20. ágúst 2006 | Innlent - greinar | 1713 orð | 3 myndir

Drangeyjarsund Péturs Eiríkssonar

Pétur með verðlaunagripina fyrir sundið 1936.
Pétur með verðlaunagripina fyrir sundið 1936.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Pétur Eiríksson (1917 - 1998) var fremsti sjósundsmaður landsins í heilan áratug. Aðeins 18 ára afrekaði hann að synda úr Drangey til lands. Ingimar Jónsson lýsir sundinu, sem var um margt merkilegt.
Fyrir réttum 70 árum synti Reykvíkingurinn Pétur Eiríksson úr Drangey til lands. Níu ár voru þá liðin frá því Erlingur Pálsson synti þetta Grettissund fyrstur manna á síðari tímum. Sund Péturs vakti geysimikla athygli, ekki síst vegna þess að hann var aðeins 18 ára og hafði ungur veikst af berklum og orðið að ganga með hækjur um hríð. Hann hafði æft sund í þrjú ár. Um haustið árið áður hafði hann synt úr Viðey inn í Reykjavíkurhöfn. Hann var fremsti sjósundsmaður landsins í heilan áratug.

Sundið færði honum heilsuna

Pétur Eiríksson fæddist 31. júlí 1917. Í æsku var hann pasturslítill að eigin sögn. Árið 1924, þegar hann var á 7. aldursári, fékk hann berkla í annan fótinn og auk þess brjósthimnubólgu. Var hann rúmfastur á fjórða ár, ýmist heima í foreldrahúsum eða á Vífilsstöðum. Þegar hann komst á fætur varð hann að ganga við tvær hækjur um hríð og oft að vera í gifsi.

Pétur gerði sér ljóst að hann varð að gera eitthvað til að öðlast góða heilsu. Hann byrjaði að sækja gömlu sundlaugarnar og kenndi sjálfum sér að synda. Af völdum veikindanna var hann með stífa ökkla. Hann gat ekki beitt þeim eins og þurfti í sundi. Hann gafst upp á bringusundinu og sneri sér að skriðsundi. Það hentaði honum betur því með armtökunum gat hann togað sig áfram. Seinna sagði hann að sundið hefði öðru fremur hjálpað sér til heilsu. Brennisteinninn í vatninu í laugunum hefði ráðið niðurlögum sjúkdómsins.

Sextán ára var Pétur orðinn frækinn sundmaður. Hann var rétt orðinn 17 ára þegar hann hlaut sundþrautarmerki ÍSÍ árið 1934 fyrir að synda 1.000 m sjósund. Veturinn og sumarið 1935 synti hann mikið í köldum sjó. Um miðjan september var hann reiðbúinn að reyna við Viðeyjarsund. Hann lagðist til sunds frá Hákarlabás við Virkið á Viðey og synti skriðsund beinustu leið að Steinbryggju í Reykjavíkurhöfn á 1:30 klst. Tíminn var nýtt met sem stóð í áratugi.

Í fótspor Grettis og Erlings Pálssonar

Í Grettissögu segir frá því er Grettir synti úr Drangey til lands. Vegalengdin er um 7,5 km eða ein vika sjávar eins og segir í sögunni. Árið 1927 lék Erlingur Pálsson þetta eftir. Haustið 1935 fékk Pétur þá hugmynd að synda Drangeyjarsund. Hann æfði sig af kappi þótt hann ynni í bakaríi frá því um kl. 6 á morgnana til klukkan sjö á kvöldin. Eftir vinnu hélt hann inn í sundlaugar til æfinga. Stundum æfði hann í 2-3 klst. Síðustu tvo mánuðina fyrir sundið gat hann þó sinnt sundæfingum eingöngu vegna þess að hann fékk leyfi foreldra sinna til taka sér frí úr vinnunni. Pétur naut aðstoðar Ólafs Pálssonar sundkennara. Alla daga maí- og júnímánaðar synti Pétur í 2-3 klst. annaðhvort í sundlaugunum eða í lauginni á Álafossi. Tvívegis synti hann út í Viðey og einu sinni úr Engey. Í Engeyjarsundinu setti hann nýtt met, synti á 1:02,00 klst.

Sunnudaginn 26. júlí 1936 hélt Pétur norður á Sauðárkrók. Með honum var sundkappinn Lárus Rist. Daginn eftir var óhagstætt til sunds. Á þriðjudagsmorguninn 28. júlí var veður kyrrt. Var þá ákveðið að fara út í Drangey. Tveimur bátum var siglt út í eyna, annar var trillubátur en hinn árabátur. Lagt var að í Uppgönguvík sem er vestan á eyjunni. Með í för var Jónas Kristjánsson, læknir á Sauðárkróki, sem síðar varð þekktur fyrir náttúrulækningar og fjórir aðrir fylgdarmenn.

