8. desember 2007 | Menningarblað/Lesbók | 2752 orð | 2 myndir

Varð hún harmþrungin mjög...

Um viðbrögð Þóru Gunnarsdóttur við Ferðalokum Jónasar

— Ljósmynd: Steinunn Jóhannesdóttir
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Hún á að hafa skilið við hverja höfundur ljóðsins átti, skilið hversu heitt hann unni henni og munað alla tíð. Varð hún harmþrungin mjög og lagðist upp í rúm og lá fyrir það sem eftir var dags
Eftir Steinunni Jóhannesdóttur

steinjoh@akademia.is

Framundan kirkjudyrum á Hólum í Hjaltadal stendur legsteinn úr rauðum marmara með eftirfarandi áletrun: Þóra Gunnarsdóttir f. 4.2. 1812 d. 9.6. 1882.

Háa skilur hnetti

himingeimur.

Blað skilur bakka og egg.

En anda sem unnast

fær aldregi

eilífð að skilið.

J.H.

Þóra hvílir í kirkjugarðinum í fjölskyldureit séra Benedikts Vigfússonar (d. 1868) og konu hans Þorbjargar Jónsdóttur (d. 1877), tengdaforeldra einkadóttur hennar, Sigríðar, sem lést ári á eftir móður sinni. Eftir langt hnignunarskeið hafði biskupsstóll og latínuskóli verið lagður niður á Hólum 1801 að konungsboði og jörðin komist í einkaeign. Séra Benedikt og Þorbjörg keyptu staðinn 1824, endurreistu hann og urðu auðug mjög en sonur þeirra Jón, maður Sigríðar Halldórsdóttur, drakk síðan út foreldraarfinn og flutti allslaus ekkjumaður með sonum sínum til Vesturheims 1887. Þar á Þóra Gunnarsdóttur afkomendur sem felldu tár við leiði formóður sinnar þegar þau heimsóttu Hóla í vígslubiskupstíð Bolla Gústafssonar og konu hans Matthildar Jónsdóttur. Þau hjón settu steininn á leiðið í tengslum við lýðveldishátíðina 1994.

Þetta síðtilkomna minningarmark um Þóru er til vitnis um þann trúnað sem flestir sem til þekkja hafa lagt á söguna að baki einu fegursta kvæði Jónasar Hallgrímssonar, Ferðalokum. Kvæðið, sem í uppkasti hét bæði Ástin mín og Gömul saga, virðist ort sem síðbúin kveðja til umræddrar konu sem Jónas kynntist á ferðalagi rúmlega tvítugur en hún var þá 16 ára og þau fóru ríðandi á hestum norður Sand sumarið 1828. Þóra var þá að flytja búferlum með föður sínum séra Gunnari Gunnarssyni frá Reykjavík í Laufás við Eyjafjörð og Jónas, sem enn átti ólokið síðasta vetrinum í Bessastaðaskóla, gerðist fylgdarmaður þeirra heim í Öxnadal. Í kvæðinu eru tvö örnefni sem vísa til vegar, Galtará og Hraundrangi. Skáldið lýsir ástarbríma ungmenna á heiðum uppi, innilegum atlotum og grunleysi um ævilangan aðskilnað sem beið þeirra. Það horfir á sjálft sig að ferðalokum sem hryggan svein í djúpum dali, en lyftir ástarsorg sinni og annarra til stjarnanna með lokaerindinu sem nú prýðir legstein Þóru.

