðum ljóðskáldum, t.d. Stefáni frá Hvítadal, hvað þau hafa gott vald á hraða í ljóðunum. Einar Benediktsson skarar fram úr hvað þetta varðar eins og í öðru sem snýr að ljóðagerð. Það sést að hann hefur kunnað að segja frá; það er að jafnaði einhver styrkur í frásögn Einars sem maður finnur ekki hjá öðrum.

- Þú varst kennari í Menntaskólanum á Akureyri í marga áratugi; sagnagáfan hefur nýst þér í kennslunni.

- Já, og svo fór ég líka með ljóð. Mér finnst nauðsynlegt að bregða út af þessu eilífa hjakki í kennslunni. Maður má vara sig á því að gera ekki nemendur bæði blinda og heyrnarlausa með sífelldu sífri.

Stefán er ekki bundinn einum stað í tilverunni; hann er margra staða. Og skoðanir hans á þeim oft óvæntar.

- Skagfirðingar eru komnir frá Jórdaníu, segir hann íbygginn.

- Nú?

- Þegar ég var við nám í Stuttgart kynntist ég manni frá Jórdaníu, sem sagði mér frá því hvernig sitt heimafólk skemmti sér. Þá sjaldan haldin eru böll þá er það gert á vallgrónu landi. Sett er upp indjánatjald og inni fyrir dansar múgurinn eða klifrar upp súluna og lætur sig detta niður. En úti fyrir standa gamlingjarnir, drekka brennivín gagnstætt kóraninum og segja frá horfnum góðhestum; ýmist það eða stökkva á bak og þeysa um grundina og sitja þá ýmsir öfugt.

Nú kom ég á samkomu á Vallabökkum og allt var nákvæmlega eins og maðurinn frá Jórdaníu hafði lýst því, en ekki svipað neinu samkomuhaldi sem ég hef séð hér á landi.

Þjóðlegur áhugi Stefáns spannar breitt svið og nær einnig til matargerðar - um það sannfærist hver sá sem lítur í matarkistur hans.

- Ég fékk í haust 50 kjamma austan frá Kópaskeri sem endast þó ekki út árið. En mér finnst ekkert varið í svið nema af feitu fé, og stóru.

- En hvað finnst þér um grænmeti?

- Ég er búinn að vera í Hveragerði.

- Áttu sögu af Þorvaldi í lokin?

- Nú var almennur sveitafundur á Svalbarði, segir Stefán og frásögnin hefst þegar. Hjörtur hreppstjóri var fundarstjóri og spyr viðstadda samkvæmt föstu ritúali um veikindi í búfé. Menn þegja allir. Svo hann spyr aftur, hvort það hafi virkilega ekki orðið vart neinna veikinda í búfé.

Ojú, ekki er nú laust við það, segir Þorvaldur. Það gekk ær hjá mér í túninu í haust. Hana tók að blása upp dag frá degi. Þangað til ég kem út einn morguninn, þá liggur hún þar dauð og strekkir limi til lofts. Ég fór út og spretti á kviðinn á henni. Þar flaut út vökvi, sem fyllti þrjá kjagga og tvær blikkfötur.

Sjálfsagt er þetta nú frjálslega frá sagt, segir hreppstjórinn.

Þorvaldur stundi við, leit í gólfið og sagði lágt: Það fór mikið niður!

Stefán tekur stutta kúnstpásu, eins og í virðingarskyni við Þorvald, og segir að lokum:

- Eins og ég hef sagt, þarna er hámark snilldarinnar.