Capote gefur innsýn í tíma þegar rithöfundar voru baðaðir ámóta frægðarljóma og poppstjörnur samtímans.
Capote gefur innsýn í tíma þegar rithöfundar voru baðaðir ámóta frægðarljóma og poppstjörnur samtímans.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Enn og aftur eru það verk úr röðum "litlu myndanna", sem standa upp úr þegar kvikmyndaárið 2005 er gert upp. Má t.d.

Enn og aftur eru það verk úr röðum "litlu myndanna", sem standa upp úr þegar kvikmyndaárið 2005 er gert upp. Má t.d. nefna að af þeim fimm sem tilnefndar eru til Óskarsverðlauna sem "besta mynd ársins", koma fjórar úr hópi ódýrra mynda úr óháða geiranum. Ein þeirra er Capote, Sæbjörn Valdimarsson komst að því að myndin, sem frumsýnd verður nú um helgina, fjallar um afmarkað en þýðingarmikið tímabil í lífi skáldsins. Árin sem hann varði í að rannsaka baksvið og aðalpersónur metsölubókarinnar og tímamótaverksins In Cold Blood - Með köldu blóði.

Allar tilnefningarnar og verðlaunin sem Capote hefur þegar hlotið er efni í heila grein en bæði myndin og leikur Philips Seymour Hoffman í titilhlutverkinu kemur við sögu allra eftirsóttustu kvikmyndaverðlaunanna í ár og er að finna á listum flestra virtustu gagnrýnenda um heimsbyggðina yfir tíu bestu myndirnar. Meðal verðlauna sem myndin hefur þegar hlotið ber hæst BAFTA og Golden Globe verðlaun Hoffmans fyrir bestan leik í aðalhlutverki. Hoffman var einnig verðlaunaður af samtökum gagnrýnenda í Boston, ásamt handritshöfundinum Dan Futterman og Catherine Keener fyrir bestan leik í aukahlutverki sem rithöfundurinn Harper Lee, sem var hægri hönd Capotes við gerð In Cold Blood. Hoffman hirti verðlaun gagnrýnenda í Dallas-Fort Worth, Vancouver og Chicago, þar sem leikstjórinn Bennett Miller fór einnig með sigur af hólmi. Hoffman, Keener og Futterman stóðu uppi sem verðlaunahafar Samtaka gagnrýnenda í Los Angeles, Bennett voru veitt verðlaun Samtaka gagnrýnenda í New York fyrir bestu frumraun ársins og þá vann Hoffman til verðlauna National Board of Review og enn frekar Screen Actor Guild, sem gefur til kynna að hann á góða möguleika í keppninni um Óskarinn í ár.

Fjöldamorðin í Kansas

Capote spannar árin sex sem hugur skáldsins var meira og minna bundinn við viðfangsefnið, fjöldamorðin í Kansas, sem settu óhug að heimsbyggðinni. Það var í nóvembermánuði 1959 að Truman Capote (Hoffman) rak augun í frétt á baksíðu The New York Times . Tveir ógæfumenn, Terry Smith (Clifton Collins, Jr.) og Richard Hickock (Mark Pellegrino), fengu rangar upplýsingar um fjársjóð sem átti að vera í peningaskáp á heimili Herberts og Bonnie Clutters, kunnra dugnaðarforka í landbúnaðarhéraðinu Holcombe í Kansas. Þegar til kom reyndust verðmætin, sem hjónin höfðu undir höndum, örfáir tugir dala. Engu að síður drápu tvímenningarnir hjónin og börn þeirra tvö á táningsaldri með köldu blóði. Eitthvað við fréttaklausuna vakti óskipta athygli skáldsins, sem þá var orðinn þekktur metsöluhöfundur (Breakfast at Tiffany's), og í fremstu röð "fræga fólksins".

Capote kveikir áhuga tímaritsins The New Yorker á málinu, það kaupir hugmyndina og ræður hann til að skrifa grein af vettvangi. Hann vill kanna viðbrögð samfélagsins syðra og finna áhrifin sem morðin hafa á trúaða íbúa sléttunnar.