Í bók sinni Rauðamyrkri ræðir Hannes Pétursson um „fjallaferðina eilífgullnu“ og síðar í Kvæðafylgsnum í kaflanum Aldur Ferðaloka nefnir hann kvæðið „óðinn um samfylgd og viðskilnað Jónasar og Þóru“. Hannes vitnar í eldri höfunda sem skrifað hafa um kvæðið og kveikju þess, Hannes Hafstein, Matthías Þórðarson, Indriða Einarsson, Tómas Guðmundsson o.fl. Allir virðast taka söguna að baki gilda. Sama er að segja um Vilhjálm Þ. Gíslason í bókinni Jónas Hallgrímsson og Fjölnir (AB 1980). Páll Bjarnason bókmenntafræðingur fjallar um ástarkveðskap Jónasar og Bjarna Thorarensens í kandídatsritgerð sem birtist í Studia islandica 28. hefti 1969 og rekur stuttlega sögu þriggja kvenna sem telja má að hafi skipt Jónas nægilega miklu máli til að verða honum að yrkisefni. Þær eru auk Þóru, Christiane Knudsen, dóttir kaupmannsekkju í Landakoti, sem hann felldi hug til á Reykjavíkurárunum 1829-1832 og Hólmfríður Jónsdóttir prests í Reykjahlíð í Mývatnssveit, þar sem hann dvaldi við rannsóknir sumarið 1839. Páll tengir nöfn hverrar um sig tilteknum kvæðum, eins og fleiri hafa gert en segir. „Ástir Jónasar og Þóru hafa orðið að einu ljúfsárasta ástarævintýri Íslendinga, og Ferðalok eru það ástarkvæði Jónasar sem markað hefur skýrust spor í skáldskap. Orðum sínum til stuðnings vitnar Páll Bjarnason til kvæða eftir Snorra Hjartarson, Davíð Stefánsson, Ólaf Jóhann Sigurðsson, Pál H. Jónsson og Matthías Johannessen þar sem vísað er til Ferðaloka og sögu Jónasar og Þóru. Seinna bættist undirrituð í hóp þeirra sem lagt hafa út af sögunni í leikriti, samnefndu kvæðinu, sem sýnt var í Þjóðleikhúsinu leikárið 1993-94. Kveikjan að leikritinu var þó ekki kvæðið sjálft heldur frásögn í útvarpsþætti af yfirþyrmandi sorg Þóru þegar hún heyrði það flutt í fyrsta sinn.

Sögur kvenna

Úr ævi og starfi íslenskra kvenna hét þáttaröð í Ríkisútvarpinu sem Björg Einarsdóttir rithöfundur sá um snemma á níunda áratug síðustu aldar. Þar fjallaði hún eitt sinn um Þóru Gunnarsdóttur undir yfirskriftinni „Unga stúlkan og ástarljóðið“. Björg rakti sögu Þóru fram að því hún heyrði kvæðið Ferðalok flutt þar sem hún var stödd í brúðkaupsveislu og Jónas var nýlátinn. „Hún á að hafa skilið við hverja höfundur ljóðsins átti, skilið hversu heitt hann unni henni og munað alla tíð. Varð hún harmþrungin mjög og lagðist upp í rúm og lá fyrir það sem eftir var dags.“

Það var 33 ára gömul kona sem þannig brást við flutningi kvæðisins, sem birtist í Fjölni 1845. Hún var prestsmaddama á Eyjardalsá í Bárðardal, gift séra Halldóri Björnssyni prófasti, sem var 14 árum eldri en hún og átti með honum fyrrnefnda dóttur, auk þess sem hún var stjúpmóðir Björns, uppkomins sonar Halldórs af fyrra hjónabandi, verðandi skálds. Frásögn af þessum dramatísku viðbrögðum Þóru varðveittist í munnlegri geymd innan fjölskyldu hennar en kom fyrst á prent í tímaritinu Iðunni 1924-1925 í greininni Ferðalok eftir Matthías Þórðarson, þá höfð eftir hálfsystur hennar, Kristjönu Gunnarsdóttur, móður Hannesar Hafstein. Í inngangi að greininni stendur eftirfarandi: „Frú Kristjana kvað móður sína, stjúpu Þóru, hafa sagt sér, eftir sögusögn föður síns, séra Gunnars Gunnarssonar í Laufási, frá æskuástum þeirra Jónasar og Þóru, og ferðinni norður um vorið 1828.

