Á bæn Tugþúsundir múslíma á bæn við Kaba-steininn, bak við svarta tjaldið, á torgi moskunnuar miklu í Mekka.
Á bæn Tugþúsundir múslíma á bæn við Kaba-steininn, bak við svarta tjaldið, á torgi moskunnuar miklu í Mekka. — Reuters
Eftir Kristján Jónsson kjon@mbl.is Árleg pílagrímsferð múslíma, haj, til hinnar helgu borgar Mekka í Sádi-Arabíu er nú hafin og lýkur hátíðinni á mánudag.

Eftir Kristján Jónsson

kjon@mbl.is

Árleg pílagrímsferð múslíma, haj, til hinnar helgu borgar Mekka í

Sádi-Arabíu er nú hafin og lýkur hátíðinni á mánudag. Er fetað í fótspor spámannsins Múhameðs sem fór fyrsta haj sögunnar snemma á sjöundu öld eftir Krists burð. Talið er að gestirnir verði að þessu sinni um þrjár milljónir en alls eru múslímar í heiminum nú vel á annað þúsund milljónir, að sögn fréttavefs breska ríkisútvarpsins, BBC.

Hátíðin hefst ávallt í mánuði er nefnist á arabísku Dhu al-Hiijah en tímasetning hans fer eftir tunglkomum. Ein af hinum helgu skyldum múslíma, hvort sem þeir eru af grein súnníta eða sjíta, er að fara minnst einu sinni á ævinni til Mekka, fæðingarborgar Múhameðs, og fylgja þeim helgisiðum sem ferðinni tengjast. Skilyrðið er að þeir hafi til þess heilsu og að sjálfsögðu verða þeir að hafa efni á ferðinni. En sádi-arabísk stjórnvöld hafa á síðari áratugum orðið að setja kvóta á hvert land til að koma í veg fyrir að allt fari úr böndunum, svo mikill er fjöldinn sem vill sinna pílagrímsskyldu sinni. Gefa Sádi-Arabar út sérstök vegabréf fyrir pílagríma til að ekkert fari milli mála.

Ekki er amast við að konur taki þátt í hátíðinni en þeim er ráðlagt að fara í hópi með öðrum konum, koma ekki stakar. Best er samt að þær séu í fylgd með föður, eiginmanni eða bróður. Hins vegar er fólki af annarri trú en íslam strangleg bönnuð þátttaka.

Hefðin fyrir haj gömul og eldri en íslam

Enginn villutrúarmaður má fara til Mekka og hefur fáum tekist að brjóta það bann. Borgin er helgasti staður íslams. En að sögn eins þekktasta Miðausturlandafræðings heims, Karen Armstrong, er hefðin fyrir pílagrímsferð til Mekka samt mun eldri en íslam og er bundin við Kaba-steininn fræga sem hulinn er svörtu klæði á torginu við moskuna miklu í Mekka. Þangað héldu þúsundir manna frá nálægum löndum á hverju ári til að dýrka guðinn, Al Lah. Heitið varð síðar nafnið á guði íslams. En Mekka naut og nýtur enn góðs af þeim geysimiklu tekjum sem árviss ferðamannastraumurinn til borgarinnar færir henni. Eitt af því sem lengi hefur varpað skugga á hátíðarhöldin er að oft lætur fjöldi fólks lífið í troðningnum sem myndast á staðnum. Þannig fórust nær 400 manns í janúar á þessu ári. Enn minnast menn skelfinganna árið 1990 þegar talið er að rúmlega 1400 manns hafi farist í troðningi í jarðgöngum. En stjórnvöld í Sádi-Arabíu segjast hafa hert öryggisreglur svo mjög að þessu sinni að ekki eigi að vera hætta á mannskæðum uppþotum vegna troðnings.

