Ratko Mladic í Pale. Ekki er vitað hvenær myndin var tekin.
Ratko Mladic í Pale. Ekki er vitað hvenær myndin var tekin. — Reuters
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Heimsathygli vakti þegar sagt var að Ratko Mladic, sem er eftirlýstur fyrir stríðsglæpi í Bosníu, hefði verið handtekinn.

Heimsathygli vakti þegar sagt var að Ratko Mladic, sem er eftirlýstur fyrir stríðsglæpi í Bosníu, hefði verið handtekinn. Ekkert bólar hins vegar á honum og Carla Del Ponte, aðalsaksóknari stríðsglæpadómstólsins í Haag, segir að ekkert bendi til þess að það standi til að handtaka hann, enda gætu stjórnvöld í Serbíu gert það ef þeim sýndist. Tim Judah er í Serbíu og fylgdist með uppnáminu vegna Mladic.

Fyrir nokkrum árum greindi sjónvarpsstöð í serbneska hluta Bosníu frá því að Alija Izetbegovic, leiðtogi bosnískra múslíma í stríðinu, væri látinn. Þetta var hörkuskúbb. Stöðin var alveg örugglega fyrst með fréttina. Eina vandamálið var að Izetbegovic átti enn þrjá mánuði ólifaða. 21. febrúar greindi sama sjónvarpsstöð frá því að Ratko Mladic, leiðtogi bosnískra Serba í stríðinu, hefði verið handtekinn.

Á örskotsstundu var fréttin komin um allan heim. Aftur átti það þó við að enginn vissi hvort fréttin væri sönn eða ekki. En þegar Mladic herforingi verður loks kominn bak við lás og slá getur stöðin að minnsta kosti fagnað því að í annað skipti og kannski það síðasta í sögu sinni var hún fyrst með heimsfrétt.

Ratko Mladic er ásamt Osama bin Laden og Radovan Karadzic, forseta Bosníu-Serba í stríðinu á Balkanskaga, í hópi þeirra eftirlýstu manna, sem heimsbyggðin helst vildi handsama.

Bosnískir njósnarar hafa greint frá því að árið 1992 þegar umsátrið um Sarajevo hófst hafi hann öskrað skipanir á stórskotaliða sína í hæðunum umhverfis borgina. "Steikið þá!... Sprengið frá þeim allt vit!" öskraði hann og krafðist þess að borgin yrði sprengd í agnir.

Stýrði þjóðernishreinsunum og fjöldamorðum

Í rúm þrjú ár stýrði hann grimmilegri herferð þjóðernishreinsana og fjöldamorða í Bosníu. En umfram allt er hans minnst fyrir Srebrenica. Eftir að menn hans náðu bænum á sitt vald árið 1995 slátruðu þeir átta þúsund körlum og drengjum úr röðum Bosníu-múslíma.

Árið 1995 kærði stríðsglæpadómstóll Sameinuðu þjóðanna í Haag hann fyrir glæpi gegn mannkyni og þjóðarmorð. Alla tíð síðan hefur honum tekist að komast hjá handtöku. Eða öllu heldur hefur hann þar til nýverið notið verndar hersins, öryggissveita og pólitískra afla í Serbíu. Reyndar kom nýverið fram að allt þar til í nóvember á liðnu ári greiddu serbnesk stjórnvöld honum eftirlaun á sama tíma og þau héldu því fram að þau hefðu enga hugmynd um það hvar eða hvernig ætti að finna hann.

Frá 1995 þar til stjórn Slobodans Milosevic féll árið 2000 lifði Mladic fyrir opnum tjöldum í Serbíu. Hann sást iðulega á veitingastöðum og fótboltaleikjum. Eftir það varð líf hans aðeins erfiðara. Árið 2001 sendi Zoran Djindjic, hinn nýi forsætisráðherra Serbíu, Milosevic til Haag að svara fyrir gerðir sínar. Árið 2003 var Djindjic myrtur. Margir héldu að útlægir öryggisverðir, stórglæpamenn og lífvörður Mladic hefðu tekið höndum saman um að ráða hann af dögum.

Þriðji vinsælasti maðurinn í Serbíu

Síðan þá hefur Mladic búið neðanjarðar. Stundum í bókstaflegri merkingu. Hann hefur látið fyrirberast í neðanjarðarbyrgjum, sem júgóslavneski herinn gróf í hinum gömlu bækistöðvum hans í Bosníu. Einnig hefur spurst til hans í herbúðum.

Pólitíska vandamálið í Serbíu er að þar líta margir enn á Mladic sem hetju. Nýleg skoðanakönnun sýndi að 33,3% íbúa líta harðsvíraða herforingjann jákvæðum augum. Þar með var hann orðinn þriðji vinsælasti maður landsins.

Vandamálið er hins vegar að hvað sem líður aðdáuninni á Mladic er Serbía gísl hans. Rúm tíu ár eru liðin frá Bosníustríðinu og Serbía er um þessar mundir að stíga fyrstu samningaskrefin í átt að aðild að Evrópusambandinu. Á undanförnum vikum hafa stjórnarerindrekar og embættismenn Evrópusambandsins hins vegar sagt að brátt geti farið svo að viðræðunum verði hætt nema Mladic verði framseldur til Haag án tafar.

Olli Rehn, sem fer með stækkunarmál innan Evrópusambandsins, á að gefa um það skýrslu á morgun til ESB hvort halda eigi viðræðunum áfram eða ekki. Hann hefur látið koma skýrt fram að án Mladic telji hann að það eigi að setja þær í bið.

