Veruleikanum endurraðað Anna Eyjólfsdóttir og Rúrí vinna að uppsetningu sýningarinnar. Listakonurnar fimm eru sannfærðar um að fegurð og merkingu megi draga fram hvar sem er úr veruleika okkar, segir greinarhöfundur.
Veruleikanum endurraðað Anna Eyjólfsdóttir og Rúrí vinna að uppsetningu sýningarinnar. Listakonurnar fimm eru sannfærðar um að fegurð og merkingu megi draga fram hvar sem er úr veruleika okkar, segir greinarhöfundur. — Morgunblaðið/Sverrir
Sýningin Mega vott verður opnuð í Hafnarborg í dag en hún veltir upp ýmsum nálgunum í listinni.

Sýningin Mega vott verður opnuð í Hafnarborg í dag en hún veltir upp ýmsum nálgunum í listinni. Fjórar íslenskar listakonur og ein bandarísk sýna en þær gera allar tilraun til að þætta saman tvær meginnálganir úr samtímalistinni: Annars vegar er það hugmyndin um að nota fundið efni og endurnýta hversdagslega fjöldaframleidda hluti en hins vegar sá strangi formalismi sem við þekkjum úr afstraktlist og minimalisma.

Eftir Jón Proppé proppe@gmail.com

Sýningin Mega vott í Hafnarborg teflir fram fimm listakonum, fjórum íslenskum og einni bandarískri, sem allar hafa í verkum sínum tekið þátt í þeirri umbreytingu sem orðið hefur á höggmyndalistinni undanfarið, ekki síst í meðförum listakvenna. Þetta eru þær Anna Eyjólfsdóttir, Jessica Stockholder, Ragnhildur Stefánsdóttir, Rúrí og Þórdís Alda Sigurðardóttir. Verkin á sýningunni eru reyndar af ýmsum toga en þó má greina þar nokkuð samstillt átak til að setja fram skýrar hugmyndir um nýja nálgun sem vert er að rekja aðdragandann að og mætti jafnvel kalla eins konar stefnuyfirlýsingu í listinni.

Samtíningsverk

Það má færa rök að því að mesta umbylting í myndlist tuttugustu aldar hafi orðið þegar listamenn hættu að nota eingöngu hin hefðbundnu efni - málningu, stein eða steypta málma - og fóru í staðinn að tína til hitt og þetta dót úr hversdagslegum veruleika sínum og raða saman í verk. Í þessu fólst ekki aðeins útvíkkun á möguleikum listarinnar innan þess ramma sem hún hafði skapað sér heldur sprengdu listamennirnir bókstaflega burt rammann og tóku sér nær fullkomið frelsi til að endurtúlka og endurraða veruleikanum eftir sínum eigin fagurfræðilegu hugmyndum og tilfinningu. Þar með opnaðist þeim að sjálfsögðu miklu víðara svið tjáningar og tilvísana en um leið urðu mörk listar og hversdagslífs óljósari. Í leit sinni að óheftari sköpun fórnuðu þeir sérstöðunni sem hið hefðbundna efni hafði tryggt myndlistinni um aldir og nokkru af upphafningu sem listaverk höfðu notið. Líf og list runnu æ meir saman.

Þessar pælingar má að minnsta kosti rekja aftur á annan áratug aldarinnar en það er þó ekki fyrr en á sjötta áratugnum að þær fara að hafa veruleg áhrif á meginstrauma myndlistarinnar og árið 1961 má segja að þessi nálgun í listinni hafi loks hlotið almenna viðurkenningu þegar Nútímalistasafnið í New York setti upp sýninguna "The Art of Assemblage" árið 1961. Þar voru meðal annars verk eftir Braque, Joseph Cornell, Dubuffet, Marcel Duchamp, Picasso, Robert Rauschenberg, Man Ray og Kurt Schwitters. Í aðfaraorðum skýrði sýningarstjórinn William C. Seitz sýninguna sem svo að þar væru verk sem að hluta eða í heild nýttu náttúrulegt eða manngert efni, hluti eða brot úr hlutum sem ekki teldust til hefðbundins efniviðar myndlistarinnar. Sumir af helstu listamönnum í New York höfðu þá á undanförnum árum snúið sér meira eða minna að slíkum samtíningsverkum en það sama var líka upp á teningnum annars staðar á Vesturlöndum, í Frakklandi, á Ítalíu, Bretlandi og víðar. Fyrstu markvissu tilraunir í þessa átt á Íslandi sáust ekki löngu síðar, undir lok sjöunda áratugarins, á útisýningunum í Skólavörðuholti þar sem Myndhöggvarafélagið í Reykjavík varð til og svo í sýningum SÚM-hópsins í upphafi áttunda áratugarins.

