Elías Mar fæddist í Reykjavík 22. júlí 1924. Hann andaðist á heimili sínu miðvikudaginn 23. maí síðastliðinn og var jarðsunginn frá Dómkirkjunni 6. júní.

Elías skrifaði fyrstu nútímalegu Reykjavíkursögurnar um miðja síðustu öld, opnaði reykvískt sögusvið í íslenskum skáldasagnaheimi þar sem baslað var í bröggum, drukkið og hórast, talað með slettum og slangri og erlendir hermenn vermdu bari og ból: sjálft litríkt lífið sem sagt í allri sinni dýrð. Elías skóp eigin sagnaheim þar sem hann kunni að lýsa öllu af fumleysi sagnameistarans sem fundið hefur sinn tón og öðlast eigin sýn á mennina. Hann náði að lýsa því hvernig mestu umbrot Íslandssögunnar orkuðu á líf stúlku sem hét Sóley og pilts sem kallaður var Bambínó. Öllu fleiri urðu kannski ekki teljandi afrek hans á bókmenntasviðinu undir eigin nafni, enda þó nokkuð. Hann orti að vísu nokkur ljóð í ótrúlega fjölbreyttum stíl sem spannaði frá 17. öld og fram á okkar daga, til dæmis fyrstu nútíma-slitruna sem margir þekkja: "anta- jafnan etur -bus" o.s.frv. og eitt fegursta ástarljóð sinnar kynslóðar sem hefst á orðunum "Mér er í mun..." og ég man að stúlkurnar í setningunni í Blaðaprenti höfðu hangandi uppi á vegg hjá sér.

Þar urðu kynni okkar Elíasar mest – ásamt Andreu Jónsdóttur var hann minn lærimeistari í öllu sem að prófarkalestri laut á Þjóðviljanum. Hann var prófarkalesara skáldlegastur – eins og Ólafur Kárason hefði hann losnað við að lenda í kvenfólkinu – en um leið ákaflega formfastur. Hann sat teinréttur, mjór og ljós á stól sínum, með svarta pennann sinn vísandi beint fram á meðan sígarettan brann sínum hljóða bruna í munnstykkinu góða í öskubakkanum. Þar vann Elías sín hljóðu afrek.

Prófarkalesarinn tekur sér stöðu í texta annars manns og þarf að vera bæði auðmjúkur og stoltur. Hann þarf að kunna skil á óteljandi blæbrigðum íslenskunnar og unna henni heitt; hann þarf að hafa unun af að hugsa um náttúru greinarmerkja og muninn á sögnunum að geisa og geysa; hann þarf að starfa innan ólíkra stílsniða og stíltegunda, vera óforbetranlegur viskubetrungur, vita betur en stjarneðlisfræðingur hvernig útskýra skal einhver undur geimsins; hann þarf að vera veiðimaður sem sér villuna út undan sér á löngu færi og hremmir hana – og hann þarf að vera örlátur...

Elías Mar var afburðagóður prófarkalesari vegna þess að hann var skáld og rithöfundur sem allt nam sem á vegi hans varð. Vinir hans og samferðamenn úr skáldahópi leituðu mjög til hans við ritun minninga sinna því hann vissi ekki einungis hvar og hvernig orðin skyldu skrifuð heldur vissi hann líka upp á hár hvað hafði gerst. Það var mikil skemmtun að sitja hjá honum á Birkimelnum og hlusta á hann segja sögur, hylja sig reyk af og til úr munnstykkinu góða sem annars fékk að hvíla í öskubakkanum með hljóðum bruna.

Þegar gömlu kommarnir voru að kveðja hver annan í minningargreinunum í gamla daga í Þjóðviljanum sögðu þeir stundum: við sem eftir lifum drúpum höfði. Einhvern veginn hafði j-ið, þessi mjói og háttvísi stafur, undarlegt lag á því að troða sér þar svo að orðið fór að leka og menn tóku að drjúpa höfði. Sjálfur minnist ég Elíasar með hlýju og virðingu.

Guðmundur Andri Thorsson.

Nokkur fátækleg orð um vin minn, rithöfundinn og lífskúnstnerinn Elías Mar. Í fyrsta lagi þá er hann farinn frá okkur fyrir fullt og allt og verður jarðsunginn frá Dómkirkjunni í dag. Í öðru lagi veit ég eiginlega ekki hvar ég á að byrja. En eins og í öllum sögum er sennilega best að byrja á byrjuninni, þ.e.a.s. frá mínum bæjardyrum séð.

