10. mars 2006 | Daglegt líf | 739 orð | 3 myndir

* MATARKISTAN | Félag um matarhefð Íslendinga

Lifðum á fleiru en súrmat

Konurnar sem eru við stýrið í félaginu Matur -Saga - Menning. Frá vinstri: Laufey Steingrímsdóttir, Sigrún Ólafsdóttir, Sigrún Magnúsdóttir og Birna Kristín Lárusdóttir.
Konurnar sem eru við stýrið í félaginu Matur -Saga - Menning. Frá vinstri: Laufey Steingrímsdóttir, Sigrún Ólafsdóttir, Sigrún Magnúsdóttir og Birna Kristín Lárusdóttir. — Morgunblaðið/Eggert
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Matur - saga - menning er félagsskapur sem var stofnaður nýlega með það í huga að vernda íslenska matarmenningu. Ingveldur Geirsdóttir mælti sér mót við nokkra stofnaðila og forvitnaðist um hvað forfeðurnir borðuðu.
Menn eru alltaf að tala um að við höfum ekkert átt nema súrmetið en því fer svo víðsfjarri," segir Sigrún Magnúsdóttir þjóðfræðingur og einn stofnandi Matar - sögu - menningar. Ásamt henni eru stofnaðilar Birna Kristín Lárusdóttir, Sigrún Ólafsdóttir og Margrét Gunnlaugsdóttir, sem eru allar þjóðfræðingar, og Laufey Steingrímsdóttir næringarfræðingur. Blaðamaður hittir Sigrúnarnar tvær, Birnu og Laufeyju eitt síðdegi á Sjóminjasafni Reykjavíkur þar sem félagsskapurinn hefur aðstöðu. "Við ætlum að reyna að uppræta það innanlands að menn voru ekki bara að borða þorramat. Þorrablótin sinna þeim þætti íslenskrar matargerðar vel en það er líka nauðsynlegt að kynna allt annað betur, maturinn var ekki eins einhæfur og okkur hefur verið talin trú um. Við viljum ýta undir sérstöðu okkar í matargerð," segir Sigrún Ólafsdóttir. Þær telja Íslendinga eftirbáta annarra þjóða í að vernda gamlar matarvenjur og segja þá hafa skammast sín fyrir matinn.

Þróaðist vegna skorts

Einkennin á íslenskri matargerð eru þunnar kökur, mjólkurmatur og mikil nýtni á öllu matarkyns. "Maturinn þróaðist allur vegna skorts á hráefni og þá er ég t.d. að tala um flatkökur, laufabrauð og pönnukökur," segir Sigrún Magnúsdóttir. Nafna hennar Ólafsdóttir bætir við að skyrdrykkir, sem eru það nýjasta í dag, hafi verið drukknir hér öldum saman. "Ef það var þröngt í búi var skyrið þynnt með vatni og hét það ólekja." Harðfiskurinn er þó eitt mesta einkennið á íslenskri matargerð. "Hann gengur í gegnum aldirnar og sumir segja hann hafa verið okkar brauðmeti. Það skemmtilega er að það fyrirfinnst varla sá Íslendingur í dag sem ekki borðar harðfisk. Áður fyrr var súrt smjör borðað með harðfiskinum, það sérstaka við smjörið var að það súrnaði en þránaði ekki, a.m.k. hjá góðum húsmæðrum. Það er talað um að í Skálholti hafi súra smjörið geymst allt upp undir tuttugu ár," segir Sigrún Ólafsdóttir. Birna bætir við að það sé margt í matarmenningunni sem komi alltaf aftur í breyttri mynd en segir okkur hafa dálítið gleymt að nýta náttúruna eins og að matreiða úr njóla, hvönn og hundasúrum.

Miðstöð matarhefðar á Granda

Upphaflega hugmyndin að félaginu kom frá Laufeyju, hún hafði gengið með það í maganum að opna stað þar sem hægt væri að kynna matarmenninguna fyrir innlendum og erlendum aðilum. Laufey kom að máli við Sigrúnu Magnúsdóttur sem er forstöðumaður Víkurinnar - Sjóminjasafnsins í Reykjavík. Sigrún varð strax mjög áhugasöm og ræddi við stöllur sínar í þjóðfræði sem drifu verkefnið í gang. Viðtökunar hafa verið gríðarlega góðar og um hundrað manns mættu á stofnfundinn.

