21. júlí 1993 | Minningargreinar | 2012 orð

Sigurður Ólafsson söngvari - Minning Fæddur 4. desember 1916 Dáinn 13. júlí

Sigurður Ólafsson söngvari - Minning Fæddur 4. desember 1916 Dáinn 13. júlí 1993 Heill og gæfa hyggjum vér hamingjan þér rétti. Hestar og söngur sýnist mér saman eiga spretti. (Lilja Björnsdóttir) Þessi vísa, sem ort var á góðri stundu fyrir margt löngu, segir meira en mörg orð um lífshlaup Sigurðar Jóns Ólafssonar söngvara og hestamanns sem í dag er borinn til hinstu hvílu. Með Sigurði er ekki einasta horfinn af sjónarsviðinu einn fjölhæfasti söngvari okkar - heldur einnig maður sem markaði djúp spor í sögu kappreiða og hestamennsku hér á landi.

Sigurður Ólafsson var yngstur þriggja barna þeirra Ólafs Jónatanssonar frá Kolbeinsstöðum í Hnappadalssýslu og Þuríðar Jónsdóttur frá Kálfavöllum í Staðarsveit. Fyrsta heimili þeirra Þuríðar og Jónatans var að Laugavegi 49 þar sem Sigurður fæddist þann 4. desember árið 1916. Síðar lá leið fjölskyldunnar í Mávahlíð í vesturbæ Reykjavíkur þar sem Sigurður sleit barnsskónum ásamt bræðrum sínum Jónatani, síðar tónskáldi og píanóleikara, og Erling söngvara, sem lést ungur að árum. Á þriðja áratugnum var Mávahlíð bóndabýli og þar kynntist Sigurður fyrst hestamennskunni sem síðar átti eftir að skipa veigamikinn sess í lífi hans. Fimm ára gamall prílaði hann í fyrsta sinn upp á rauðan vagnhest og var það að sögn Sigurðar fyrsta bernskuminning hans. Upp frá því má segja að hestamennskan hafi átt hug hans allan. Hann þótti að eigin sögn fremur sérlundaður krakki og undi sér jafnan betur í návist hesta en manna. Eftir að fjölskyldan flutti í Akurgerði, sem stóð skammt vestan við Elliheimilið Grund, notaði Sigurður hvert tækifæri sem bauðst til þess að bregða sér á bak þótt engan ætti hann klárinn. Meðal annars sóttist hann eftir að sækja hesta fyrir hina ýmsu hestakarla í nágrenninu og það var einmitt í einni slíkri ferð sem hann kynntist skeiðinu sem síðar átti eftir að verða sérgrein hans á kappreiðavöllunum. Þá stalst hann á bak vökrum, gráum hesti í eigu Kristjáns Hanssonar og hleypti honum vestur Skothúsveg á flugskeiði. Þá sagðist Sigurður hafa lokað augunum og notið hverrar sekúndu. "Þarna fékk ég þá bakteríu sem líkja má við nautn og ég fæ aldrei nóg af. Skeið - flugskeið," er haft eftir honum sjálfum um þetta atvik.

Sigurður eignaðist sinn fyrsta hest fermingarárið sitt 1929. Þá hafði hann unnið sér inn dálitla peninga við hin ýmsu störf en draumurinn varð að veruleika þegar hann keypti sér jarpskjóttan, fimm vetra fola fyrir fermingarpeningana sína. Teningunum var kastað. Upp frá því voru hestar snar þáttur í lífi Sigurðar Ólafssonar.

