Vígð inn í skólann Enn er notast við svipaða aðferð og landsprófið við inntöku nemenda í menntaskóla, aðferð sem á að tryggja að efnahagsstaða barna komi ekki í veg fyrir að þau geti menntað sig. Myndin er tekin í október 1961 af busavígslu í Menntaskólanum í Reykjavík við Lækjargötu.
Vígð inn í skólann Enn er notast við svipaða aðferð og landsprófið við inntöku nemenda í menntaskóla, aðferð sem á að tryggja að efnahagsstaða barna komi ekki í veg fyrir að þau geti menntað sig. Myndin er tekin í október 1961 af busavígslu í Menntaskólanum í Reykjavík við Lækjargötu. — Morgunblaðið/Ólafur K. Magnússon
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Rannsókn á stéttarstöðu þeirra sem komust inn í Menntaskólann í Reykjavík á árunum 1904 til 1946 bendir til þess að stéttaskipting hafi verið mikil hér á landi. Þetta gengur þvert á þá kreddu að Ísland hafi verið land þar sem stéttaskipting sé lítil.

Rannsókn á stéttarstöðu þeirra sem komust inn í Menntaskólann í Reykjavík á árunum 1904 til 1946 bendir til þess að stéttaskipting hafi verið mikil hér á landi. Þetta gengur þvert á þá kreddu að Ísland hafi verið land þar sem stéttaskipting sé lítil. Rannsóknin sýnir að Menntaskólinn var fyrst og fremst skóli fyrir fína fólkið í Reykjavík fram eftir síðustu öld eða allt þar til landsprófinu svokallaða var komið á fót árið 1947 en það stuðlaði að jafnrétti til náms.

Eftir Inga Frey Vilhjálmsson

ifv@hi.is

Þegar stéttaskipting í íslensku þjóðfélagi kemur til tals á opinberum vettvangi er gjarnan sagt að hún hafi verið fremur lítil í gegnum tíðina. Til að mynda kom þessi skoðun fram í nýlegri umræðu um aukinn ójöfnuð í þjóðfélaginu, sem kviknaði eftir að fjölmiðlar höfðu sagt frá himinháum launum stjórnenda í fjármálaheiminum.

Þessi staðhæfing er yfirleitt ekki rökstudd þegar hún er sögð, heldur virðast menn gefa sér að hún sé sönn. En það er ýmislegt við hana að athuga. Fyrsta spurningin sem vaknar er: Á hvaða heimildum er hún byggð? Næsta spurning: Um hvaða tímabil er verið að tala? Er verið að tala um stéttaskiptingu á Íslandi á fyrri hluta tuttugustu aldar, allan seinni hluta hennar eða kannski bara síðustu tvo áratugina? Vegna þess hversu illa ígrunduð skoðunin virðist vera er hægt að kalla hana: "kredduna um stéttaskiptinguna á Íslandi".

Í greininni ætla ég að leiða að því rök að skoðunin sé röng þegar rætt er um stéttaskiptinguna í íslensku þjóðfélagi á fyrri hluta tuttugustu aldarinnar. Ég dreg þessa ályktun með því að alhæfa um stéttaskiptinguna í landinu á þessum tíma út frá niðurstöðum rannsóknar á stéttarstöðu nemenda Menntaskólans í Reykjavík á árunum 1904-1953. Rannsóknin er stofninn í BA-ritgerð í sagnfræði sem ég skrifaði við Háskóla Íslands. Helsta forsendan sem þessi alhæfing um stéttaskiptinguna í landinu byggist á er sú að möguleikar manna á að komast til mennta séu mælikvarði á stéttaskiptingu í þjóðfélagi.

Í rannsókninni kom fram að frekar mörg börn efnaðs fólks í íslensku þjóðfélagi komust inn í Menntaskólann í Reykjavík á árunum 1904 til 1946, en heldur fá börn efnalítils fólks. Þetta breyttist frá og með árinu 1946 þegar samþykkt voru fræðslulög sem fólu í sér að tekið var upp samræmt próf, landsprófið, sem var inntökupróf í menntaskóla á Íslandi til ársins 1974.

