— Morgunblaðið/RAX
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Eftir Andra Karl andri@mbl.is REYKJAVÍKURHÖFN átti mikinn þátt í því að Reykjavík náði miklum yfirburðum yfir aðra staði á Íslandi á 20. öld og varð t.a.m.

Eftir Andra Karl

andri@mbl.is

REYKJAVÍKURHÖFN átti mikinn þátt í því að Reykjavík náði miklum yfirburðum yfir aðra staði á Íslandi á 20. öld og varð t.a.m. til þess að í höfuðborginni varð umskipunarhöfn fyrir allt landið og nánast öll heildsala landsins safnaðist þar saman sem reyndist afar mikilvægt fyrir vöxt og viðgang Reykjavíkur. Það segir Guðjón Friðriksson sagnfræðingur sem í nýjasta tölublaði Hafnarblaðsins rifjar upp sögu Reykjavíkurhafnar, í tilefni þess að í dag eru 90 ár eru frá því að danska verkfræðifyrirtækið Monberg skilaði höfninni í hendur bæjarstjórnar. Smíðin hafði þá tekið fjögur ár.

Árið 1911 voru á Alþingi samþykkt ný hafnarlög fyrir Reykjavíkurbæ. Í þeim var kveðið á um að landsjóður legði til hafnargerðar 400 þúsund krónur í peningum auk þess að ábyrgjast 1,2 milljóna króna lán sem Reykjavík hugðist taka. Lögin hlutu staðfestingu konungs og ráðist var í undirbúning.

Mjög dýr fjárfesting sem heppnaðist fullkomlega

Í lok sama árs var samþykkt að bjóða verkið út og bárust þrjú tilboð, eitt frá Noregi og tvö frá Danmörku. Eitt þeirra var barst frá verkfræðistofu N.C. Monbergs og náðust samningar við fyrirtækið veturinn 1912-1913. Höfnin var gífurlega mikið mannvirki og það langstærsta sem Íslendingar höfðu farið út í á þessum tíma. „Mikla hafnargarða átti að hlaða á Grandagarði, milli Örfiriseyjar og lands, og þar að auki tvo hafnargarða hvorn á móti öðrum, annan, Örfiriseyjargarð, frá Örfirisey og hinn, Ingólfsgarð, frá svokölluðu Batteríi sem stóð þar sem nú er Seðlabankinn. Milli þeirra síðarnefndu átti hafnarkjafturinn að vera, eitt hundrað metra breiður,“ segir Guðjón m.a. í Hafnarblaðinu.

Þegar framkvæmdirnar hófust í mars 1913 voru m.a. flutt til landsins stórvirk vinnutæki, s.s. gufuknúnar gröfur, sem ekki höfðu sést áður á íslenskri grund og eimlestir sem drógu grjót á járnbrautarvögnum. „Þarna kom eiginlega nútíminn til Reykjavíkur og Íslands í formi stórvirkra vinnutækja,“ segir Guðjón en bætir við að framkvæmdin hafi þó mætt mótstöðu. „Mönnum óaði nú við þessu og margir töldu framkvæmdina allt of dýra og of mikið í ráðist. Höfnin reyndist hinsvegar alveg hreint hið mesta gróðafyrirtæki þegar til kom. Það var miklu meiri umferð um hana en reiknað hafði verið með, jafnvel í bjartsýnislegustu áætlunum, þannig að hún var mjög fljót að borga sig upp. Þetta er dæmi um það hvernig mjög dýr fjárfesting getur heppnast fullkomlega.“

Framkvæmdir í 90 ár

Þegar höfninni var skilað til bæjarstjórnar Reykjavíkur fyrir nákvæmlega 90 árum var hún lítið annað en óútfyllt umgjörð og mikið verk óunnið. „Framkvæmdir hafa síðan staðið yfir frá 1917 og nánast fram á daginn í dag.“ Til dæmis þurfti að bæta við viðleguköntum, görðum, bryggjum og margs konar aðstöðu, svo sem uppskipunartækjum. Þá voru engin vöruhús þannig að vörurnar lágu meira og minna úti þegar þeim var skipað upp. Árin 1925-1927 var Faxagarður byggður.

Hafnargerðin var Reykjavík gífurlega mikilvæg, ekki síst fyrir atvinnulífið þar sem mikið atvinnuleysi ríkti á stríðsárunum fyrri. Hún skapaði síðan mikla atvinnu og varð eitt stærsta vinnusvæði landsins. Geta má þess að á árunum milli stríða voru þrír af hverjum fjórum togurum gerðir út frá Reykjavíkurhöfn og eftir 1960 varð hún stærsta fiskiskipahöfn landsins.

Um og eftir 1970 tók uppskipunartækni örum breytingum og eftir að gámar urðu allsráðandi var ljóst ekkert pláss var fyrir þá í gömlu höfninni. Nóg landrými var hins vegar við Sundahöfn en fyrsti áfangi hennar var boðinn út í ársbyrjun 1965. Fyrsta skipið lestaði í

Sundahöfn í júní 1968 en fyrsta áfanga hennar lauk formlega mánuði síðar. Síðan hefur hún verið í stöðugri þróun.

Þróun skipulags við Reykjavíkurhöfn, þ.e. gömlu höfnina, hefur tekið miklum breytingum á fáum árum og mun á næstu árum taka sífellt meira mið af íbúðarbyggð, menningarstarfsemi, verslun og þjónustu „á meðan hin harða hafnarstarfsemi mun smám saman dragast saman. Reykjavíkurborg er nú á þeim tímamótum að marka Gömlu höfninni þá ásýnd og líf sem mun verða einkennandi fyrir hana á næstu áratugum,“ segir Gísli Gíslason, hafnarstjóri Faxaflóahafna, um framtíð hafnarinnar.

Í hnotskurn
» Danska verkfræðifyrirtækið Monberg afhenti Reykjavíkurhöfn 16. nóvember 1917.
» Í tilefni af 90 ára afmælinu verður margt gert til að minnast þess áfanga. Í hádeginu í dag verður t.a.m. opnað þjónustuhús á Skarfabakka fyrir farþega skemmtiferðaskipa. Þangað eru allir velkomnir.
» Einnig verður gefið út veglegt Hafnarblað þar sem farið er yfir sögu hafnarinnar.