Gildi heimilda

Það er varla fyrr en með ævisögu Páls Valssonar um Jónas, því efnismikla og glæsilega verki sem hlaut Íslensku bókmenntaverðlaunin 1999, að brigður eru bornar á söguna að baki kvæðinu. Fram að ævisögu Páls höfðu skáldin og fræðimennirnir aðeins skipst í lið varðandi aldur Ferðaloka, hvort það væri æskukvæði ort strax í kjölfar ferðarinnar sem lýst er eða eitt af síðustu kvæðum hins fullþroska skálds. Hannes Pétursson færir svo sannfærandi rök fyrir seinni skoðuninni að Páll telur að ekki þurfi að deila frekar um hvenær á skáldferlinum Jónas hafi ort kvæðið. Því er ég sammála. Hins vegar er ég ósammála Páli Valssyni um að unnt sé að gera ágreining um tilefni kvæðisins og að heimildirnar „séu þess eðlis að þær ber[i] að taka með fyrirvara“. (Bls. 41).

Heimildanotkun Páls er mjög umfangsmikil og vönduð að sjá og því skýtur skökku við hvernig hann fer með þessa „Gömlu sögu“. Grein Matthíasar er ekki í heimildaskrá ævisögunnar og hvergi vitnað beint til hennar. Páll notar sem sé ekki elstu heimildina en endursegir söguna heldur frjálslega og sleppir veigamiklum atriðum. Hann getur ekki um að sagan sé komin frá séra Gunnari sjálfum og segir ekki heldur frá viðbrögðum Þóru við flutningi Ferðaloka. Viðbrögð konunnar eru þó lykilatriði því Þóra hefði tæplega lagst í rúmið „harmþrungin mjög“ nema vegna þess að kvæðið opnaði illa gróið sár í hjarta hennar. Hún þekkti sjálfa sig sem ferðafélaga skáldsins, stúlkuna sem hann hló með á heiði, þáði af blómsveig, greiddi lokka við Galtará og hélt á hesti í hörðum straumi.

Samfylgd séra Gunnars, Þóru og Jónasar lauk á Steinsstöðum á móts við Hraundranga og eftirfarandi er haft eftir Kristjönu Gunnarsdóttur: „En áður en þeir séra Gunnar skyldu bað Jónas hann um Þóru. Gunnar kvað þau enn of ung til að það mál yrði bundið fastmælum þá þegar. Framtíðin var óviss, kvað hann, og réttast að sjá hverju fram yndi um hag þeirra á næstu árum og hvort þau bæru þá tryggð hvort til annars. Vildi hann ekki heita Jónasi meynni að sinni.“

„Sjálfur skrifar Jónas hvergi staf um þessa ferð né heldur hinar meintu ástir“ (bls. 40), segir Páll Valsson og er sú fullyrðing undarleg í ljósi þess hve berort og opinskátt kvæðið Ferðalok er. Það kom eins og hrapandi stjarna í höfuðið á konunni sem hlaut að taka það til sín. Sorgarviðbrögðin voru ósjálfráð og að þeim urðu vitni.

Það er eðli ástamála að af þeim eru í það minnsta tveir til frásagnar.

Jónas afhjúpaði söguna með sínum hætti. Þóra með sínum.

Uppvöxtur Þóru

Þóra var fædd á Esjubergi á Kjalarnesi, „óegta barn Gunnars Gunnarssonar stúdents í Reykjavík og Guðrúnar Jónsdóttur vinnukonu...hans fyrsta brot, en hennar annað, bæði ógift,“ segir í kirkjubókum,

Guðrún hafði verið þjónustustúlka á heimili Geirs Vídalíns biskups í Reykjavík á sama tíma og Gunnar var skrifari biskups. Þegar upp komst um ástand konunnar var hún send burt til frænku sinnar í sveitinni.

