Guðni Th. Jóhannesson
Guðni Th. Jóhannesson
Guðni Th. Jóhannesson fjallar um starfsemi öryggisþjónustu lögreglunnar í Reykjavík og svarar grein Þórs Whitehead: "Að mínu mati hefur umræða um símahleranir og eftirlitsstarfsemi stjórnvalda stundum lent á villigötum síðustu vikur og mánuði."
ÞÓR Whitehead, prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands, ritaði grein í síðasta sunnudagsblað Morgunblaðsins, "Hver vissi hvað og hvenær?" Í henni var fjallað um álitamál sem hafa vaknað um öryggisþjónustu lögreglunnar í Reykjavík á tímum kalda stríðsins. Upphafshluti greinarinnar varðar mig vegna þess að Þór hafnaði því að ýmsar spurningar sem ég vakti máls á í fjölmiðlum fyrir skemmstu væru réttmætar. Allt hjóti að liggja ljóst fyrir þegar kunnum staðreyndum sé raðað saman og réttar ályktanir dregnar.

Ég er þessu ósammála. Spurningar mínar snerust um starfsemi öryggisþjónustu lögreglunnar í Reykjavík og tengsl hennar við valdhafa. Breyttust þau tengsl þegar hér sátu vinstri stjórnir? Þá sátu jú þeir í stjórn sem öryggisþjónustan vildi fylgjast með. Þessar vangaveltur voru sjálfsagðar í framhaldi af þeim merku upplýsingum sem komu fyrst fram í ágætri grein Þórs Whitehead í tímaritinu Þjóðmál en um hana var ég beðinn að fjalla í fjölmiðlum.

Engin annarleg sjónarmið réðu mínum spurningum. Þór Whitehead á allt gott skilið af minni hálfu og það er mér að meinalausu að nefna hér að ég hefði kannski kosið að orða mínar spurningar skýrar en ég gerði. Mér finnst ýmsar röksemdir hans í áðurnefndri Morgunblaðsgrein sannfærandi og tek þær til greina. Annað væri kjánaleg þrjóska. Ég hef líka séð heimildir núna sem gefa til kynna að Ólafi Jóhannessyni, forsætis- og dómsmálaráðherra árin 1971-74, hafi verið kunnugt um flesta þætti í starfsemi öryggisþjónustu lögreglunnar. Enginn er óskeikull og telji einhverjir að þeir hafi fundið hina einu réttu niðurstöðu í þessari sögu, þar sem afar fáar skriflegar heimildir eru tiltækar og ályktanir verða að ráða, fara þeir hinir sömu villir vegar að mínu mati.

Þar að auki tek ég alls ekki á mig sök af því að ýmsir fjölmiðlamenn og stjórnmálamenn hafa ákveðið að tala um "leyniþjónustu Sjálfstæðisflokksins". Sjálfur leiðrétti ég þá mistúlkun fljótt og vel, eða um leið og ég var búinn að fullvissa mig um að það væri alls ekki sanngjarnt að misskilja orð mín á þann hátt sem reynt var. Sú leiðrétting hefur blessunarlega dugað nær öllum hingað til. Það væri líka stórkostlegt ofmat á nokkrum opnum spurningum og vangaveltum eins sagnfræðings að rekja til þeirra alla þá umræðu sem verið hefur um Sjálfstæðisflokkinn og öryggisþjónustu í kalda stríðinu. Til samanburðar má nefna að þegar símahleranir og persónunjósnir á tímum kalda stríðsins komust í hámæli í Noregi var Verkamannaflokkurinn vitaskuld í eldlínunni frekar en aðrir flokkar því hann var lengst af í stjórn. En ég segi það aftur hér svo það fari ekki milli mála: "Leyniþjónusta Sjálfstæðisflokksins" er að mínu mati rangnefni yfir máttlitla öryggisþjónustu lögreglunnar í Reykjavík, svo máttlitla í raun að ráðamenn gátu nær aldrei farið offari þegar öryggi ríkisins þótti vera í veði. Það er líklega helsti munurinn á því sem gerðist hér og þeim viðamiklu persónunjósnum sem voru stundaðar á valdaskeiði jafnaðarmanna í Noregi og Svíþjóð, svo nærtæk dæmi séu tekin.

Að mínu mati hefur umræða um símahleranir og eftirlitsstarfsemi stjórnvalda stundum lent á villigötum síðustu vikur og mánuði. Senn eru liðin fjögur ár síðan ég fór að grafast fyrir um heimildir um þessi efni. Á þeim tíma hafa ýmsir orðið mér að liði og ég nefni til að mynda Björn Bjarnason dómsmálaráðherra sem hefur aldrei sýnt mér annað en fyllstu hreinskilni. Hann getur verið innilega ósammála mínum ályktunum og niðurstöðum en ég fæ ekki séð að honum hafi nokkru sinni dottið í hug að leggja stein í götu mína. Mér þykir að vísu súrt í broti að hafa ekki fengið aðgang að gögnum um símahleranir sem eru nú á Þjóðskjalasafni Íslands en synjun um það barst ekki úr ráðuneytinu heldur frá safninu sem hefur nú hætt að taka ákvarðanir um aðgang að "viðkvæmum" gögnum í vörslu þess.

Allt frá því í mars 2005 hafa aðrir en ég ekki fengið aðgang að dómsúrskurðum um símahleranir sem liggja nú hjá Þjóðskjalasafni. Ég hef aldrei ráðið neinu um þessa stöðu mála og finnst hún orðin mjög óþægileg og ankannaleg. Ég mun sjálfur gera mitt til þess að sá einlægi vilji stjórnvalda rætist að ekkert verði falið í þessum efnum. Sagan öll skal sögð eins vel og unnt er. Er það ekki vilji allra?

Höfundur er sagnfræðingur.