Uppvaxtarár Sigurðar einkenndust öðru fremur af ódrepandi áhuga á hestum og hestamennsku. Það kom því ekki á óvart að hugur hans stæði til dýralækninga. En draumur Reykjavíkurdrengsins varð þó aldrei að veruleika. Framhaldsnám á þessum árum þótti hinn mesti munaður og ekki á færi almúgafólks að kosta börn sín til mennta. Sigurður lauk því aðeins gagnfræðaprófi og stundaði síðan ýmiss konar verkamannavinnu. Á sama tíma fór einnig fyrst að bera á sönghæfileikum hans en hann söng fyrst á söngskemmtun í Miðbæjarskólanum á unglingsárum sínum. Faðir hans, Ólafur Jónatansson, þótti alla tíð góður söngmaður auk þess sem eldri bræður hans voru báðir þekktir músíkantar - Erling sem eitt mesta söngvaraefni landsins á sinni tíð og Jónatan sem tónskáld og píanisti. Sigurður söng fyrst opinberlega við jarðarför árið 1931, en næstu fimmtíu árin var hann einn virtasti og fjölhæfasti söngvari þjóðarinnar. Og víst er að hann var enginn venjulegur söngvari - enda fékkst hann á söngferli sínum við nánast allar tegundir tónlistar - allt frá jarðarfararsálmum til léttrar tónlistar og allt þar á milli. Þekktir tónlistarmenn hafa fullyrt að líklega hafi Sigurður verið einn fjölhæfasti söngvari þjóðarinnar enda hafi honum látið jafn vel að syngja hvort sem um var að ræða sálma eða sönglög - dægurlög eða óperuaríur. Sönghæfileikarnir voru honum meðfæddir - rétt eins og hæfileikar hans í hestamennskunni enda var hann sjálfmenntaður í hvoru tveggja. Á söngferli sínum söng Sigurður við ótal jarðarfarir auk þess sem hann ferðaðist um landið og söng - lengst af við undirleik félaga síns og vinar, Skúla Halldórssonar. Þá tók Sigurður þátt í fyrstu uppfærslu Þjóðleikhússins á óperunni Rígólettó, Leðurblökunni, Gullna hliðinu, Sem yður þóknast og Ímyndunarveikinni. Einnig söng hann og skemmti með ýmsum listamönnum á kabarett- og revíuskemmtunum til margra ára. Þá söng hann inn á fjölda hljómplatna sem enn eru reglulega spilaðar á öldum ljósvakans.

Árið 1938 urðu merk tímamót í lífi Sigurðar Ólafssonar þegar hann kvæntist eftirlifandi eiginkonu sinni, Ingu Valfríði Einarsdóttur frá Miðdal sem meðal vina og samferðarmanna gengur jafnan undir nafninu Snúlla. Árið 1941 fluttust þau að Keldum þar sem Sigurði bauðst jafnframt starf sem meðal annars fólst í umhirðu tilraunadýranna sem þar voru notuð við rannsóknir. Í byrjun 5. áratugarins var lítið um góðhesta hér á landi. Þetta var á þeim árum sem bílar og dráttarvélar voru smám saman að taka við hlutverki þarfasta þjónsins og þar af leiddi að í hugum fólks hafði hesturinn fyrst og fremst notagildi sem vinnudýr fremur en tómstundagaman eins og nú er. Það var því ekki algengt að almenningur ætti sérstaka hesta til útreiða og kappreiða. Að vísu brugðu menn sér stundum á hestbak en þá var oftast um að ræða gamla vagnhesta eða aðra jálka sem hnakk var brugðið á til dæmis í smalamennsku. Á þessum árum mun hestamennska einna helst hafa blómstrað meðal manna í Mosfellssveit og á Kjalarnesi. Þar ber hæst nöfn þeirra Sigurðar Ólafssonar, Jóns Guðmundssonar á Reykjum, Einars Björnssonar í Laxnesi, Tryggva Einarssonar í Miðdal og bræðranna Jóns í Varmadal og Þorgeirs í Gufunesi. Það fór ekki hjá því að leiðir þessara nafntoguðu manna lægju saman á þeim árum sem hestamennska skipaði hvað hæstan sess í lífi Sigurðar.