En þótt biskupsritarinn kærði sig ekki um að giftast barnsmóður sinni þá segja heimildir að hann hafi látið sér annt um dóttur sína, „haft veg og vanda af uppeldi hennar og lýst hana ektaborna til arfs eftir sig“. Hann kom henni í fóstur á tveim bæjum á Kjalarnesi en að lokum í Reykjavík þar sem hún var frá níu ára aldri á heimili landfógetahjónanna, Sigurðar Thorgrímsen og Sigríðar Vídalín, bróðurdóttur Geirs biskups. Þóra varð þeim sem fósturdóttir.

Tildrög þess að unga stúlkan fór hina frægu ferð norður voru þau að föðurafi hennar, séra Gunnar Hallgrímsson, sem verið hafði prestur í Laufási við Eyjafjörð, lést snemma árs 1828, Gunnar yngri sótti um brauðið eftir föður sinn, tók prestvígslu 1. júní og um mánuði síðar hélt hann norður á bóginn með hina 16 ára dóttur sína. Hann mun hafa ætlað henni að vera sér til halds og trausts og hússtarfa á prestssetrinu því hann var enn ógiftur þótt kominn væri hátt á fimmtugsaldur. Jónas var sem fyrr segir á leið heim til móður sinnar sem bjó ekkja á Steinsstöðum í Öxnadal. Um framhaldið segir hálfsystir Þóru: „Hún unni mjög Jónasi og vildi bíða þess að þau gætu ázt. Höfðu þau skrifast á eftir samfylgdina um vorið.“ Ekki varð af því að Jónas endurnýjaði bónorðið og Þóra kann að hafa frétt að hann hafi fundið aðra, Kristjönu Knudsen, sem hún hlýtur að hafa þekkt til því þær ólust upp í sömu götunni í smábænum Reykjavík. Þegar Jónas hvarf af landi brott haustið 1832 beið Þóra enn í tvö ár áður en hún giftist vonbiðli sínum, fyrrum aðstoðarpresti í Laufási, ekkjumanninum séra Halldóri Björnssyni „hálfnauðug“ að sögn Kristjönu Gunnarsdóttur. Það var tvöfalt brúðkaup því sama dag, 9. október 1834, gekk faðir hennar að eiga Jóhönnu Christiönu Gunnlaugsdóttur Briem. Þóra fluttist með manni sínum að Eyjardalsá í Bárðardal og ól dóttur á þriðja ári hjónabandsins. Fleiri börn fæddi hún ekki.

Jónas á ferð

Það er óvíst hve miklar spurnir Þóra hefur haft af námi og störfum Jónasar eftir að hann hélt til Kaupmannahafnar. Tímaritið Fjölnir hefur þó væntanlega borist inn á heimili hennar þar sem maður hennar tilheyrði menntastéttinni og var víciprófastur í Þingeyjarsýslum þegar þau giftust en tók að fullu við embættinu af föður sínum í ágúst 1840. Séra Halldór var einn þeirra sem fengu spurningarnar 70 dagsettar 30. apríl 1839, sem deild Bókmenntafélagsins í Kaupmannahöfn sendi til allra presta og prófasta landsins. Svörin áttu að verða grunnur að vísindalegri Íslandslýsingu og framtíðarverkefni Jónasar. Halldór svarar með þurrlegum inngangi en skýrsla hans um Eyjardalsár- og Lundarbrekkusóknir er greinargóð og vel samin. Hún barst Bókmenntafélaginu 1840. Séra Gunnar í Laufási og séra Björn Halldórsson í Garði, tengdafaðir Þóru, luku sínum skýrslum sama ár. Þóra hefur því óhjákvæmilega vitað af þessu umtalaða verkefni sem klerkastéttinni var ætlað að leysa af hendi.