Þær segja það ekki spurningu að það hafi verið þörf á þessum félagsskap. "Fyrir um hundrað árum var Heimilisiðnaðarfélagið stofnað til verndar íslensku handverki og ég held að það sé sama með matinn, það þarf félagsskap um hann," segir Birna. Þær sjá fyrir sér að félagið verði miðstöð um matarhefð okkar, safni gömlum uppskriftum, stuðli að rannsóknum og kynni afurðir. Félagið Matur - saga - menning á líka að virka sem brú milli landshluta til að kynna menningu þeirra og séreinkenni í matargerð og matarhefðum. Einnig hafa þær hug á að geta tekið á móti stórum hópum í húsnæðinu á Grandagarði og boðið upp á mat frá ýmsum tímabilum Íslandssögunnar. Þær stefna á að opna næsta sumar í einhverjum mæli til að kynna starfsemina en annars segja þær það allt fara eftir hvernig fjármögnun gengur.

Hnallþórubyltingin

Félagið ætlar að fjalla um matarmenningu Íslendinga frá upphafi Íslandsbyggðar til dagsins í dag. Þær eru sérstaklega áhugasamar um kökubyltinguna sem varð upp úr seinna stríði þegar hnallþórur fóru að birtast á hverju kaffiborði. Birna sýnir blaðamanni gamla matreiðslubók þar sem blaðsíðurnar með kökuuppskriftunum eru snjáðar og notaðar en aðrar síður eru það ekki, hún segir þetta vera sönnun fyrir kökubyltingunni sem kom m.a. með bakarofnunum. "Nútímavæðingin í mat verður eftir seinna stríð, þá verður neyslubylting á Íslandi sem felst ekki síst í því að þá kemur niðursoðin matvara," segir Sigrún Magnúsdóttir.

Laufey segir tvær þjóðir búa í landinu þegar matarvenjur eru annars vegar. "Árið 1990 var gerð könnun á mataræði Íslendinga og þá kom í ljós að það var gjörólíkt á milli höfuðborgar og landsbyggðar. Árið 2002 var gerð ný könnun og þá kom í ljós að þetta fór ekki lengur eftir hvar á landinu þú bjóst heldur hvenær þú varst fæddur, því mataræðið er gjörólíkt milli yngri og eldri kynslóðarinnar."

Að lokum gefa þær lesendum uppskriftir að nokkrum gömlum og góðum íslenskum réttum.

Uppskriftir

Súrusúpa

3½ l vatn

1.000-1.200 g hundasúrur

250 g sykur

100 g kartöflumjöl

2 stengur kanill

Súrurnar þvegnar vel og soðnar með kanilnum, þar til þær eru komnar í mauk. Þá eru þær síaðar og jafnaðar. Sykurinn svo látinn í. Í súrusúpu er gott að láta lítið eitt af aldinsafa eða rauðum lit. Verður súpan þá fallegri á litinn og bragðmeiri af safanum. Súpan er borðuð með tvíbökum eða brúnuðu hveitibrauði eftir því sem hver vill. Súrur hafa allir í túnum á sumrin og getur það verið þægilegt þar sem ekki er til tröllasúra (rabarbari). Njólasúpa er soðin á sama hátt.

Fiskstrangar

(Uppskrift úr matreiðslukveri Þóru Andreu Níkólínu frá 1858.)

Vanalegar pönnukökur eru bakaðar ljósar, og ofan á þær drepið ekki mjög þykku lagi af plokkfiski tilbúnum af nýjum fiski. Síðan eru kökurnar vafðar saman og steiktar ljósbrúnar. Borðast með steiktu smjöri.

Þessir fiskstrangar eru svipaðir og fólk er að borða í dag, þ.e alls konar hráefni sett í þunnar kökur.

Kyndilmessu-fiskbollur

Á Kyndilmessu hinn 2. febrúar hófst vetrarvertíð hér við Faxaflóann. Um það leyti kaupa ýmsir sér hrogn, lifur og ýsubita. Hér er sett fram uppskrift úr afgöngum slíkrar máltíðar.

500 g soðinn fiskur

200 g soðin hrogn

2-3 soðnar kartöflur

Lítill laukur

Eitt egg

Pipar og salt

Fiskur, hrogn, laukur og kartöflur er allt sett í hakkavél og hakkað. Síðan er það hrært með egginu og kryddað. Þá eru fallegar bollur mótaðar og steiktar á pönnu. Borið fram með kartöflum, rúgbrauði og hrásalati.

Hægt er að gerast stofnfélagi í Mat - sögu - menningu með því að senda tölvupóst á sigruol@hi.is eða hringja í síma 860-0606.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.