Hér þarf að taka annað atriði með í reikninginn. 20. febrúar hófust viðræður í Vín um framtíð Kosovo, sem er í suðurhluta Serbíu. Rúmlega 90% af íbúnum eru af albönskum uppruna. Héraðið er nú undir stjórn Sameinuðu þjóðanna og það virðist nánast víst að Kosovo fái sjálfstæði þvert gegn vilja Serbíu. Hið skyndilega uppnám vegna Mladic, þar á meðal yfirlýsingar háttsettra embættismanna um að þeir séu staðráðnir í að handtaka hann, gæti vel verið hluti af herferð til að afla Serbíu vina við upphaf þessara viðræðna.

Fjölmiðlafár og óvissa

Dagblöð í Serbíu voru 22. febrúar full af mótsagnakenndum frásögnum um það hvað hefði gerst. Það var daginn eftir að "mjög háttsettir" og "ákaflega áreiðanlegir" heimildarmenn höfðu fullyrt við blaðamenn að Mladic væri í raun og veru bak við lás og slá.

Á forsíðum sumra blaða stóð æpandi letri: "Mladic handtekinn." Önnur voru varkárari í uppslætti sínum: "Handtekinn?" Þegar talsmenn stjórnarinnar byrjuðu að vísa fréttinni á bug ályktuðu sumir fjölmiðlar að þeir hlytu að vera að ljúga.

Götublaðið Kurir hafði til dæmis eftir manni úr öryggislögreglunni að talsmaður stjórnarinnar segði ekki satt vegna þess að hann "dirfðist ekki að staðfesta fréttina af ótta við óeirðir í Belgrað. Það er hins vegar dagsatt að Mladic hefur verið handtekinn og er á leiðinni til Haag".

Vandinn við þetta var sá að enginn hafði látið réttinn vita þannig að eftir langa bið gæti hann loks látið búa um rúm handa Mladic.

Þegar Mladic birtist ekki í Haag á fimmtudag bar Kurir nýja kenningu á borð fyrir lesendur sína. Mladic hefði verið umkringdur og hótaði nú að fremja sjálfsmorð. "Serbneska ríkisstjórnin er fullkomlega ráðvillt og veit ekki hvað hún á að gera," sagði heimildarmaður blaðsins.

Erfið staða stjórnvalda

Allt varð þetta til þess að ausa vatni á slúðurmylluna, en innan um skáldskap og skapandi fréttamennsku mátti greina athyglisverða pólitíska punkta. Ein kenningin var (og er) á þann veg að Mladic væri í haldi, en Vojislav Kostunica, forsætisráðherra Serbíu, sem er hægrimaður og þjóðernissinni, vildi ekki að sín yrði minnst í sögunni sem Serbans, sem sent hefði herforingjann í fangelsi. Annaðhvort vildi hann að Mladic gæfi sig sjálfur fram, en hinn þrjóski herforingi þverneitaði, eða hann myndi reyna að lauma honum yfir landamærin að Bosníu þannig að það liti út eins og lögreglan eða alþjóðlegar sveitir þar hefðu handtekið hann.

Önnur kenning, sem var á sveimi, var á þann veg að vissulega hefði verið skipulögð aðgerð til að handtaka Mladic á Cer-fjalli, en hann hefði sloppið.

Vitaskuld var táknrænt gildi þessarar kenningar augljóst öllum innfæddum. Við Cer-fjall bar Serbía sigurorð af hinum máttuga her Austurríkis-Ungverjalands árið 1914. Þegar Mladic tók Srebrenica 1995 lýsti hann yfir eins og frægt er orðið að hann hefði nú hefnt hins mikla ósigurs Serba gegn Tyrkjum á sléttum Kosovo 1389. Hefði herforinginn notið þjónustu almannatengslafyrirtækis hefði hann varla getað fengið betri ráðgjöf um það hvar væri best fyrir hann að láta handtaka sig.

Hér í Serbíu hefur mikið gengið á í fjölmiðlum í liðinni viku. En Braca Grubacic, einn af innvígðustu fréttaskýrendum Serbíu, er ekki einn um að segja að þótt enginn virðist vita nákvæmlega hvað sé á seyði sé greinilegt að eitthvað sé á seyði... eða rétt um það bil að gerast. Hann er þeirrar hyggju að Mladic muni aðeins ganga laus nokkra daga í viðbót, eða í mesta lagi nokkrar vikur.

Grubacic segir að áður hafi Mladic getað búið í búðum hersins og verið í nánum tengslum við öryggissveitir Serbíu, en ríkisstjórn Kostunica sé staðráðin í því að láta ekki setja viðræðurnar við ESB á ís. Kostunica fyrirlíti stríðsglæpadómstól Sameinuðu þjóðanna, en í þessum efnum sé hann raunsæismaður. Grubacic segir að undanfarna mánuði hafi ríkisstjórninni loks tekist að "rjúfa tengsl Mladic við herinn" og bætir við: "Ég held að nú sé hann einn og yfirgefinn."

Ef fréttin um Mladic hefði ekki yfirgnæft allt annað hefði annað mál sennilega verið efst á baugi í Serbíu. Í liðinni viku hófust réttarhöld í Belgrað yfir mönnunum, sem tóku myndir af því þegar múslímar, sem voru teknir til fanga í Srebrenica, voru teknir af lífi. Þeir voru félagar í hinum illræmdu sporðdrekasveitum. Einn hinna ákærðu sagði við réttinn: "Það er víst að ég er sekur fyrir Guði, en hvort ég er sekur fyrir að fylgja skipunum mínum er ykkar að meta." Rúmum tíu árum eftir glæpinn er tími til kominn að réttvísin nái líka til þeirra, sem gáfu skipanirnar, en ekki aðeins þeirra, sem tóku í gikkinn.

Höfundur er blaðamaður og skrifaði bækurnar Kosovo: War and Revenge og The Serbs: History, Myth and Destruction of Yugoslavia, sem báðar komu út hjá Yale University Press.