Eftir að byrjað var að nota landsprófið sem inntökupróf í menntaskóla komust miklu fleiri börn sem áttu efnalitla foreldra inn í Menntaskólann í Reykjavík.

Niðurstöðurnar benda til að ekki hafi verið efnahagslegt jafnrétti til náms á Íslandi fyrir upptöku landsprófsins. Skilningur minn á hugtakinu ,,efnahagslegt jafnrétti til náms" er sá að ekki sé hægt að segja að slíkt jafnrétti ríki í þjóðfélagi þegar efnahagsleg staða nemenda eða foreldra þeirra stendur í veginum fyrir því að þeir geti komist til mennta, en sú virðist hafa verið raunin á Íslandi á fyrri hluta tuttugustu aldarinnar.

1904-1927: Skóli hinna efnameiri

Í umfjölluninni um stéttarstöðu nemenda skipti ég tímabilinu 1904-1953 í þrjú undirtímabil sem eru afmörkuð af breytingum sem höfðu áhrif á inntökufyrirkomulagið í Menntaskólanum í Reykjavík á þessum árum.

Fyrsta tímabilið er afmarkað af því að árið 1904 var Lærði skólinn svokallaði gerður að almennum menntaskóla, og árið 1927 kom Jónas Jónsson frá Hriflu, þingmaður Framsóknarflokksins, sem var ráðherra kennslumála í ríkisstjórn Tryggva Þórhallssonar 1927-1932, á þeirri reglu að einungis þeir 25 nemendur sem hlytu hæstu einkunnirnar í inntökuprófum skólans skyldu teknir inn í fyrsta bekk hans á hverju ári.

Á þessu tímabili voru rúm 38 prósent þeirra nemenda sem teknir voru inn í skólann börn opinberra starfsmanna og háskólagenginna manna. Þar á eftir komu börn bænda, sem voru rúmlega 17 prósent af heildarfjöldanum. Þriðju og fjórðu stærstu hóparnir voru börn manna í þjónustu-, verslunar- og skrifstofustörfum og börn faglærðra iðnaðarmanna, í hvorum hópi voru um 13 prósent af heildarfjölda nemendanna. Tveir fámennustu hóparnir voru börn manna í störfum sem ekki rúmast í öðrum flokkum, tæp 4 prósent, og börn verkamanna, sjómanna og annarra í svipuðum störfum sem voru rúm 3 prósent af heildarfjölda. Stéttarstaða nemenda Menntaskólans breyttist ekki mikið þann tíma sem 25 manna reglan var í gildi, frá 1927 til 1946.

Afdrifaríkar ákvarðanir Jónasar

Þegar Jónas frá Hriflu tók við ráðherraembætti árið 1927 vildi hann koma í veg fyrir að börn efnaðra Reykvíkinga einokuðu Menntaskólann í Reykjavík. Jónas gerði tvær breytingar til að ná þessu markmiði sínu. Áðurnefnda takmörkun nemenda við skólann með 25 manna reglunni, auk þess sem hann veitti Gagnfræðaskólanum á Akureyri leyfi til að útskrifa stúdenta. Eftir það voru tveir skólar á landinu sem höfðu heimild til þess.

Ástæðurnar fyrir þessum ákvörðunum Jónasar voru þær að hefði skólinn á Akureyri leyfi til að útskrifa stúdenta myndu flestir nemendurnir sem útskrifuðust þaðan ekki vera Reykvíkingar. Einnig, að væri fjöldi nemenda sem fengi aðgang að skólanum í Reykjavík takmarkaður við 25 kæmust einungis bestu nemendurnir inn, óháð ætterni þeirra eða efnahagsstöðu. Margir voru óánægðir með þessar ákvarðanir Jónasar.

Þá vakti Jónas einnig reiði íhaldssamra Reykvíkinga árið 1929 þegar hann skipaði ,,kommúnistann" Pálma Hannesson, sem þá var náttúrufræðikennari við Gagnfræðaskólann á Akureyri, rektor Menntaskólans í Reykjavík, og gekk framhjá fimm af kennurum skólans sem einnig sóttu um embættið. Pálmi átti eftir að gagnrýna 25 manna reglu Jónasar frá Hriflu og beita sér fyrir því á fjórða áratugnum að skólakerfi landsins yrði breytt því hann taldi tvenns konar aðstöðumun hafa verið til náms á Íslandi á þessum tíma: búsetu manna á landinu og stéttarstöðu þeirra.