Nýr samruni

Á sýningunni í Hafnarborg hafa fjórar vel þekktar íslenskar listakonur fengið með sér eina heimsþekkta frá Bandaríkjunum, Jessicu Stockholder, sem er fædd 1959 og hefur vakið mikla athygli fyrir innsetningar sínar og sýnt um allan heim undanfarna tvo áratugi eða svo. Efnivið sinn sækir Jessica í allar áttir og blandar gjarnan saman fundnum fjöldaframleiddum hlutum og einingum sem hún smíðar sjálf. Hún hefur til dæmis notað heimilistæki á borð við ísskápa og meira að segja málaða vörugáma, alls konar rafmagnstæki, ofin teppi og gamlar ferðatöskur. Þó hafa innsetningar hennar allt annað yfirbragð en við eigum að venjast þegar slíkur efniviður er annars vegar. Það er lítið eftir af því hneykslanlega andófi sem einkenndi fyrstu samtíningsverk dadaistanna á öðrum áratugnum eða til dæmis landa Jessicu, þeirra Roberts Rauschenberg og Jaspers Johns, á þeim sjötta. Það er heldur ekki lengur hægt að skilgreina list af þessu tagi einfaldlega út frá því að hún noti ekki hefðbundin efni eins og Seitz gerði á sýningunni í MoMA í New York 1961, því á þeim fjörutíu og fimm árum sem síðan eru liðin má segja að hin nýja nálgun hafi fest sig vel í sessi og sé jafnvel sjálf orðin hefðbundin. Að minnsta kosti er í sjálfu sér ekkert hneykslanlegt eða ögrandi lengur við það eitt að sýna samtíning; baráttan fyrir þessum aðferðum er að baki og kominn tími til að skoða frekar hvort þær hafi skilað okkur fram á veg í fagurfræðilegum skilningi og hvað varðar efnistök og viðfangsefni verkanna sjálfra. Kannski voru bresku listamennirnir sem komu fram á níunda áratugnum - hinir svokölluðu Britart-listamenn - síðasta kynslóðin sem tókst að vekja athygli með sjokkaðferðunum. Síðustu tvo áratugina höfum við séð hvernig listamenn reyna í æ frekara mæli að vinna úr hinum ólíku nálgunum uppbrotstímans og búa til verk og sýningar sem draga þann lærdóm allan saman í nýja og heilsteypta fagurfræði.

Verk Jessicu eru umfram allt litskrúðug og snúast um form og efnismassa sem hún raðar saman eftir eigin fagurfræðireglu án þess þó að hirða um þótt innviðir verksins sjáist. Grindur og stoðir eru ekki faldar heldur verða hluti af formrænni framsetningu verksins, ljóskastarar og snúrur eru inni í verkinu í stað þess að lýsa það utan frá, og ómerkilegt fundið dót getur fengið sama vægi í myndbyggingu og hreinmálaðir tærir fletir. Heildarframsetning verkanna er fyrst og fremst björt og opin og full af húmor. Efnið er stundum þungt og samsetningarnar flóknar en áhorfandinn finnur umfram allt fyrir léttleika og sköpunargleði listamannsins. Í þessum verkum tekst Jessicu að þætta saman tvær meginnálganir úr samtímalistinni: Annars vegar er það hugmyndin um að nota fundið efni og endurnýta hversdagslega fjöldaframleidda hluti en hins vegar sá strangi formalismi sem við þekkjum úr afstraktlist og minimalisma. Jessica hafnar því að hér sé um mótsögn að ræða og bræðir aðferðirnar óhikað saman. "Ég sé enga skiptingu milli formalisma og einhvers annars," segir hún sjálf. "Form og formlegt samhengi skipta máli vegna þess að þau merkja eitthvað; merking þeirra sprettur af upplifun okkar sem efnislegar og dauðlegar verur af tiltekinni stærð í samhengi við veröldina eins og við hittum hana fyrir eða búum hana til sjálf."

Úr framvarðasveit íslenskra skúlptúrista

Þessa afstöðu má líka sjá í verkum íslensku listamannanna á sýningunni sem allir hafa tekið listformið til róttækrar endurskoðunar og útvíkkað fagurfræðilega nálgun sína langt út fyrir hefðbundið efni og framsetningu. Rúrí hefur til að mynda á ríflega þrjátíu ára ferli sínum sýnt verk sem spanna gjörningalist, konsept og hátækniframsetningu og hefur á undanförnum árum líka notað bæði ljósmyndir og myndbönd til að víkka út skírskotun verkanna. Eftir hana liggja bæði áberandi höggmyndir á almenningssvæðum og gjörningar sem aðeins lifa eftir á ljósmynd eða í minningunni. Myndbandsverkið sem hún sýnir í Hafnarborg hefur beinskeytta sögulega tilvísun og sterkt móralskt inntak því það er unnið upp úr ferðum hennar til Bosníu-Hersegóvínu og grannríkja árið 1998. Rúrí gerði þessu viðfangsefni ítarleg skil í stórri sýningu á Kjarvalsstöðum árið 1998 en nú sýnir hún nýtt verk, Elegy, sem byggist á sömu ferðum og er með frumsaminni tónlist eftir Hilmar Örn Hilmarsson.