Fyrir sundið var Pétur smurður með lanolín (sauðullarfeiti) frá hvirfli að iljum. Í það fóru 9 kíló. Þá fór hann í ermalausa ullarskyrtu næst sér, síðan í vaxdúksbol þar utan yfir og yst í ullarsundbol sem náði upp í háls og niður á mið læri. Hann klæddist einnig háum sokkum sem saumaðir voru fastir við bolinn. Vaxdúkshettu hafði hann á höfðinu og gúmmíhettu þar utan yfir, hlífðargleraugu og svo hanska á höndum. Auk þessa hafði hann sokkboli á lærum og upphandleggjum. Þetta var nokkuð þungur búningur. Það tók á aðra klukkustund að búa Pétur undir sundið. Var honum þá orðið sárkalt.

Fannst Drangey elta sig

Pétur lagði loks til sunds en fann fljótt að sjór rann inn um hálsmálið. Sneri hann þá við og lét vefja sárabindi yfir brjóstið. Hann lagði svo aftur af stað klukkan rúmlega ellefu. Veður var gott, blæjalogn og sjávarhiti um 9 gráður. Til að fá í sig hita synti Pétur greitt út víkina. Tók síðan stefnuna í land. Þegar hann var kominn út á mitt sundið leit hann snöggvast til baka. Sýndist honum þá Drangey vera rétt fyrir aftan sig. Við Morgunblaðið sagði hann "Og svo var eins og mér miðaði ekki neitt, eða eyjan elti mig alltaf."

Pétur og félagar gerðu afdrifarík mistök í upphafi sundsins. Í stað þess að velja stystu leiðina til lands, þ.e. að Reykjadiski, settu þeir stefnuna nyrst á Tindastól (Landsenda), langt fyrir norðan Reykjadisk. Sú leið var a.m.k. 1.000 m lengri. Ætlunin var að Pétur gæti nýtt sér sjávarstrauma að landi. Sú varð ekki raunin. Engir straumar léttu honum sundið. Þvert á móti fékk hann útfallið á móti sér. Stóran hluta leiðarinnar synti hann á móti straumi.

Vonleysi grípur Pétur

Þegar Pétur hafði synt rösklega í klst. fór sjávarkuldinn að gera honum erfitt fyrir. Blaðið Vísir hafði eftir honum: "Það var óhugnanleg reynsla þegar ég fann að kuldinn var að komast í skrokkinn. Það var eins og að vera stunginn með nálum." Honum varð stöðugt kaldara er á leið sundið og að því kom að vonleysið greip hann. Það hvarflaði að honum að gefast upp - gefa upp vonina um að komast í land. Hann átti þá um 500 m eftir. Kraftarnir voru þrotnir og hann óttaðist að fá stjarfa. Lárusi og félögum í árabátnum tókst að róa hann svo hann hélt áfram. Það tók hann röskar 3 klst. að synda þessa 500 m sem eftir voru.

Pétur hvíldi sig aldrei á sundinu nema í þau 4-5 skipti sem hann fékk sér hressingu. Tróð hann þá marvaðann á meðan. Hressingin var eggjarauða, sardínur í olíu, heitt kaffi sterkt og volg mjólk. Kaffið og sardínurnar hresstu hann mest.

Synti síðasta spölinn með lokuð augun

Pétur var með gleraugu eins og áður segir. Trúlega hefði hann aldrei komist yfir sundið ef hann hefði ekki haft þau. En kvikan slóst sífellt í andlit hans og skolaði feitinni smátt og smátt af gleraugunum. Sjórinn komst við það undir þau og í augu Péturs. Undir lokin sveið hann svo undan sjónum að hann gat varla haldið augunum opnum. Síðasta spölinn synti hann með þau lokuð.

Sjónarvottur í landi sagði síðar frá því að þegar Pétur hefði átti stutt eftir í land hafi hann gripið í árabátinn. Hefðu þeir, sem í bátnum voru, þá slitið hann frá bátnum. Við það tók Pétur ranga stefnu. Bátsverjar náðu til hans með stöng og sneru honum við. Synti hann þá í land.

"Land! Húrra!"