Árið 1941, þegar Pálmi Hannesson gegndi þingmennsku fyrir Framsóknarflokkinn, bar hann, ásamt Bjarna Bjarnasyni flokksbróður sínum, upp þingsályktunartillögu á Alþingi um skipun milliþinganefndarinnar sem samdi frumvörpin er urðu að fræðslulögunum árið 1946. Maðurinn sem Jónas frá Hriflu skipaði sem rektor átti eftir að leggja sitt af mörkum til að afnema reglu Jónasar, og stuðla að auknu efnahagslegu jafnrétti til náms á Íslandi.

1928-1946: Efnahagslegt misrétti til náms í Menntaskólanum

Eftir að Jónas kom 25 manna reglunni á jókst samkeppni um að komast inn í skólann, en að meðaltali 75 nemendur á ári náðu inntökuprófinu næstu nítján árin. Kennarar skólans fóru að bjóða upp á aukakennslu gegn greiðslu sem átti að hjálpa nemendum að komast inn. Þessi þróun hyglaði efnuðum nemendum, en kom sér illa fyrir þá efnaminni og má segja að menntaskólanám á Íslandi hafi enn verið forréttindi hinna efnuðu í íslensku þjóðfélagi eins og eftirfarandi tölur sýna.

Af þeim 475 sem komust inn í fyrsta bekk skólans eftir inntökupróf á tímabilinu 1928-1946 voru 33,6 prósent börn manna úr stéttinni háskólagengnir menn og opinberir starfsmenn; 18,7 prósent voru börn manna í þjónustu-, verslunar- og skrifstofustörfum og 17,7 prósent voru börn atvinnurekenda. Í fjórða stærsta hópnum voru börn faglærðra iðnaðarmanna og annarra í svipuðum störfum: 13,8 prósent. Börnum bænda í skólanum fækkaði um 10 prósentustig á milli tímabila og voru 7,6 prósent af þeim sem komust inn í skólann. Minnstu hóparnir voru börn sem rúmast ekki í öðrum hópum: 6 prósent af heildarfjölda, og börn sjó- og verkamanna, alls 11 talsins af 434, eða 2,5 prósent. Stéttarstaða nemenda Menntaskólans átti hins vegar eftir að breytast mikið á næstu árum.

Aukið jafnrétti til náms með fræðslulögunum árið 1946

Árið 1943 var skipað í milliþinganefndina sem Pálmi og Bjarni höfðu borið fram tillögu um tveimur árum áður. Hún átti að "rannsaka kennslu- og uppeldismál þjóðarinnar og gera tillögur um skipun þeirra". Í nefndina voru skipuð þau Jakob Kristinsson fræðslumálastjóri, sem jafnframt var formaður hennar, Kristinn Ármannsson, Ingimar Jónsson, Ármann Halldórsson, Sigfús Sigurhjartarson og Aðalbjörg Sigurðardóttir. Milliþinganefndin leitaði eftir skoðunum skólanefnda og kennara um allt land og tók tillit til þeirra er hún samdi fjögur frumvörp sem urðu að fræðslulögunum árið 1946.

Með lögunum voru gerðar grundvallarbreytingar á barna-, gagnfræða- og menntaskólastiginu sem miðuðu að auknu jafnrétti til náms. Ein helsta breytingin var sú að skólaskyldan var lengd um eitt ár, hún hafði náð frá sjö ára til fjórtán ára aldurs en eftir samþykkt fræðslulaganna náði hún til fimmtán ára aldurs. Í lögunum var kveðið á um að þjóðfélaginu væri skylt að starfrækja barnaskóla í öllum skólahverfum landsins, en áður var einungis kveðið á um að foreldrar ættu að láta börn sín sækja skóla. Jafnframt var þjóðfélaginu gert skylt að veita þeim börnum sem þurftu á því að halda fjárstyrk til að ljúka skólaskyldunni, en í þágildandi lögum var tekið fram að hreppsnefndir ættu að taka ákvörðun um hvort styrkja ætti börnin. Í greinargerð milliþinganefndarinnar sem fylgdi frumvörpunum var þessi þjónusta við nemendur kölluð ,,hin frumstæðustu mannréttindi". Milliþinganefndin vildi auka jafnrétti til náms á barna- og unglingafræðslustiginu með því að tryggja að allir lykju skólaskyldunni.

