Langt í næsta byggða ból Verða læst hlið og afgirtar jarðir það sem koma skal í ríkara mæli í sveitum landsins?
Langt í næsta byggða ból Verða læst hlið og afgirtar jarðir það sem koma skal í ríkara mæli í sveitum landsins? — Morgunblaðið/Steinunn Ásmundsdóttir
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Umræðan um jarðakaup heldur áfram og í dag er litið til Vopnafjarðar, þar sem hlunnindajarðir hafa verið eftirsóttar til kaups á undanförnum árum.
Eftir Bergþóru Njálu Guðmundsdóttur og Steinunni Ásmundsdóttur
Hvert af öðru kúra þau í grösugum dölum inn af Vopnafirði. Á einu er blómlegt kúabú, loðdýrarækt á öðru, dúntekja því þriðja. Inn á milli eru eyðibýlin sem hafa staðið þar til lengri eða skemmri tíma. Þessi ból eru staðsett í Vopnafirði, í Hofsárdal, Sunnudal, Vesturárdal og Selárdal sem eiga það sameiginlegt að í þeim renna ár, sem eru eftirsóttar vegna laxins sem þar gengur.

Um þrjátíu ár eru síðan Oddur Ólafsson læknir keypti fyrstu fimm jarðirnar sem liggja að Selá. Á síðustu árum hefur sú saga endurtekið sig með því að aðkomumenn hafa keypt jarðir á þessum slóðum. Sagt er að fjársterkir einstaklingar og fyrirtæki hafi boðið hátt á annað hundrað milljóna í einstakar hlunnindajarðir á þessum slóðum. Vopnfirskir bændur telja þá sækja í atkvæðarétt veiðifélaga hinna víðfrægu veiðiáa, Hofsár og Selár, afréttarlönd til skotveiða og sumir segja að góðar jarðir séu prýðisgeymslustaður fyrir fjármuni, þær falli síst í verði eftir því sem fram vindur.

Menn vilja ekki allir tjá sig mikið um jarðasölu eða átök innan, veiðifélaganna í kjölfar æ meira vægis auðmanna í þeim, því hagsmunaárekstrarnir séu erfiðir. Hins vegar er ekkert launungamál að menn hafa selt jarðir sínar vegna þess að freistandi upphæðir hafa verið í boði og þá notað tækifærið til að losa sig við óarðbæran búskap. Eins eru þeir sem hafa selt vegna fjárhagslegra þrenginga og vitað hvert þeir mættu leita til að leysa sín mál. Aðrir verjast ásókn jarðakaupamanna og sitja sínar jarðir sem fastast af ýmsum ástæðum.

Jarðirnar atkvæði í veiðifélögum

Björn Halldórsson býr ásamt bróður sínum, mágkonu og fjölskyldum félagsbúi á jörðunum Engihlíð og Vatnsdalsgerði í Vopnafirði. Þeir reka eitt stærsta kúa- og loðdýrabú landsins og eru að auki með sauðfé.

Þetta eru kostajarðir sem eiga 2,4% í Hofsá og tvö atkvæði í veiðifélagi árinnar, sem veltir um 60 milljónum króna árlega.

"Jarðakaupamenn hafa vissulega verið að safna atkvæðum í veiðifélögum hér," segir Björn og bætir því við að sín jörð sé ekki til sölu enda hafi menn frekar áhuga á stærri jörðum með meiri hlunnindum.

"Fyrir um 20 árum kynnti ég mér hvaða áhrif hlunnindi hafa á verð jarða og þá var venja að átta til tólffalda árstekjur af hlunnindum til að finna út hluta hlunnindanna í söluverði eignarinnar. Fyrir fimm árum var farið að tala um að fimmtán- til tuttugufalda. Í dag eru menn örugglega komnir í þrítugfalt eða meira. Á tuttugu árum hafa hlunnindi bújarða því meira en þrefaldast í verði og óvíða finnast jafnmiklir landkostir og góðar samfélagslegar aðstæður. Það dregur jafnt innlenda sem erlenda fjárfesta að okkur."