Þegar Jónas hóf rannsóknarferðir sínar um Ísland, nýbakaður náttúrufræðingur með styrk frá Dönum sumarið 1839, heyrði það undir hann að ýta við prestunum og hvetja þá til svara enda heimsótti hann marga. Á leið um Þingeyjarsýslur virðist hann þó hafa sneitt hjá víciprófastinum á Eyjardalsá. Hann hafði vikuviðdvöl á Grenjaðarstað og fór út á Húsavík og Tjörnes áður en hann hélt austur í Mývatnssveit. Maddama Þóra var 27 ára með tveggja ára dóttur á arminum þegar Jónas reið hjá garði. Miðað við viðbrögð hennar við Ferðalokum síðar má ætla að henni hafi ekki verið rótt innanbrjósts.

Kannski var það léttir fyrir hana þegar hann var horfinn austur um. Hitt hefur valdið henni áhyggjum þegar fréttist af hrakningum hans á Nýjabæjarfjalli um haustið. Þar lá við að hann yrði úti og hann lá lengi veikur, fyrst hjá Rannveigu systur sinni á Steinsstöðum en um veturinn í Reykjavík.

Vosbúð og veikindi

Páll Valsson dregur upp skýra mynd af því hve alvarlegar afleiðingar vosbúðin og ofkælingin sem Jónas varð fyrir haustið 1839 höfðu fyrir heilsufar hans. Lungnabólgan sem hann veiktist af í kjölfarið leiddi til varanlegs heilsubrests sem hrjáði hann það sem hann átti ólifað. Þar á ofan bættist drykkjuskapur sem ágerðist með árunum, uns honum skrikaði endanlega fótur.

Í bréfum til kunningja kemur fram að á Nýjabæjarfjalli og í rúmlegunni óttaðist Jónas um líf sitt og síðan bregður oft fyrir dauðabeyg í skrifum hans þótt tjáður sé með karlmannlegum hálfkæringi. Miðað við aðstæður kom hann ótrúlega miklu í verk. En samfara því að hann safnar ógrynni efnis fyrir sjálfan sig og framtíðina að vinna úr, hefst hægfara ferli uppgjörs og sjálfsskoðunar sem nær hámarki í ljóðagerð hans síðasta veturinn sem hann lifði í Kaupmannahöfn.

Það er háttur manna sem vilja búast vel við dauða sínum að ganga frá sem flestum málum og kveðja góða vini. Í hópi „vina“ Jónasar voru þrjár konur sem höfðu skipt hann máli um stundarsakir hver um sig. Bréf sem sagt er að hann hafi skrifað tveim þeirra eru glötuð, enda venja á þeim tíma að farga bréfum milli elskenda sem ekki náðu saman. En ljóð flytja skilaboð sem þeir skilja sem fá skilið. Jónas kveður þessar konur eina af annarri í ljóðum sem hann gengur frá til birtingar í Fjölni 1843, 1844 og 1845.

Fjölnir 1843 og 1844

1843 birtist kvæðið Söknuður um og til Kristjönu Knudsen að áliti Páls Valssonar og fleiri sem telja má næsta víst. Kristjana er konan sem hafnaði Jónasi sumarið 1832 og hann sá hana ekki aftur fyrr en henni brá fyrir á götu í Kaupmannahöfn einhvern tíma vetrar 1842-43 þegar hann var aftur fluttur þangað. Þá hét hún frú Thomsen, gift kaupmanni sem hafði eignast barn utan hjónabandsins með systur hennar, orðin fimm barna móðir en hafði misst einn son. „Jónas bliknaði í framan, hann varð allur annar maður um stund, og honum fataðist samtalið...“. að sögn samferðamanns. Lýsingin minnir á viðbrögð Þóru við Ferðalokum.

Í æskuljóðahefti Jónasar var kvæðið Man ég þig mey sem hann slípaði þennan vetur í Söknuð þar sem lokahendingin er: – eina þreyi eg þig.