Unglingar gátu tekið landsprófið er þeir voru á sextánda ári. Ef þeir fengu meðaleinkunnina 6.00 á prófinu áttu þeir kost á að fara í menntaskóla. Nefndin vildi koma landsprófinu á til að tryggja að allir nemendur hefðu jafna möguleika á að komast í menntaskólanám óháð þjóðfélagsstöðu sinni.

Eitt frumvarpið var mikilvægast af þeim fjórum sem milliþinganefndin samdi og lögð voru fyrir Alþingi: það hét Frumvarp um skólakerfi og fræðsluskyldu . Samþykkt þess fól í sér að einnig þyrfti að samþykkja hin frumvörpin. Einungis tveir þingmenn af ellefu greiddu atkvæði gegn því í efri deild: Jónas frá Hriflu og Gísli Jónsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins.

Jónas frá Hriflu var sá þingmaður sem barðist hvað mest gegn frumvörpunum því hann taldi þau "...gera það að verkum að slíta kerfi það, sem íslenska þjóðin hefur menntað börn sín við í þúsund ár". Hann hélt langar ræður gegn þeirri auknu skólaskyldu sem fólst í frumvörpunum, því hann taldi hana ráð kommúnista til að leggja sveitir landsins í eyði: "Ég held að ef að þetta frv. verður framkvæmt, sem verður raunar ekki, þá muni sveitirnar leggjast í eyði. Það verður ekkert nema gamla fólkið eftir, og þegar það deyr, þá deyr sveitalífið líka." Að hans mati miðaði frumvarpið að því að öll börn, hvar sem þau byggju á landinu, ættu að geta keppst um að komast í menntaskóla og myndu þau þá flytjast á mölina.

Ef frá eru talin andmæli Jónasar frá Hriflu voru frumvörp milliþinganefndarinnar ekki gagnrýnd mikið á Alþingi. Orðin sem Bjarni Benediktsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, sagði þegar hann greiddi atkvæði með Frumvarpinu um skólakerfi og fræðsluskyldu eru kannski lýsandi fyrir þann hug sem þingmenn báru almennt til frumvarpanna: Bjarni taldi það lýsa "góðri hugsun".

Frumvörp milliþinganefndarinnar urðu að lögum árið 1946 og var þá byrjað að taka nemendur inn í menntaskólann með landsprófinu.

1946-1953: Fleiri efnalitlir nemendur í menntaskólanám

Á fyrstu sjö árunum eftir að landsprófið var tekið upp komust fleiri börn efnalítils fólks inn í skólann en áður. Ég miða tímabilið við þessi sjö ár því árið 1953 var þriðji menntaskóli landsins stofnaður á Laugarvatni.

Börn faglærðra iðnaðarmanna og annarra í svipuðum störfum mynduðu stærsta einstaka hópinn sem komst inn í skólann árin 1946-1953, þau voru rúm 26 prósent af heildarfjöldanum. Tímabilið á undan höfðu börn manna úr þessari stétt verið tæp 14 prósent af þeim sem tekin voru inn í skólann.

En börnum verkamanna, sjómanna og annarra í svipuðum störfum fjölgaði hins vegar enn meira hlutfallslega á milli tímabila, því á árunum 1928-1946 voru þau 2,5 prósent af heildarfjölda þeirra sem tekin voru inn í skólann, en 11,5 prósent eftir upptöku landsprófsins. Af þessum 11,5 prósentum voru 7,5 prósent börn verkamanna, en engin einstök starfsstétt átti eins mörg börn sem komust inn í skólann á fyrstu sjö árunum eftir upptöku landsprófsins, og jafnframt var enginn einstakur hópur sem stækkaði eins mikið hlutfallslega á milli tímabila. Á árunum 1928-1946 höfðu einungis tvö börn verkamanna, eða 0,46 prósent af heildarfjölda, komist inn í skólann eftir inntökupróf, en 54 börn verkamanna komust inn á fyrstu sjö árunum eftir að landsprófið var tekið upp. Börnum verkamanna fjölgaði því um rúm 7 prósentustig á milli tímabila.