Og það var einmitt á Keldnaárunum sem Sigurður Ólafsson eignaðist þann hest sem átti eftir að marka djúp spor í sögu hestaíþróttarinnar hér á landi - Glettu. Gletta var grá, vökur hryssa sem ættuð var úr Dölunum; hryssa sem síðar varð ókrýnd drottning skeiðsins hér á landi. Til marks um það má geta þess að Íslandsmet hennar í 250 metra skeiði stóð óhaggað í 28 ár. Þessi vakra hryssa átti alla tíð hug og hjarta söngvarans og hestamannsins Sigurðar Ólafssonar. Saman unnu þau hverjar kappreiðarnar af öðrum, auk þess sem Sigurður hlaut ýmsar viðurkenningar fyrir framlag sitt til skeiðíþróttarinnar. Um Glettu hafa verið ortar margar vísur og heilir ljóðabálkar. Meðal þess má nefna Glettu-minni eftir Gunnar Thorsteinsson frá Arnarstöðum en þar má lesa eftirfarandi ljóðlínur sem lýsa þessari "postulínshryssu" betur en mörg orð:

Þú lagðir í kaup sem lífi gefur

ljúfast gildi manni þeim,

og glaðari sjaldan gengið hefur

af góðum meyjarfundi heim.

Þrifi Gletta glæstan sprett

golan þaut um kinnar.

Tók hún vekringslagið létt

á langspil jarðarinnar.

Eins þá segja aðeins vildi

að ört hún skriðið jók

og hina alla eftir skildi,

er Íslandsmetið tók.

Undan Glettu komu margir góðir gæðingar en þeirra frægastir voru Gula-Gletta, Litla-Gletta og Hrollur sem öll héldu nafni Sigurðar hátt á lofti í heimi hestamennskunnar.

Árið 1948 fluttu þau Sigurður og Snúlla að Laugarnesi þar sem þau bjuggu samfellt í 34 ár. Margir Reykvíkingar minnast þeirra hjóna þar sem þau bjuggu á "sveitabænum í borginni" - hann þegar orðinn þekktur söngvari og hestamaður - hún atorkusöm og aðsópsmikil húsmóðir með stóra barnahópinn sinn. Á þessum árum bar marga gesti að garði þeirra hjóna - enda var bóndinn í Laugarnesi einkar bóngóður þegar hestamenn og aðrir leituðu til hans með ýmis konar viðvik. Það var því oft mannmargt og glatt á hjalla í reisulega bænum á Laugarnestanganum sem nú heyrir sögunni til.

Sigurður Ólafsson var gæfumaður í einkalífi. Eiginkona hans, Inga Valfríður, var og hefur alla tíð verið gædd einstökum mannkostum eins og hún á kyn til. Hún er yngst ellefu barna hjónanna Einars Guðmundssonar og Valgerðar Jónsdóttur frá Miðdal í Mosfellssveit, en eins og marga rekur minni til var Miðdalsheimilið annálað menningar- og myndarheimili. Flestir kannast einnig við bræður Snúllu, Tryggva og Hauk, sem báðir voru landsþekktir íþrótta- og afreksmenn, og Guðmund, sem fjallagarp og listamann. Í tæplega fimmtíu ár stóð Snúlla eins og klettur við hlið eiginmanns síns og tók virkan þátt í stærstu ástríðu hans hestamennskunni. Saman ferðuðust þau á hvítu gæðingunum sínum um landið þvert og endilangt og víst er að eftir því var tekið þegar þau riðu um héruð - enda var Sigurður þekktur af því að eiga vel þjálfaða og snyrtilega gæðinga sem vöktu hvarvetna athygli. Þau hjón lögðu jafnfarmt metnað sinn í að vera vel og snyrtilega klædd í hestamennskunni - reyndar svo að haft er fyrir satt að Snúlla hafi burstað reiðstígvél þeirra þar til hægt var að spegla sig í þeim!

Í 34 ár bjuggu þau Snúlla og Sigurður í Laugarnesinu lengst af við kolakyndingu og kalt vatn. Það má því nærri geta að oft hefur mætt á húsmóðurinni þegar bóndinn var upptekinn við söng og hestamennsku. Því hlutverki brást Snúlla ekki fremur en öðrum. Börnin þeirra sex bera þess glöggt vitni en þau eru: Valgerður, meinatæknir, fædd 1937, gift Hauki Sighvatssyni; Erling Ólafur, fæddur 1942, tamningamaður, í sambúð með Sigríði Gunnarsdóttur; Ævar, fæddur 1944, vaktmaður hjá Olís, kvæntur Hansínu Melsted; Þuríður Svala, fædd 1949, flugfreyja, gift Friðriki Friðrikssyni; Ólafur, fæddur 1950, búsettur í Bandaríkjunum, kvæntur Margaret Sigurðsson og Gunnþór, fæddur 1960.