Ég var tuttugu og fjögurra ára gamall þegar ég mætti fyrst til vinnu á Þjóðviljanum sáluga í byrjun árs 1988 og þar með hófst einhvers konar blaðamannaferill. Það leið ekki á löngu þar til leiðir okkar Elíasar Mar lágu saman einfaldlega vegna þess að ég var illa skrifandi ungmenni og hann ákaflega vel máli farinn og agaður íslenskumaður í prófarkalestri.

Það gerðist aldrei að hann nálgaðist mig eða nokkurn annan með yfirlæti eða drambi til að setja ofan í við þennan kiðling sem þóttist vera blaðamaður. Elías Mar kenndi mér öðrum fremur að reyna að skrifa betur en ég get.

Ísfirðingar hafa sjaldan verið vel að sér í frægum Reykvíkingum þannig að það tók mig nokkra stund að uppgötva að Elías átti sér sögu sem skáld, rithöfundur, bóhem og það sem á hans yngri árum var kallað hómósexúell eða kynvillingur. Seinna lærði ég sannleikan um hugtakið bísexúalisma – og er það ekki hvað síst honum að þakka. Það tók hins vegar ekki nema nokkrar mínútur að gera sér grein fyrir að Elías var mikill sómamaður og falleg sál.

Ritverk Elíasar Mar hafa farið hljótt undanfarna áratugi og hann hefur lengst af verið algerlega vanmetinn af íslenskri bókmenntamafíu – og vonandi fyrirgefst mér orðbragðið, en skilyrði Morgunblaðsins um lengd minningargreina leyfa ekki langar útskýringar. Fyrst var hann álitinn vonarneisti ungra rithöfunda og sannanlega er hann einn af glæsilegri fulltrúum sinnar kynslóðar í íslenskum kveðskap og heimsborgarlegri menningu. Hans tími mun koma og hann mun lifa marga sem þykja skara framúr í dag.

Laugavegur 11, kaffihúsið þar, var þungamiðja íslenskra skálda, annarra listamanna, gleðikvenna og -drengja í árdaga þessarar þjóðar á fyrstu augnablikum endurheimts sjálfstæðis. Efnalitli drengurinn, einstæði ömmustrákurinn, var þar fastagestur og varð einn af uppáhalds sonum þeirra sem þóttust hafa umboð til útgáfu rithöfundavottorða á þeim tíma og nokkurra sem virkilega höfðu vit á bókmenntum.

En þegar frumleikinn brá af þeim og rykið settist og þeir uppgötvuðu hæfileika Elíasar til að elska og hrífast jafnt af körlum og konum, urðu margir stórir og smáir til að hlaupa í holu sína og gleyma fyrri yfirlýsingum. Saga hans, Vögguvísa, verður alltaf tímamótaverk og hugrökk nálgun ungs höfundar á samtíma sínum, hvað sem hver segir. Og þegar við samkynhneigðir, tvíkynhneigðir og þeir sem hafa leiðrétt kyn sitt horfa í baksýnisspegilinn verður þakklætið alltaf efst í huga.

Ritverk hans bíða öll endurprentunar – og útgefanda með vísi að beini í nefinu.

Allt sitt líf var Elías Mar hógvær og kurteis maður. Sérvitur og þrjóskur, kíminn og einstaklega forvitinn um það sem honum þótti merkilegt. Umfram allt var hann einstaklega falleg manneskja sem við sem þekktum hann munum sakna eins lengi og við drögum andann. Heill þér Elías Mar – ég sé þig meðal engilfagurra þegar þar að kemur.

Þinn,

Heimir Már.

Þyngdarpunkturinn var ofarlega á Elíasi Mar enda teygðist hann mjög í loft upp, og efst á honum stórt og voldugt höfuð. Að þessu þurfti nokkuð að hyggja þegar við sáumst síðast í ferð pólitískra erinda út fyrir Birkimelsdyr í hálku og stóðum saman með fjóra fætur og stafinn fimmta. Að vísu trúði skáldið mér fyrir því að við ættum ekki lengur fullkomna samleið, en vildi þó styðja mig minn spöl ef ég styddi hann sinn spöl. Það var víst út af ESB. Mér fannst í bili mikilvægast að hvorugur dræpist á svellinu. En Elías vildi hafa allt opið og einlægt okkar á milli þótt hann væri leiður að þurfa að segja mér þetta.