Á sama tíma og börnum iðnaðarmanna og verkamanna fjölgaði mikið á milli tímabila fækkaði börnum opinberra starfsmanna og háskólagenginna manna sem komust inn í skólann eftir landspróf um tæp 12 prósentustig, fóru úr tæpum 34 prósentum af heildarfjölda niður í rúm 22 prósent. Börnum atvinnurekenda fækkaði einnig mikið því þau fóru úr því að vera tæp 18 prósent niður í rúm 9 prósent.

Afleiðingar landsprófsins: Réttlátt skref

Af tölunum um stéttarstöðu þeirra nemenda sem komust inn í Menntaskólann eftir landspróf á árunum 1946-1953 sést að hlutfallsleg fjölgun barna úr efnaminni stéttunum var svipuð og hlutfallsleg fækkun úr efnuðustu stéttunum, á meðan hlutfall barna úr öðrum stéttum: börn bænda og börn þjónustu-, verslunar- og skrifstofumanna, sem komust inn í skólann var svipað á milli tímabila.

Mestu breytingarnar á nemendafjöldanum úr einstökum stéttum, áður en landsprófinu var komið á og eftir það, voru bundnar við þær stéttir sem reikna má með að hafi verið efnaðastar og efnaminnstar í þjóðfélaginu. Þess vegna má segja að eitt af markmiðum laganna, að auka efnahagslegt jafnrétti til náms á Íslandi með lagasetningu, hafi náðst með fræðslulögunum árið 1946.

Inntökufyrirkomulagið inn í menntaskóla á Íslandi varð sanngjarnara með landsprófinu því niðurstöðurnar í rannsókninni sýna fram á að fleiri nemendur úr efnaminni stéttunum komust inn í menntaskóla eftir að Alþingi setti samræmdar reglur um inntöku nemenda í þá, reglur sem meðal annars voru settar fram með þetta markmið í huga. Áður var Menntaskólinn nánast lokaður þessu fólki.

Túlkun mín á þessum niðurstöðum er sú að fræðslulögin 1946 og landsprófið hafi gert skólakerfið á Íslandi réttlátara en það var fyrir samþykkt laganna. Þegar ég segi "réttlátara" styðst ég við skilning Þorsteins Gylfasonar heimspekings á hugtakinu réttlæti: "Réttlæti er það sem manni ber, það sem hann á skilið." Í túlkuninni gef ég mér þá forsendu að efnahagslegt jafnrétti til náms sé réttlátt því allir menn í lýðræðislegum þjóðfélögum eigi skilið að fá tækifæri til að mennta sig óháð stéttarstöðu sinni, ef þeir á annað borð geta það og vilja. Þessi forsenda er eitt af grundvallaratriðum pólitískrar hugsunar í mörgum þjóðfélögum nútímans sem hafa lýðræðislegt stjórnarfar, til dæmis í okkar þjóðfélagi. Með túlkun minni heimfæri ég þennan nútímalega skilning á réttlætishugtakinu upp á fortíðina. Forsendan fyrir þessari ályktun er sú skoðun að við getum búið yfir hlutlægri þekkingu á réttlæti sem við styðjumst við þegar við fellum gildisdóma um aðstæður í nútímanum, en einnig þegar við gerum það um fortíðina. Til að mynda þegar við segjum að kynþátta- eða kynjamismunun sé, eða hafi verið, óréttlát í nútímanum sem og í fortíðinni, og eins þegar við segjum að efnahagslegt misrétti til náms sé, og hafi verið, óréttlátt, óháð því hvaða tímabil mannkynssögunnar á í hlut.