Þó að Sigurður Ólafsson sé þekktastur fyrir söng og hestamennsku eru þau ófá störfin sem hann fékkst við á sinni tíð. Á milli þess sem hann söng og hleypti á skeið á kappreiðavöllunum vann hann við umhirðu tilraunadýra, ók leigubíl og greip í ýmis konar verkamannavinnu ef því var að skipta. Þá var hann einnig listamaður í höndunum og klauf meðal annars silfurberg það sem nú skreytir hvelfinguna í Háskólakapellunni og krossinn í Akureyrarkirkju. Eftir að eiginlegur söngferill Sigurðar var að baki, starfaði hann um tíma við búfjártalningu á höfuðborgarsvæðinu og sem matsmaður í sláturhúsum víða um land.

Sjálf kynntist ég Sigurði fyrst í gegnum starf mitt hjá Ríkisútvarpinu þegar hann varð viðmælandi minn í útvarpsþætti. Síðar skrifaði ég endurminningar Sigurðar "Í söngvarans jóreyk" sem komu út árið 1991. Við vinnslu þeirrar bókar kynntist ég þeim hjónum vel og á milli okkar skapaðist órjúfanleg vinátta og virðing. Stærstan hluta bókarinnar vann ég í sumarhúsi þeirra "Heiði" sem staðsett er á heimaslóðum Snúllu í landi Miðdals. Þar sátum við löngum stundum og festum á blað ævi söngvarans og hestamannsins Sigurðar Ólafssonar. Þá naut ég ómetanlegrar aðstoðar Snúllu, sem fyllti upp í þær eyður sem myndast höfðu hjá Sigurði, eftir að hann veiktist af heilablæðingu árið 1988.

Með Sigurði Ólafssyni er genginn einn merkasti samtímamaður okkar. Að öðrum ólöstuðum lagði hann grunninn að hestaíþróttinni hér á landi á þann hátt sem honum einum var lagið. Á milli hans og hesta hans var ósýnilegur þráður sem skapaði eina heild. Hann bar virðingu fyrir hestum sínum og sagði jafnan að enginn gæti vænst árangurs hjá vansælum hesti.

Um leið og ég kveð vin minn með virðingu og þökk fyrir alltof stutt kynni leyfi ég mér að vitna í lokaorð hans sjálfs í æviminningunum. Þau orð segja allt sem segja þarf um söngvarann og hestamanninn Sigurð Ólafsson:

"Þegar ég hef verið spurður hvort ég hafi verið betri söngvari en hestamaður, hef ég svarað því eitthvað á þá leið að sigur í 250 metra skeiði sé mun sætari en dynjandi lófatak þakklátra áheyrenda. Lófatakið deyr nefnilega út að lokum, en sigurinn á kappreiðabrautinni lifir áfram. Kannski svara ég þeirri spurningu einna best með því að segja hvers ég óskaði mér, ef ég mætti hverfa áratugi aftur í tímann og verða ungur á ný. Þá myndi ég vilja búa á reisulegum bóndabæ sunnan við Skorradalsvatn með Snúllu og börnunum. Á kvöldin myndum við ríða um moldargöturnar við vatnið á Hetti og Glettu og njóta ilmandi kjarrlyktarinnar. Heima í hlaði biði okkar síðan heilt stóð af ljósum gæðingum. En sönginn myndi ég hafa sem aukabúgrein."

Svo mörg voru þau orð. Nú hverfur Sigurður á vit sinna gengnu gæðinga sem hann unni svo mjög og einkenndu lífshlaup hans. Um leið og ég votta Snúllu og fjölskyldunni allri samúð mína er það ósk mín að minning hans lifi svo lengi sem slegið verður undir nára hér á landi.

Ragnheiður Davíðsdóttir.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.