Björn segir heimamenn komna í minnihluta í veiðifélagi um Selá, en nokkuð sé í að sama gerist í veiðifélagi Hofsár. "Þó stefnir í það svo miklir hagmunaárekstrar, peningar og allur fjandinn annar er í húfi."

Jarðir girtar af og þeim lokað

Björn hefur líka áhyggjur af því að hinir nýju eigendur eða afkomendur þeirra girði jarðirnar af og loki þeim og slíkt geti valdið vandræðum í t.d. smalamennsku. "Hitt er annað mál að þeir sem hafa keypt mest í Vopnafirði hafa alls ekki hagað sér svona. Þeir hafa boðið heimamönnum túnnytjar og reynt að hluta til að koma sér inn í samfélagið hérna, ásamt því að veita nokkru fjármagni inn í það í formi styrkja til félagasamtaka og góðra málefna. Þetta fólk býr yfir mörgum góðum mannkostum en það lifir bara þessa kynslóð. Menn hafa ekkert í hendi þegar sú næsta tekur við." Björn bendir á að landbúnaður hafi aldrei byggst upp fjárhagslega og bændur því ekki efnast. "Hvað getum við svo gert þegar koma menn sem hafa nánast fengið lögformlegt leyfi frá samfélaginu til að græða peninga og bjóða margfalt það sem við getum greitt fyrir landið? Kannski erum við að komast á þann tímapunkt að hér sé hægt að framleiða gæðalandbúnaðarvöru fyrir erlenda markaði. Kannski erum við að missa tökin á stórum hluta besta landsins til að framleiða slíka vöru. Þar er mikil þverstæða og afleit staða fyrir atvinnugreinina næstu áratugina." Björn segir líka að bölmóðurinn í bændastétt fæli unga fólkið frá atvinnugreininni og gleymst hafi að segja börnum að landbúnaður sé alvöru atvinnugrein.

Björn nefnir sem dæmi um "heita" jörð í Vopnafirði Þorbrandsstaði, sem eigi um 10% í Hofsá og hafi um 2 milljóna króna arð af laxveiðinni. "Hreppurinn keypti jörðina fyrir rúmlega 20 árum fyrir um 12 milljónir. Fyrir nokkrum árum kom tilboð í þessa jörð upp á 38 milljónir. Því var ekki tekið enda jörðin ekki til sölu. Þegar menn horfa á þær jarðir sem hafa verið seldar undanfarið er ljóst að virði Þorbrandsstaða er auðveldlega 150 milljónir í dag. Þetta er hins vegar upplagt land fyrir útivist, skógrækt og sumarhús og þetta á sveitarfélagið að eiga áfram og nýta."

Sveitarfélagið átti aðra hlunnindajörð, Hámundarstaði, sem var seld fyrir um sex árum á smánarpening að sögn Björns. "Um leið missti sveitarfélagið talsverð ítök í Selá. Þetta er búið að eyðileggja ýmsa möguleika, t.d. virkjun í Hvammsá og er þeim sem að sölunni stóðu síst til vegsauka."

Talsvert eftir af jörðum

Björn segir talsvert af góðum hlunnindajörðum eftir og búið sé á mörgum þeirra, t.a.m. á tæplega 20 jörðum í Hofsárdal. Jarðakaupamenn eigi orðið megnið af Hraunfellspartinum inn af Sunnudalnum sem allur hafi verið seldur og Selárdalinn utan fjögurra bæja. Sömuleiðis hafi mikið verið selt af jörðum í Vesturárdal sunnan Selárdals, allt nema fimm jarðir sem menn séu sagðir sitja um. Fyrir nokkrum áratugum hafi verið byrjað að selja jarðir í norður- og vesturhluta Vopnafjarðar en austurhlutinn hafi farið nú síðustu árin.

Mér þykir vænt um þessa jörð

Menn vita af því að jörðin er ekki til sölu, en það hafa ve rið þreifingar og menn viljað kaupa," segir Helgi Þorsteinsson, bóndi og veiðileiðsögumaður á Ytra Nýpi II í Vopnafirði. Þar býr hann ásamt Guðbjörgu Öldu Sigurðardóttur, fjórum börnum, hundinum Lappa og búpeningi og unir sér vel í fagurri náttúru.