Íslenskur listheimur er allt öðru vísi vaxinn en hjá fjölmennari þjóðum og íslensk myndlist þykir nú sérstaklega framsækin og alþjóðleg. Skólar og stefnur skipta fólki ekki í fylkingar í jafnmiklum mæli og gjarnan gerist erlendis og má kannski þakka - eða kenna um - hve markaðurinn hér er lítill og litlir peningahagsmunir í húfi. Ef lítil von er til að verk seljist getur listamaðurinn jú bara gert það sem honum sýnist og þarf ekki að beygja sig undir tísku og markaðssetningu. Tilraunir í átt að nýrri fagurfræði sem sætti og samnýti formalisma, jafnvel naumhyggju, við samtíningsverk og hugmyndalist hafa átt mikilli grósku að fagna hér undanfarna tvo áratugi og þær fjórar íslensku listakonur sem sýna í Hafnarborg hafa átt þar drjúgan hlut að máli. Verk Þórdísar Öldu Sigurðardóttur og Önnu Eyjólfsdóttur endurspegla þannig sömu nálgun og innsetningar Jessicu Stockholder að því leyti að þær tefla saman ólíkum efniviði og fundnum hlutum í nýja fagurfræðilega samsetningu. Í meðförum þeirra beggja hefur þetta þau áhrif að færa verkin nær veruleika áhorfandans - til dæmis þegar Anna raðaði upp nokkrum tugum drullusokka á stéttina framan við Gerðuberg - en sýna jafnframt að fagurfræði forma og formbyggingar á ekki síður við í hversdagsleikanum en í hefðbundnari framsetningu á borð við málverk eða höggmynd. Þessi nálgun snýst ekki um upphafningu þess ljóta eða ómerkilega, heldur einmitt um það að fegurðin og merking hinnar formlegu framsetningar er ekki bundin við upphafna list heldur á við alls staðar í lífinu og getur sprottið beint af hversdagsveruleikanum ekki síður en af háleitum heimspekilegum vangaveltum.

Ragnhildur Stefánsdóttir hefur unnið mikið út frá mannslíkamanum og má að því leyti segja að nálgun hennar beri meiri svip af hefðbundinni höggmyndalist en verk hinna fjögurra. Þó er framsetning hennar ekki síður persónuleg og nýstárleg. Á sýningum sínum hefur hún leyst mannslíkamann upp á ýmsan hátt, sýnt styttur sem skornar hafa verið í sneiðar og raðað aftur saman, eða umbreytt líffærum hans á ýmsa vegu. Efniviður hennar er stundum hefðbundinn - til dæmis gifs - en hún grípur þó til hvers þess sem þarf til að víkka út verkin og tílvísanir þeirra í veruleika okkar. Stytturnar í Hafnarborg eru gerðar úr plastefnum en jafnframt þeim hefur Ragnhildur sett upp margslungið vídeóverk þar sem áhorfendur sjálfir verða hluti af sýningunni. Sýningin Mega vott dregur í samhengi verk þessara fimm myndlistarmanna og er til vitnis um nýjar nálganir í höggmyndalistinni en ekki síður um það hvernig þeir takast á við samtímann og feminísk sjónarhorn á viðfangsefnin. Þau eru kannski greinilegust í efnisvali þar sem ýmislegt er tínt til sem áður þótti vart gjaldgengt sem hráefni í myndlistarverk - ekki síst ýmiss konar muni sem og minni sem tengjast "heimi kvenna" og voru langt fyrir neðan virðingu karllistamanna af fyrri kynslóðum. Það sem mestu varðar er þó nálgunin og framsetning efnisins og þar er það sköpunargleðin sem er í fyrirrúmi og sú sannfæring að fegurð og merkingu megi draga fram hvar sem er úr veruleika okkar.

Mega vott

Sýnendur eru Anna Eyjólfsdóttir, Ragnhildur Stefánsdóttir, Rúrí, Þórdís Alda Sigurðardóttir og bandaríska listakonan Jessica Stockholder.

Sýningunni lýkur 2. október. Í tilefni sýningarinnar kemur út vegleg bók með nýjum og eldri verkum allra listamannanna og greinum eftir Hörpu Þórsdóttur listfræðing, Jón Proppé og Sigríði Þorgeirsdóttur listfræðing.

Í tengslum við sýninguna verður líka fluttur gjörningurinn Tileinkun eftir Rúrí í Almannagjá við Drekkingarhyl á Þingvöllum, þriðjudaginn 5. september kl. 18 og er öllum boðið að koma og fylgjast með.

Höfundur er listfræðingur og einn af höfundum að sýningarskrá sýningarinnar Mega vott.