Niðurstöður ritgerðarinnar benda því til þess að þingmenn hafi komið sér saman um að taka skref í réttláta átt þegar þeir samþykktu lögin sem fólu í sér landsprófið. Síðan hafa þau réttindi til náms sem fólust í fræðslulögunum árið 1946 verið lögbundin á Íslandi. Og enn er notast við svipaða aðferð og landsprófið við inntöku nemenda í menntaskóla, aðferð sem á að tryggja að efnahagsstaða barna komi ekki í veg fyrir að þau geti menntað sig.

En niðurstöðurnar í rannsókninni sýna einnig fram á að ekki er rétt að stéttaskiptingin í íslensku þjóðfélagi á fyrri hluta tuttugustu aldarinnar hafi verið lítil, ef verið er að vísa til þessa tímabils þegar sagt er að stéttaskipting hafi almennt verið fremur lítil hér á landi í gegnum tíðina. Stéttarstaða þeirra sem komust inn í Menntaskólann í Reykjavík á árunum 1904-1946 bendir þvert á móti til að hún hafi verið mikil.

Heimildir:

Alþingistíðindi. Guðjón Friðriksson. Dómsmálaráðherrann: Saga Jónasar Jónssonar frá Hriflu. II bindi. Reykjavík, 1992.

Heimir Þorleifsson. Saga Reykjavíkurskóla III: Skólalífið í Menntaskólanum 1904-1946. Reykjavík, 1981.

Menntamál 8, 1935.

Skólaskýrslur Menntaskólans í Reykjavík 1904-1953. Reykjavík, 1904-1953.

Tíminn 26. maí 1928.

Þorsteinn Gylfason. Réttlæti og ranglæti. Reykjavík, 1998.

Fátæk sveitastúlka sem komst yfir ,,mannskaðagilið"

Kristín E. Jónsdóttir fann fyrir stéttaskiptingunni í Menntaskólanum í Reykjavík þegar hún hóf þar nám haustið 1940, þá 13 ára gömul, eftir að hafa verið í hópi þeirra hæstu á inntökuprófinu, sem hún kallar ,,mannskaðagil": ,,Ég fann það strax að almennt tilheyrði þetta fólk annarri stétt en ég, þó ég hafi vissulega hætt að finna fyrir því með tímanum." Hún segir að flestar stúlkurnar í skólanum hafi verkað á sig eins og ,,kuldalegar hefðarmeyjar". ,,Ég fann kannski meira fyrir stéttaskiptingunni en aðrir af því að ég var utan af landi, því það þótt niðurlægjandi að vera úr sveit, það var kallað að vera ,,sveitó". Við vorum talin vera annars flokks fólk; en ég lét það nú ekki mikið á mig fá."

Foreldrar Kristínar voru bændur á smábýli ,,utan í einu Vestfjarðafjallanna" sem settu sér það markmið í lífinu að koma Kristínu og systkinum hennar tveimur í gegnum langskólanám. Kristín segir meðal annars söguna af þessari baráttu í hugleiðingu í bókinni Minningar úr Menntaskólanum í Reykjavík.

,,Vegna fjárhagslegra aðstæðna var mjög erfitt fyrir fólk utan af landi að koma börnum sínum til náms í Menntaskólanum. Fyrsta hindrunin var hvernig það ætti að borga húsaleiguna fyrir börn sín," segir Kristín. Foreldrar hennar brugðu á það ráð að móðir Kristínar fór með börnin til Reykjavíkur, leigði ,,litlar risíbúðir" og hélt þeim heimili í borginni meðan þau sóttu skóla. ,,Síðasta árið sem mamma gerði þetta var þegar ég var í fyrsta bekk Menntaskólans því eftir að stríðið skall á þá gat hún ekki gert þetta lengur því húsnæði var orðið svo dýrt í Reykjavík. Eftir það var ég hjá hinu og þessu fólki meðan ég var í skólanum," segir Kristín.

Önnur hindrun fyrir fátækt fólk sem Kristín minnist á var sú að til þess búa sig undir inntökuprófið hafi mörg börn farið á námskeið hjá Einari Magnússyni: ,,Það voru [...] aðallega börn reykvískra foreldra með næg fjárráð til að greiða fyrir námskeiðin, sem höfðu möguleika á að standast prófið," segir Kristín sem var í námskeiði hjá Einari í einn mánuð áður en hún tók inntökuprófið, en flest þeirra barna sem sóttu námskeið Einars voru hjá honum í heilan vetur til að undirbúa sig fyrir það og þurfti hver nemandi að greiða ákveðið gjald á mánuði.