1844 birtist Ég bið að heilsa. Heimildir segja að Jónas hafi sent Hólmfríði Jónsdóttur í Reykjahlíð eiginhandarrit að kvæðinu sem hann orti um vorið í Sorö. Á skáldinu og stúlkunni hans var 15 ára aldursmunur og úthafið á milli. En hún fékk að vita að hún væri „engill með húfu og rauðan skúf, í peysu“.

Fjölnir 1845

1845 birtust Ferðalok.

Þá var Jónas dáinn og grafinn í Hjástoðarkirkjugarði. Íslandslýsingin í molum. Seinasti og þungbærasti veturinn í lífi hans að baki. Þó hafði hann ort eins og berserkur myrkustu mánuðina. Þegar vinir hans tíndu saman jarðneskar eigur hans í herberginu í St. Pederstræde fundu þeir margt óbirtra ljóða. Þar var Einbúinn, Líkur sínum (Allt hef ég af öfum mínum), Alsnjóa, Stökur ( Enginn grætur Íslending), Sólhvörf, Jólavísa, Svo rís um aldir árið hvert um sig, Að vaði liggur leiðin, Vorvísa a la Jón Þorláksson, Hulduljóð og fleira. Nýprentuð í Fjölni voru Óhræsið, Þorkell þunni, Kvæði eftir Horatius, Formannsvísur og syrpa með kvæðum sem tengdust ferðum hans á Íslandi í þessari röð: Fjallið Skjaldbreiður, Víti, Fremri-námar, Aldarháttur, Ferðalok.

Ferðalok síðast.

Hann vissi að á Íslandi var kona sem myndi þekkja sjálfa sig í frásögn kvæðisins.

Hvað vakti fyrir honum?

Í vetrarmyrkrinu og kuldanum í Kaupmannahöfn þegar hann var ýmist að búa sig undir dauðann eða telja í sig kjark til að lifa rifjaðist upp fyrir honum hreint og fagurt ævintýri sem hann átti með ungri stúlku á fjöllum meðan sumarnóttin var björt á Íslandi. Það var ekki seinna vænna að þakka henni samfylgdina eftir 17 ár. Ó, að hann væri orðinn nýr og ynni henni að nýju! En hann var með þrálátan verk í brjóstinu og átti ekki von á því að hitta hana framar. Hann hengdi kveðjuna aftan í aðrar ferðavísur.

Hélt ég þér á hesti

í hörðum straumi

og fann til fullnustu

blómknapp þann

gæti eg borið og varið

öll yfir æviskeið.

Svo fór sem fór. Það var komið að ferðalokum.Hún myndi vonandi skilja.

Og.

„Sáu menn nú, að hún varð harmþrungin mjög.“

Heimildir:

Björg Einarsdóttir. Úr ævi og starfi íslenskra kvenna II Bókrún. Rvík 1986

Fjölnir Árrit. Gefið út af nokkrum Íslendingum. Prentað hjá Kvisti. Khöfn 1843-1845

Hannes Pétursson. Kvæðafylgsni. Um skáldskap eftir Jónas Hallgrímsson. Iðunn. Rvík 1979

Hannes Pétursson. Rauðamyrkur, söguþáttur. Iðunn. Rvík 1973

Jónas Hallgrímsson. Kvæði og laust mál. Iðunn. Rvík 1993

Knudsensætt. Niðjatal L.M. Knudsens og konu hans Margrethe Andreu. Ritstj. Þorsteinn

Jónsson. Sögusteinn. Rvík 1986

Matthías Þórðarson. Ferðalok, grein. Iðunn. Rvík 1924-1925

Páll Bjarnason. Ástarkveðskapur Bjarna Thorarensens og Jónasar Hallgrímssonar. Studia Islandica 28. Heimspekideild HÍ og Bókaútgáfa menningarsjóðs. Rvík 1969

Páll Valsson. Jónas Hallgrímsson. Ævisaga. Mál og menning. Rvík 1999

Þingeyjarsýslur. Sýslu- og sóknarlýsingar HIB 1839-1844. Gott mál. Rvík 1994

Höfundur er rithöfundur.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.