Ytri Nýpur II þykir ágæt bújörð og liggur í Vesturárdal og Selárdal, hún er ekki mjög stór og á ekki heiðalönd en aftur á móti land að Selá, einni af betri laxveiðiám landsins. Á Ytra Nýpi er stunduð sauðfjárrækt, skógrækt og ýmis hlunnindabúskapur, s.s. vaxandi æðarrækt og nokkur reki ásamt arði af Selánni og veiðileiðsögn.

"Ég hef ekki hugmynd um hvað ég gæti fengið fyrir jörðina og það skiptir mig svo sem engu máli núna," segir Helgi og telur öll tormerki á að nefna upphæðir í þessu sambandi. "Ég vil ekki selja vegna þess að amma mín og afi keyptu þessa jörð í upphafi þegar pabbi var mánaðargamall, foreldrar mínir bjuggu hér og ég er hér fæddur og uppalinn. Mér þykir vænt um þessa jörð. Mig langar að halda áfram að rækta hana eins og fyrirrennarar mínir gerðu. Það hefur kostað okkur mikla vinnu en ég sé hér ýmsa möguleika, ekki aðeins í hefðbundnum búskap, heldur einnig í æðarrækt, skógrækt, ferðaþjónustu og þeim hlunnindum sem fylgja jörðinni."

Góð jörð er alltaf útgönguleið

Hann segir laxveiðiréttindin sjálfsagt ástæðu þess að jörðin sé eftirsótt enda gefi þau vel af sér. "Það er áhugamál mitt og ástríða að vera úti í náttúrunni í kringum laxveiðina og ég vil að hún skapi okkur tekjur, lífsafkomu og lífsfyllingu, eins og hún gerir. Þannig tekur maður lífsgæðin inn dag frá degi í stað þess að selja bestu mjólkurkúna. Það hefur aldrei þótt góð latína og verður aðeins gert einu sinni."

Helgi segir að sá aukni áhugi á landi undanfarið skili mörgum bóndanum peningum til að koma sér fyrir annars staðar ef þeir vilja hætta. Það sé vissulega hið besta mál. "Ég held þó að Íslendingar vilji að landið sé byggt. Menn vilja hafa fjölbreytt mannlíf og menningu en ekki endalausar eyðibyggðir. Það þarf að vera fólk til að syngja í kirkjukórnum, leika í leikfélaginu og hópast á þorrablót og dansleiki, smala heiðarnar og takast á við fjölmörg framfaramálefni hverrar sveitar. Það getur auðveldlega verið spurning um nokkra einstaklinga hvort starfsemi af þessu t agi lifir eða deyr. Maður finnur fyrir því hér að vantar yngri kynslóðina og við höfum líka misst góða nágranna."

Helgi segir menn stundum tala um að einhver ákveðin jörð sé alltof dýr til að stunda búskap á, ekki síst þegar henni fylgi laxveiði eða önnur eftirsótt hlunnindi. "Í sjálfu sér er það ekki dýrara en annað. Auðvitað liggur fjármagn í þessu en ef sauðfjárræktin eða annar búskapur gengur ekki upp hjá þér ertu þó áfram með söluvöru sem þú getur selt þeim sem telur sig geta betur.

Þú hefur alltaf útgönguleið. Eins má spyrja hvort aðeins eigi að framleiða landbúnaðarvörur á verstu jörðunum þar sem það er erfiðast? Verða matvælin ódýrust þannig?"

Helgi telur ábúendur jarða, ekki síst ef þeir eru eigendur þeirra, vera líklegasta til að hlúa að landinu og nýta það smáa. "Þeir hugsa áratugi fram í tímann og skógræktarmenn í árhundrað. Ábúendur og eigendur landsins skapa fjölbreytt mannlíf og menningu og eru mun líklegri en aðrir til að stuðla að velferð landsins þegar til lengri tíma er litið."