Rotin samskipti í kringum inntökuprófið

Þegar ég fór inn í menntaskólann gilti sú regla að aðeins mátti taka 25 nemendur inn í skólann og því var mikil keppni um þessi sæti, segir Adda Bára Sigfúsdóttir sem komst inn í skólann árið 1940, þá fjórtán ára gömul, eftir að hafa gengist undir inntökupróf. Í orðum sínum vísar hún til 25 manna reglunnar sem Jónas frá Hriflu kom á. Það munaði hins vegar litlu að Adda Bára kæmist ekki inn.

,,Fólk trúði því að eina leiðin til að komast inn í skólann á þessum tíma væri að fara á námskeið sem einn kennaranna við menntaskólann, Einar Magnússon, hélt á hverju ári. Margir voru óánægðir með að nemendur þyrftu að fara í gegnum þetta námskeið hjá Einari til að komast inn. Einn hinna óánægðu hét Steinþór Guðmundsson og var kennari við Miðbæjarskólann. Hann fór í samkeppni við Einar, tók að sér nokkur börn og kenndi þeim til að búa þau undir inntökuprófið. Ég fór í tíma hjá Steinþóri," segir hún.

Eftir inntökuprófið, þegar Einar Magnússon tilkynnti hverjir kæmust inn í skólann, heyrði Adda Bára ekki sitt nafn nefnt: ,,Hann hætti að lesa upp nöfnin þegar hann var búinn að lesa upp tuttugu fyrstu og sagði að þar á eftir væru krakkar sem hefðu fengið alveg sömu einkunn og að hann treysti sér ekki til að ráða fram úr því hverja þeirra ætti að taka inn. Ég vissi því ekki hvort ég hefði komist inn eða ekki," segir Adda Bára og bætir því við að þegar hún kom heim til sín þennan dag hafi hún beðið pabba sinn, Sigfús Sigurhjartarson, að hringja í Einar til að spyrja hann hvort hún hefði komist inn eða ekki: ,,Það kom svo á daginn að ég hafði verið ein af þessum fimm sem komust inn og Einar las ekki upp. Ég var númer 21. Svona voru samskiptin í kringum þetta inntökupróf, alveg rotin fannst mér. Af hverju í ósköpunum átti að gera eitthvað mál úr því að ein stelpa sem hafði farið á námskeið hjá öðrum en Einari Magg hefði komist inn í skólann?"

Að mati Öddu Báru einokaði efnamikið fólk úr Reykjavík menntaskólann á þessum árum. "Það var dýrt fyrir alla aðra en þá sem gátu búið í Reykjavík að vera þar í skóla. Aðeins einn af þeim nemendum sem hóf nám við menntaskólann á sama tíma og ég var bæði fátækur og utan af landi. Þetta fyrirkomulag opnaði ekki neinar dyr nema fyrir þá sem bjuggu í Reykjavík og gátu legið yfir náminu."

Í hnotskurn
» Börn verkamanna, sjómanna og annarra í svipuðum störfum voru 3% í Menntaskólanum í Reykjavík árin 1904-1927.
» Þegar Jónas frá Hriflu varð ráðherra kennslumála 1927 vildi hann koma í veg fyrir að börn efnaðra Reykvíkinga einokuðu skólann og kom á svokallaðri 25 manna reglu og veitti Gagnfræðaskólanum á Akureyri leyfi til að útskrifa stúdenta.
» Aðgerðir Jónasar nægðu ekki til að koma á jafnrétti til náms og árið 1947 var því landsprófinu komið á að tilstuðlan Pálma Hannessonar, rektors Menntaskólans.
» Fyrstu árin eftir upptöku landsprófsins voru börn verkamanna, sjómanna og annarra í svipuðum störfum 11,5% af nemendum Menntaskólans.

Höfundur er sagnfræði- og heimspekinemi.