Pétur kom að landi í Sandvíkinni rétt fyrir norðan Reykjadisk. Hann fann allt í einu fyrir sjávarbotni og hrópaði þá ósjálfrátt "Land! Húrra!" Hann ætlaði að standa á fætur en var svo þreyttur og stirður að hann féll kylliflatur. Þá reyndi hann að skríða upp á sjávarbakkann en það leið yfir hann áður en hann komst alla leið. Í fjörunni voru bóndinn á Reykjum og nokkrir piltar frá Sauðárkróki. Studdu þeir Pétur á milli sín upp á sjávarbakkann og lögðu hann þar niður.

Púls ófinnanlegur

Jónas læknir kom brátt til Péturs, hlustaði hann og greindi að hjarta hans sló afar hægt. Var Pétur þá studdur yfir tangann að Reykjalaug. Fylgdarmennirnir byrjuðu að þrífa hann - skafa af honum feitina. Á meðan leið yfir hann hvað eftir annað. Jónas hlustaði hann á ný og ákvað síðan gefa honum sprautur til að lífga hann við því hjartað væri rétt við að stoppa. Alls urðu sprauturnar tólf. Pétur minntist þess að hafa heyrt Jónas segja eftir sprautugjöfina: "Ég held að hann ætli að hafa það."

Í blaðagrein eftir sundið sagði Jónas að Pétur hafi verið "yfirkominn af kulda svo mjög, að ég tel slíka ofkælingu stórhættulega heilsu og lífi. Þannig var púls ófinnanlegur á úlnliðnum. Meðvitund sljó, og vöðvaafl nálega þrotið. Æðar engar sjáanlegar nema blá strik á handleggjum. Hjartslátturinn var 29 slög á mínútu,"

Fljótur að ná sér

Pétur var 5 klukkustundir og 19 mínútur á sundi. Hann var því næstum því einni klst. lengur í köldum sjónum en Erlingur sem synti á 4:24 klst. Árið 1939 synti Haukur Einarsson á 3 klst. og 20 mín.

Við Reykjalaug var Pétur færður í hlýjan fatnað. Gekk hann svo heim að Reykjum. Þar fékk hann rúm til hvíldar. Eftir að hafa sofið í 1 1/2 klst. vaknaði hann og var eins og nýsleginn túskildingur.

Ekki var til setunnar boðið og Pétur og Lárus héldu brátt af stað ríðandi inn á Sauðárkrók - um 17 km leið. Þegar til Reykjavíkur kom var Pétur skoðaður af þremur læknum. Kom þeim öllum saman um að hann væri stálsleginn.

Fleiri sundafrek

Eftir Drangeyjarsundið lét Pétur sig dreyma um meiri afrek. Strax árið eftir hafði hann hug á því að synda yfir Stórabeltið í Danmörku (um 18 km). Danska sundkonan Lilli Andersen var fyrst til að synda það sund sumarið áður. Pétur skrifaði henni og leitaði ráða. Ekkert varð þó úr þessari fyrirætlan hans. Síðar hafði hann hug á að reyna við Ermarsundið en heimsstyrjöldin síðari kom í veg fyrir það.

Árið 1937 synti Pétur Viðeyjarsund öðru sinni fyrstur manna. Árið eftir synti hann yfir Oddeyrarál (850 m) á nýju meti (18:33 mín.)Nokkrum dögum síðar varð hann fyrstur til að synda yfir Eyjafjörð, þ.e. úr Veigastaðabás að Torfunesbryggju, um 2.100 m langt sund á 38 mín. Árið 1939 sigraði hann í kappsundi úr Engey inn að Steinbryggju. Keppendur voru þrír. Pétur synti á 53:35,7 mín. Annar varð Haukur Einarsson á 53:46,8 mín. Pétur dvaldist á Siglufirði sumarið 1944. Synti hann þá yfir Siglufjörð.

Þjálfari og leiðbeinandi

Þegar sundferli Péturs lauk gerðist hann þjálfari og leiðbeinandi yngri sjósundsmanna eins og Eyjólfs Jónssonar og Axels Kvaran. Má segja að Pétur hafi verið viðriðinn nánast öll sjósundsafrek sem unnin voru um miðja öldina.

Pétur útskrifaðist sem fiskmatsmaður árið 1948 en vann aðallega sem hleðslustjóri á saltfiski og skreið á vegum Skreiðarsamlagsins og SÍF. Hann lést 5. júlí 1998.

Helstu heimildir: Minnisgreinar eftir Pétur Eiríksson.

Mbl. 28. júlí, 2. ágúst og 12. ágúst 1936.

Nýja dagblaðið 13. september 1935 og 6. ágúst 1936.

Vísir 4. september 1936, 28. júlí 1961 og 29. nóv. 1980.

Höfundur er íþróttafræðingur og rithöfundur

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.