Það var alltaf, þótt litlu munaði þegar hann þurfti að hlusta á erindi mín um vélrænan prófarkalestur sem málshefjandi taldi geta einfaldað verkið verulega og göfgað mannsandann í leiðinni þannig að lesturinn yrði stílathugun en ekki villuleit. Elías þagði drjúga stund. Og var þó ófeiminn að láta í ljósi afstöðu sína á þessum kvöldvöktum á Þjóðviljanum. Um menningarsnauða stjórnmálamenn, til dæmis. Ekki síður um prentara sem skildu eftir sig hár á upplímdri offsetsíðu. – Sumir blaðamenn væru að vísu þannig að best væri að bera einungis ábyrgð á að útrýma hjá þeim stafsetningarvillum en láta þá einráða um ævintýri sín í stíl.

Hann var annars einhver besti prófarkalesari á landinu. Þess naut Þjóðviljinn en líka bókaforlögin þegar eitthvað þurfti að lesa vel. Fær, nákvæmur og kröfuharður – sú atvinna valdist honum í staðinn fyrir að Elías Mar yrði að samfelldu stórskáldi. Því Elías á svo merkilegan hlut í sögu eftirstríðstímans, sérstaklega sjötta áratugarins, að bókmenntafræðingarnir eru rétt núna byrjaðir að átta sig á því.

Ég spurði hann einusinni af hverju hann hefði "hætt" að skrifa eftir Sóleyjarsögu, og fékk ekkert alminlegt svar. Gagnrýnin hafði verið hörð, og svo voru efnin ekki mikil – engir launasjóðir til. Sjálfur held ég að á tímum kaldastríðs og fjallkonurómantíkur hafi Elías eiginlega lokast inni og Íslendingar varla skilið hvað hann var að fara, eða ekki viljað skilja. Og svo þótti voðalegt málfar á bókunum af því sumar persónurnar tala reykvískt samtímaslangur: bús, splæsa, geim. Þessi verk voru auðvitað alltof mikil kommúnismus fyrir borgaraskapinn – en ekki heldur nógu hreinræktuð bjartsýni handa sveitasósíalismanum. Sá munur er líka á okkar manni og öðrum að lýsa Sódómu við sundin blá að hinir eru allir aðhraktir úr einhverjum skagafirði en Elías Mar Cæsarsson fæddist upp hjá ömmu sinni í gömlu Reykjavík og horfir á borgina verða til innanfrá – með fátækt og ástandi og veltuárum. Hvað bókmenntafræðingarnir athugi.

Elíasi kynntist ég smástrákur sem vinnufélaga mömmu og skemmtilegum manni í veislusetum heima. Og af því hann var eini homminn sem við félagarnir þekktum til á unglingsárum spurðum við hann út í þann veruhátt. Einhverntíma þegar við sluppum inn á hádegisbarinn á Borginni. Því svaraði hann hreint en varlega. Þá var það frá.

Þessi hlýi snillingur átti líka til að skemmta fólki með allskonar smávitleysu. Hann safnaði til dæmis góðum skiptingarvillum sem ég man núna bara þá frægustu: "kyndill" – sem tölvum þess tíma fannst viðeigandi að skipta milli lína í annarsvegar kyn- og hinsvegar -dill; þá snerist til dæmis "kyndill frelsisins" að merkingu í nokkuð óvænta átt.

Gamanið í þessari limru frá jólaföstu 1987 er í svipaða veru. Heitir X-mas:

Í borginni Bor de a ux

er bardóða, þekkt fyrir slux,

sem er heit af að hux'um

og er helzt á þeim buxum –

að hefja sig bráðum til flux.

Aðra smávísu fékk ég senda eftir að langur pistill í helgarblaðið torveldaði kvöldvakt á Síðumúla 6. Hún heitir Leirhundur:

Marðar hundinn mikla láng-

mætti niður skera.

Þá myndi hann kannski fara að athuga sinn gáng

um það hvursu lángir hundar mega vera.

Og þá er að athuga þann gang. Bless, Elías. Chi-baba ...

Mörður Árnason.