Geysilegur fjöldi fólks streymir nú í áttina að tjaldborginni Mina, skammt frá Mekka, en þar verður heimili pílagrímanna næstu sólarhringana. Þegar pílagrímurinn kemur til Mekka fer hann vandlega eftir ýmsum helgisiðum sem eiga að tákna líf Abrahams (Ibrahims) og Hagar (Hajarah), forfeðra araba og reyndar einnig gyðinga sem að vísu eru synir Söru. Einnig eiga siðirnir að minna á samheldni múslíma um heim allan. Helstu siðirnir eru þessir:

Gengið er hratt þrisvar umhverfis Kaba, síðan aftur fjórum sinnum en þá nær steininum, hægar og í öfuga átt við fyrri ferðirnar.

Gengið er sjö sinnum fram og aftur milli tveggja hæða, Safa og Marwah. Er með þessu líkt eftir örvæntingarfullri leit Hagar að vatni áður en guð sendi engil sem vísaði Hagar á brunninn Zamzam.

Þessi hluti ferðarinnar nefnist Umrah, hið minna haj, og margir heimsækja síðan Medina þar sem þeir berja augum gröf Múhameðs. En mikilvægasti hlutinn er eftir, hið meira haj, sem hefst áttunda dag Dhu al-Hijah. Þá halda pílagrímarnir til tjaldborgarinnar Mina þar sem þeir dvelja það sem eftir lifir dagsins.

Að grýta sjálfan Satan

Daginn eftir er haldið á fjallið Arafat og verða pílagrímarnir að halda sig á ákveðnu svæði á fjallinu þar til eftir sólsetur. Tímanum er varið til bænahalds og íhugunar.

Næsta skrefið er að eftir sólsetur er farið á svæði er nefnist Muzdalifah, milli Arafat og Mina, og er þar safnað smásteinum sem notaðir eru til að grýta skrattann (Shaitan) daginn eftir. Er þá fyrst fleygt sjö steinum í múr nokkurn í Mina, síðan er dýri fórnað en margir láta þó duga að kaupa svonefnd fórnarskilríki í Mekka. Er þá fórnað dýrum fyrir marga í senn án þess þeir séu viðstaddir.

Sama dag láta pílagrímar raka höfuð sitt og afklæðast Ihram-búningnum heilaga; þeir eru nú orðnir syndlausir. Næstu tvo daga heimsækja þeir helgistaðinn Masjid-al-Haram í Mekka og að kvöldi 11. dags mánaðarins verða þeir að fleygja steinum í alla þrjá múra Mina og endurtaka athöfnina daginn eftir.

Mikil virðing fylgir því að hafa farið í pílagrímsferð til Mekka og eru slíkir múslímar gjarnan heiðraðir með virðingarheitinu haj-inn í sinni heimabyggð þótt lög og reglur trúarinnar mæli alls ekki fyrir um neitt slíkt. Þess ber einnig að geta að sannir múslímar eiga að gefa fátækum ölmusu og ein af reglunum varðandi haj er að enginn á að leggja upp nema hann sé búinn að tryggja fátækum í næsta nágrenni sínu brýnustu nauðsynjar.

Þetta segir að minnsta kosti múslími sem blaðamaður hitti í flóttamannabúðum Vestur-Saharamanna á dögunum. Sagði maðurinn, sem var mikill trúmaður, að stundum gætti skinhelgi hjá pílagrímum. "Þeir sýna auð sinn með því að fara til Mekka og hirða ekki um að liðsinna fátækum," sagði maðurinn, hneykslaður á þessum trúsystkinum sínum.

En fyrir sanntrúaða múslima er haj afar mikilvægur atburður í lífinu, tímamót sem líkja má við andleg hvörf. Margir múslímar benda líka á að hefðin sé einstök í menningarsögunni í þeim skilningi að hún sameini fólk um allan heim. Og rétt er að þátttakendur koma úr öllum heimshornum. Íslam er ekki síður hnattræn trúarbrögð en kristnin og litlu fámennari.

Í hnotskurn
» Karlar sem koma til Mekka sem pílagrímar eiga að klæðast eingöngu sandölum og hvítum klæðum í tveimur hlutum, fatnaðurinn nefnist Ihram.
» Þeir mega ekki raka sig, klippa hár sitt eða bera skartgripi meðan þeir klæðast Ihram.
» Ihram táknar einfaldleika, sakleysi og fyrirgefningu allra synda. Konur bera oft hvítan eða svartan klæðnað og hylja hár sitt.