Bændur í sjálfheldu

Jú mikil ósköp, þetta er rætt hér í sveitinni, en kannski ekki nóg," segir Anton Gunnarsson, ábúandi og fyrrum eigandi á jörðinni Deildarfelli í Vopnafirði.

Anton seldi jörð sína fyrir nokkrum árum er honum var fjár vant og hafði ekki aðra möguleika til að losa sig úr þeirri stöðu, en býr jörðina áfram. Hann segir að vitlegra hefði verið fyrir sig að bíða með söluna í einhvern tíma þar sem jarðaverð hafi farið stighækkandi síðan.

Anton hefur búið með sauðfé og stundar vöruflutninga. "Ég fór meira út í vöruflutningana eftir að hafa selt og er með fé, hesta o.fl. og stendur ekki til að mér vitandi að ég sé að flytja."

Jóhannes Kristinsson keypti jörðina af Antoni, sem segir að áður en það gerðist hafi menn verið búnir að spyrja hvort jörðin væri föl. "Svo ákvað ég að láta hana til að losa mig út úr skuldunum og auðvitað er ósköp gott að vera skuldlaus. Ég hefði samt seint hugleitt að selja jörðina nema af því að mér voru allar bjargir bannaðar á þessum tíma."

Gamall íslenskur þrái

Anton gefur ekki upp hvað hann fékk greitt fyrir jörðina en segir það ekki sambærilegt við hvað boðið sé í vopnfirskar jarðir í dag. "Maður sá ekki þá þróun fyrir á þeim tíma sem ég var að selja."

Deildarfelli fylgja veiðihlunnindi í Hofsá og eitt atkvæði í veiðifélagi um ána. "Auðvitað eru menn að ásælast hér veiðiréttindin í Vopnafirði og kannski ekki síður atkvæðaréttinn í veiðifélögunum. Þeir fá út úr hverri jörð eitt atkvæði og miklir hagsmunir í að hafa völd í þessum félögum, alveg ótakmarkaðir möguleikar. Það er út af fyrir sig af hinu góða að bændur, sem hafa barist í sínum búskap til fjölda ára, geti nú selt jarðir sínar fyrir almennilegar upphæðir. Minn kaupandi er mikill prýðismaður og ég hef ekki undan neinu að kvarta í því sambandi. Ég hef meiri áhyggjur að því svona almennt hvað verður um allar þær jarðir sem hér hafa verið seldar að kaupendunum gengnum, þ.e.a.s. þegar þeirra nýtur ekki lengur við til að halda utan um þetta."

Hann segir fækkun bænda hafa mikil áhrif á þá sem eftir sitja. "Búskapurinn verður erfiðari hjá hinum, bæði út frá fjallskilum, þ.e. að ná fénu af heiðunum og sömuleiðis verður dýrara að sjá um þetta í slátrun þegar bændur reka sjálfir sláturhúsin. Það er margt sem þarna spilar inn í. Þorpið og sveitin styðja hvort annað og ef sveitin fer hlýtur þorpið að fara halloka líka. Annars er búskapur bara gamall íslenskur þrái og yfirleitt ekki þannig að hægt sé að lifa sómasamlega af honum einum saman. Búin þurfa að vera svo stór til að skila einhverju og ekki allar jarðir sem bera slíkt. Venjulegir bændur eru ekki lengur í fjárhagslegri aðstöðu til að kaupa land til viðbótar við jarðir sínar og það er ákveðin sjálfhelda."

Eltir með gylliboðum

Anton segir ganga fjöllunum hærra að tilboð í vopnfirskar jarðir sem liggja að Hofsá og Selá geti numið á milli 100 og 150 milljónum og þær jarðir séu ekki allar stórar í sniðum. "

Menn eru eltir með gylliboðum og tilboðin eiga sjálfsagt eftir að hækka, þó það stöðvist einhvers staðar. Það er misjafnt hvort menn eru volgir fyrir þessu og skoðanir skiptar hér í sveitinni. En það er alveg ljóst að aðilar sem hafa áhuga á jörðum hér vita stundum af því ef menn eru fjárhagslega illa staddir og hafa þá samband."