Capote heldur til Kansas ásamt hjálparhellu sinni, Harper Lee (Catherine Keener), og bernskuvini frá Alabama. (Lee hlaut fáeinum mánuðum síðar Pulitzerverðlaunin fyrir fyrstu bók sína, To Kill a Mockingbird og varð í framhaldi af því leyndardómsfyllsti einnar bókar höfundur Bandaríkjanna, ásamt J.D. Salinger.)

Þrátt fyrir litríkt orðspor, barnslega rödd og frjálslegan klæðaburð, er Capote fljótur að ávinna sér traust íbúanna, ekki síst rannsóknarlögreglustjórans Alvins Dewey (Chris Cooper) og konu hans. Dewey hefur fljótlega hendur í hári morðingjanna, þeir eru fluttir til Kansas, þar sem réttarhöldin fara fram og þeir að lokum, fimm árum síðar, dæmdir til dauða.

Á þeim tíma kynnist Capote morðingjunum og fyrr en varir fær hann staðfestingu á gruni sínum að hér sé ekki aðeins efni í tímaritsgrein, heldur nýja gerð skáldsögu.

Morðingjarnir eru hengdir 1965, að Capote viðstöddum og hefur atburðurinn geysileg áhrif á hann, In Cold Blood verður síðasta langa verkið hans.

Bókin

Með In Cold Blood, bjó Truman Capote til nýtt bókmenntaform, sem hann kallaði "Non-Fiction novel". Markmið hans var að flétta saman skáldsagnatækninni - listrænni sköpun og auga rithöfundarins fyrir veigamiklum smáatriðum, við heimildarvinnu sagnfræðinnar. Hann vildi sanna að sönn frásögn gæti verið engu síður grípandi lesning en spennusaga. Glæsilegur árangurinn blasir við á fyrstu síðum bókarinnar, þegar höfundurinn flytur lesandann í örfáum orðum á slétturnar miklu í vesturhluta Kansas: "Landslagið er marflatt og útsýnið ógnarlega víðfemt. Hestar, nautgripahjarðir, hvítar þyrpingar kornturna rísa í tign grískra hofa, löngu áður en ferðalangurinn kemur að þeim." Á þriðju blaðsíðu, þegar fjögur haglabyssuskot rjúfa næturkyrrð víðáttunnar, er hugur lesandans fangaður. "Fullkomnasti höfundur samtíðarinnar," sagði Norman Mailer um Capote og In Cold Blood sannar að Mailer var ekki að ýkja.

Það er einnig erfitt að gera of mikið úr þeim áhrifum sem In Cold Blood hafði á aðra rithöfunda. Fram til þess tíma er bókin kom út, töldu flestir umtalsverðir höfundar skyldu sína að feta í fótspor Fitzgeralds, Hemingways og Faulkners, og skrifa skáldverk. Skáldskapur sem flokkaðist ekki undir fagurbókmenntir, töldu þeir að ætti best heima í höndum sagnfræðinga, blaðamanna og annarra slíkra. Capote opnaði nýjar leiðir, á komandi áratugum leituðu margir af fremstu pennum Bandaríkjanna í síauknum mæli að umfjöllunarefni í hörðum heimi raunveruleikans.

Capote gefur innsýn í tíma þegar rithöfundar voru baðaðir ámóta frægðarljóma og poppstjörnur samtímans. Bækur voru mun meira lesnar þá en nú og skiptu meira máli. Aukinheldur fæddist Capote með ómælda hæfileika til að stela senunni á réttum stað og stund, og greiddi götu dægurstjarnanna sem slíkt stunda í dag. Frægð hans spannaði allar greinar, frá hámenningu til lágmenningar, frá menningarvitum til þotuliðsins. Nafn hans var sífellt í fjölmiðlunum, sjónvarpi, tímaritum og dagblöðum. Hann var virtur og dáður í öllum stéttum þjóðfélagsins. Innan sömu stétta var einnig að finna fjölda einstaklinga sem þoldu hann ekki; Vegna raddarinnar, orðheppninnar, sem gat verið hvöss og velgengninnar, en eins leið hann fyrir fordóma gegn samkynhneigð.