Arðsemin meiri í flestu öðru

Ég hef alltaf haft gaman af því að byggja upp, hvort sem það eru fyrirtæki, hús eða laxveiðiár," segir Jóhannes Kristinsson sem fjárfest hefur í jörðum í Sunnudal, Hofsárdal, Vesturárdal og Selárdal í Vopnafirði. Jarðirnar eiga það sammerkt að liggja að veiðiám enda hefur veiðiástríðan fyrst og fremst rekið Jóhannes til kaupanna, að hans sögn.

"Ég er mikill áhugamaður um uppræktun á laxi og er að vinna í tveim ám á Íslandi," heldur hann áfram. "Aðra þeirra, Hölkná í Bakkafirði, var búið að eyðileggja í ofveiði. Hin er Sunnudalsá þar sem ég á hluta í jörðum. Hún var ekki laxgeng nema að einum þriðja vegna foss sem er í ánni og ég er að reyna að fá fisk í hina tvo þriðju. Eins tók ég Vesturdalsá á leigu til langs tíma þegar hún var orðin mjög illa á sig komin vegna ofveiði. Síðan hef ég hálf-friðað hana í þeim tilgangi að byggja hana upp svo hún verði góð eins og hún var. Það kostar mig stórfé en ég geri það af því að ég hef áhuga á því og á jarðir við hana og ég vil einfaldlega hafa hana í lagi."

Jóhannes segir að jarðakaupin verði seint talin til vænlegra fjárfestinga. "Arðsemi eigin fjár er meiri í flestu öðru en landi og veiðiréttindum. Sé tekið mið af því hvað þessar jarðir kosta og hvað árnar gefa af sér eru þetta mjög neikvæðar fjárfestingar. Það er eiginlega ekki hægt að útskýra fyrir sjálfum sér hvers vegna maður ræðst í þær öðruvísi en svo að með því sé maður að byggja eitthvað upp, bæta ána og umhverfið og kannski skila hlutunum af sér í aðeins betra ástandi en þegar maður kom að þeim."

Tilviljun réði fyrstu kaupunum

Hann vill ekki gefa upp hversu margar jarðir hann hefur keypt enda eigi hann þær flestar í félagi við aðra. "Það er fullt af mönnum og alls konar félög sem eiga þessar jarðir. Ég á svo lítinn hlut í sumu að það væri rangt af mér að tína það til og sennilega á ég ekki nema eina jörð einn. Fyrsti jarðarbúturinn sem ég keypti í Sunnudal var 1/63 hluti af jörð. Þetta var veglaust eyðibýli þannig að það er nú búið að blása svolítið upp um hversu miklar eignir er að ræða. Jú, ef áin verður góð laxveiðiá eftir tíu ár, sem er lágmarkstími fyrir uppræktun á svona á, þá kannski skilar þetta sér en í sjálfu sér aldrei peningalega."

Að sögn Jóhannesar er ekkert nýmæli að veiðiáhugamenn kaupi jarðir í Vopnafirði. "Oddur Ólafsson læknir keypti fyrstu fimm jarðirnar í Vopnafirði fyrir meira en 30 árum og fjölskylda hans er nú stærsti eigandinn í Selá."

En hvers vegna hefur áhugi hans snúist svona mikið að Vopnafirði? "Það var tilviljun sem réð því," svarar hann. "Ég var að veiða þarna ásamt félögum mínum þegar bóndi nokkur, sem var að hætta búskap, gaf sig á tal við okkur og spurði hvort við vildum kaupa jörðina hans. Þannig var fyrsta jörðin keypt. Í annað skipti hafði samband við okkur, þennan sama hóp, maður sem var að lenda í uppboði á jörðinni sinni. Við losuðum um kröfurnar og gerðum honum kleift að búa þar áfram. Að öðrum kosti hefði jörðin sjálfsagt farið í eyði."