1967, eða ári eftir að bókin kom út, var leikstjórinn Richard Brooks mættur á söguslóðir að kvikmynda verkið. Brooks reyndi eftir megni að forðast dæmigerða Hollywood-glansmyndagerð og tók sína mynd í svart/hvítu (líkt og Clooney með Good Night and Good Luck) og notaði óþekkta leikara í hlutverk morðingjanna Perry Smith (Robert Blake) og Dick Hickock (Scott Wilson). Hann réð hins vegar John Forsythe, þekktan kvikmynda- og sjónvarpsleikara, til að fara með hlutverk Deweys, rannsóknarlögreglustjóra. Myndin var tekin í húsi fjölskyldunnar og á öðrum söguslóðum og fékk Brooks m.a. böðulinn til að taka þátt í kvikmyndinni. Truman Capote mætti í Holcomb á meðan á tökum stóð og dró að sér slíka athygli almennings og umfjöllun í fjölmiðlum að Brooks bað hann að koma sér sem lengst í burtu. Capote hlýddi, eftir að hann fékk mynd af sér ásamt Blake og Wilson á forsíðu Life tímaritsins.

Kvikmyndin var frumsýnd síðla árs 1967 og hlaut góðar viðtökur hjá gagnrýnendum og bíógestum, var m.a. tilnefnd til nokkurra Óskarsverðlauna. Bókin var kvikmynduð fyrir sjónvarp árið 1996, af Jonathan Kaplan (The Accused). Hún er að mörgu leyti athyglisverð, vel leikin af Eric Roberts og Anthony Edwards í hlutverkum morðingjanna og Sam Neill leikur Dewey.

Höfundurinn

Truman Streckfus Persons fæddist í New Orleans árið 1924. Faðir hans, Arch Persons, var smákrimmi, móðirin, Lillie Mae Faulk Persons, sem þótti forkunnarfögur, var úr smábænum Monroeville í Alabama. Lillie Mae varð fyrir vonbrigðum með Arch og fór fljótlega að leggja lag sitt við aðra karla og hjónabandið endaði með skilnaði.

1930. Þegar Truman nálgaðist sex ára aldurinn var hann sendur til ættingja í Monroeville. Þar tengdist drengurinn Sook, frænku sinni sem gekk honum í móður stað, sterkustum böndum. Stelpa í næsta húsi, Harper Lee að nafni, varð besti vinur hans. Í bók sinni, To Kill a Mockingbird, notar hún Truman sem fyrirmynd sögupersónunnar Dill.

Lillie Mae flutti til New York 1931, breytti nafninu í Nina og giftist Joseph Capote, kúbanskættuðum kaupsýslumanni. Hún fékk Truman til sín frá Monroeville og ættleiddi Joseph hann árið 1935. Fjölskyldan fluttist um sinn í auðmannahverfi í Connecticut en flutti aftur til New York 1942, og settist að meðal efnamanna við Park Avenue. Truman var bráðskarpur en stundaði ekki langskólanám, fór þess í stað í vinnu sem snattstrákur hjá því virta tímariti, The New Yorker . Þó hann væri neðarlega í metorðastiganum á tímaritinu er hans minnst sem glæsilegs fyrirbrigðis, litríks fiðrildis sem flögraði um stofur og ganga. Þrátt fyrir að samkynhneigð þýddi nánast útskúfun úr samfélaginu í Bandaríkjum þessa tíma, var Truman hvergi banginn en glaðbeittur og fjallbrattur hommi.