Bóndinn fái laun erfiðis síns

Jóhannes segist ósammála þeim sem telja jarðakaupin vera slæma þróun fyrir bændur og sveitirnar. Þvert á móti fái bóndinn með þessu laun erfiðis síns. "Ég tel þetta vera mjög jákvætt. Ef ég á jörð sem enginn vill kaupa er hún verðlaus. Hins vegar er einhver verðmiði á henni ef einhver vill kaupa hana. Jarðir voru á allt of lágu verði fyrir tíu árum þannig að þeir sem vildu gátu ekki einu sinni hætt og flust í burtu. Fyrsta jörðin sem ég keypti í Vopnafirði hefði þannig ekki dugað fyrir íbúð í Reykjavík en ég hugsa að í dag sé varla sú jörð á landinu sem þannig er ástatt um. Þetta er því jákvæð þróun fyrir báða aðila enda er það eigið val manna hvort þeir halda jörðinni sinni eða selja hana. Það er af sem áður var þegar bannað var að selja jarðir nema bændum sem varð náttúrlega til þess að þetta varð allt verðlaust. Jarðirnar hafa hækkað í verði vegna þess að hver sem er hefur fengið tækifæri til að kaupa þær á frjálsum markaði."

Inntur eftir upphæðum í þessu sambandi segist Jóhannes ekki geta gefið upp verð. "Verðið á jörðinni fer algerlega eftir ánni og í sjálfu sér er enginn ákveðinn verðmiði á þeim. Þær hafa bæði verið dýrar og ódýrar. Þeir sem selja dýrt þurfa yfirleitt ekki að selja en setja hátt verð á þær ef þeir vilja losna við þær á annað borð. Það er þá hinna að ákveða hvort þeir vilji kaupa þær eða ekki."

Skiptir engu af hverjum er leigt

Þótt dæmi séu um að menn haldi áfram að búa á jörðum sínum eftir að þeir hafa selt, eru þeir fleiri sem flytjast burtu. Jóhannes óttast þó ekki að það valdi því að jarðir fari í órækt. "Ég held að góðar jarðir fari aldrei í órækt," segir hann. "Kannski fara jarðir, sem gefa af sér rýrar tekjur, í eyði og það hefur gerst. Bændabýlum hefur alls staðar fækkað - ekki bara í Vopnafirði. Fólk er enn að flytja frá góðum býlum vegna þess að afkoman er léleg." Hann segir þetta vissulega breyta ásýnd sveitanna og hafa áhrif á samfélagið í þeim. "Hins vegar heldur maður ekki fólki ef það vill fara og þá er spurningin einfaldlega sú hvort það fái eitthvað fyrir sitt eða ekki."

Hvað varðar þá gagnrýni að bændur, sem halda áfram að búa á jörðum sem þeir hafa selt, myndi leiguliðastétt nútímans segist Jóhannes vera annarar skoðunar. "Ég held að ríkið eigi 5.000 jarðir og allir sem búa á þeim jörðum leigja þær af ríkinu. Þetta er nákvæmlega það sama, það skiptir engu hvort þú leigir af ríkinu eða einhverjum öðrum. Það sama er uppi á teningnum í venjulegum fyrirtækjarekstri. Þegar ég byrjaði minn feril þurftu allir að eiga húsnæði sjálfir. Nú eiga fæst fyrirtæki eigið húsnæði heldur leigja það af öðrum félögum. Þá er hægt að nota féð í að reka fyrirtækið í stað þess að setja það í steinsteypuna. Á sama hátt getur bóndi notað það fé, sem hann fær út úr jörðinni, í að stækka kvótann og ná í meiri tekjur. Þetta er alveg hliðstætt."

Aðspurður hvort hækkandi jarðaverð geri nýliðum í bændastétt ekki erfiðara fyrir að koma undir sig jörð svarar Jóhannes: "Meðan ríkið á 5.000 jarðir sem það getur selt á hvaða verði sem er fyrir þá sem vilja fara út í búskap sé ég ekkert vandamál hvað þetta varðar. Hins vegar get ég svosem samþykkt að stórar veiðijarðir eru þungar fyrir alla, hvort sem það er bóndinn sem er að byrja eða fjárfestir. Þær eru einfaldlega dýrar og hafa alltaf verið."

ben@mbl.is, steinunn@mbl.is