Truman var búinn að vera sískrifandi smásögur frá unga aldri og vonaði að starfið hjá The New Yorker mundi hjálpa sér eitthvað áleiðis, en svo varð ekki. Móttökurnar voru betri hjá kvennablöðunum Mademoiselle og Harper's Bazaar , sem birtu fyrstu smásögur höfundarins á prenti. Hann komst síðan á samning hjá Random House, sem gaf út Other Voices, Other Rooms, frumraun hans á skáldsagnasviðinu.

Á þessum tíma var Truman í nánu sambandi við Newton Arvin, prófessor í bókmenntum við Smith College í Massachusetts. Hann var tuttugu og fjórum árum eldri en Truman, tígulegur höfundur sem varð manna fyrstur til að vinna The National Book Award fyrir aðrar ritsmíðar en fagurbókmenntir, en verkið var ævisaga Hermans Melville. Truman sagði síðar að Arvin hefði verið sér bæði Yale og Harvard.

Other Voices, Other Rooms, sem kom út 1948, skipaði Truman á stall með efnilegustu höfundum eftirstríðsáranna. Bókin seldist "temmilega" en fékk því betri viðtökur gagnrýnenda. Haustið 1948, eftir sumarlanga dvöl í Evrópu, kynntist Truman rithöfundinum Jack Dunphy, sem varð lífsförunautur hans til dauðadags. Þeir settust að í Taormina 1950, aldarfjórðungi eftir að Halldór Laxness lauk þar við Vefarann mikla frá Kasmír. Líkt og hjá nóbelsskáldinu okkar, fór andi Trumans á flug í Taormina, uppskeran var The Grass Harp ('51), önnur skáldsaga höfundarins og fékk góða dóma.

Næsta, umtalsverða verkefni Trumans var kvikmyndahandritið Beat the Devil, sem hann vann með John Huston, leikstjóra myndarinnar. Truman tókst miklum mun betur upp við kvikmyndagerð The Turn of the Screw, eftir Henry James. Hún var filmuð undir nafninu The Innocents (1961) og er tímamótaverk í sögu hryllingsmynda.

Breakfast at Tiffany's (1958), er næstþekktasta verk Trumans Capote og myndin sem gerð var eftir bókinni naut feikilegra vinsælda með Audrey Hepburn í hlutverki kvenhetjunnar Holly Golightly.

Í nóvember 1959 las Capote um Clutter-morðin, sem var upphafið að In Cold Blood (1966). Eftir að björninn var unninn og bókin komin út eftir sex ára strit og raunir, hélt Capote eitt sögulegasta samkvæmi sem um getur, Svart/hvíta dansleikinn á Plaza-hótelinu í New York. Boðsgestir voru um 500, allir úr fremstu röð fagra og fræga fólksins. Það hófst að kvöldi 28. nóvember 1966, og stóð fram að morgunverðartíma daginn eftir.

Á meðan Capote vann að In Cold Blood, jók hann drykkju og lyfjaneyslu og fór að missa fótanna. Hann tilkynnti að næsta stórvirki yrði skáldsagan Answered Prayers, og umfang hennar jafnaðist á við verk Prousts. Annað kom í ljós þegar fyrsti kafli bókarinnar birtist í tímaritinu Esquire árið 1975. Fjöldi vina hans fylltust reiði þegar þeir sáu sig illa dulbúna á síðum bókarkaflans og neituðu að umgangast hann eða fyrirgefa. Capote hlaut fyrir bragðið viðurnefnið Litla hryðjuverkið - "The Tiny Terror" hann varð hornreka í þjóðfélaginu og leið hans niður á við varð óstöðvandi.

Þrátt fyrir sukkið, þunglyndi og félagsleg áföll var Capote ekki af baki dottinn. Árið 1980 kom út bókin Music for Chameleons, smásagnasafn sem hver rithöfundur gæti verið stoltur af.

In Cold Blood færði Truman Capote gífurlega frægð, fé og virðingu. Á hinn bóginn markaði hún einnig upphafið á niðursveiflu höfundarins, hún var síðasta langa sagan hans en Capote lést 1984, tæplega sextugur að aldri, af ofnotkun áfengis og eiturlyfja.

saebjorn@heimsnet.is