Er íslenskan að líða undir lok? Niðurstöður rannsóknarinnar sýna að sumar breytingar á málinu breiðast hratt út, aðrar á lengri tíma.
Er íslenskan að líða undir lok? Niðurstöður rannsóknarinnar sýna að sumar breytingar á málinu breiðast hratt út, aðrar á lengri tíma. — Morgunblaðið/Eyþór
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Á Hugvísindaþingi sem fer fram í Háskóla Íslands eftir hádegi dagana 4. og 5. apríl er sagt frá rannsóknum á ýmsum sviðum hugvísinda. Fyrirlestrunum er skipað saman í málstofur þar sem rætt er um tengd eða skyld efni.

Á Hugvísindaþingi sem fer fram í Háskóla Íslands eftir hádegi dagana 4. og 5. apríl er sagt frá rannsóknum á ýmsum sviðum hugvísinda. Fyrirlestrunum er skipað saman í málstofur þar sem rætt er um tengd eða skyld efni. Í einni málstofunni, sem ber heitið „Íslenskan öll?“, er nokkurs konar uppskeruhátíð rannsóknaverkefnisins Tilbrigði í setningagerð . Það verkefni fékk svonefndan Öndvegisstyrk úr Rannsóknasjóði fyrir árin 2005-2007 og Höskuldur Þráinsson, prófessor við Háskóla Íslands, hefur stýrt því. Í þessari grein er verkefninu lýst og nefnd dæmi um niðurstöður. Í framhaldinu er síðan spurt hvort íslenska sé að líða undir lok: Er íslenskan bráðum öll?

Eftir Höskuld Þráinsson

hoski@hi.is

Því er oft haldið fram að íslenska sé „einsleitt mál“ og þá er átt við að hér á landi sé minni mállýskumunur en víðast annars staðar. Flestir kannast þó við að Norðlendingar tala ekki nákvæmlega eins og Sunnlendingar né heldur Vestfirðingar eins og Austfirðingar. En þegar rætt er um staðbundinn málfarsmun á Íslandi er oftast átt við framburð (t.d. harðmæli annars vegar og linmæli hins vegar) eða þá tilbrigði í orðafari (t.d. kók í bauk eða dós ). Íslenskar framburðarmállýskur voru kannaðar í tveim ítarlegum rannsóknum á sl. öld, fyrst af Birni Guðfinnssyni upp úr 1940 og síðan af Kristjáni Árnasyni og Höskuldi Þráinssyni 40 árum síðar. Rannsóknir á staðbundnum orðaforða standa líka á gömlum merg hér á landi, t.d. rannsóknir á vegum Orðabókar Háskólans. Þessar rannsóknir þóttu renna stoðum undir þá kenningu að minni mállýskumunur væri á Íslandi en í flestum nágrannalöndunum.

Í öðrum löndum beindust mállýskurannsóknir líka upphaflega að framburði og orðaforða og náðu yfirleitt ekki til setningagerðar fyrr en á síðustu árum eða áratugum. Ástæðan er ekki síst sú að það er mun erfiðara að rannsaka tilbrigði í setningagerð en framburði og orðaforða. Á undanförnum árum hafa hins vegar farið af stað rannsóknaverkefni á Norðurlöndum sem miða að því að kanna tilbrigði í norrænni setningagerð og íslenska tilbrigðaverkefnið er liður í þeim rannsóknum. Ætlunin var að „kortleggja tilbrigði í íslenskri setningagerð (með nokkrum samanburði við færeysku), gera grein fyrir dreifingu þeirra og skýra þau“, eins og það var orðað í markmiðslýsingu. Að verkefninu loknu ætti þá að vera hægt að svara þeirri spurningu hvort íslenska sé einsleitt mál að því er varðar setningagerð.

Tilgangur mállýskurannsókna

En hver er þá tilgangurinn með því að rannsaka mállýskur almennt eða tilbrigði í setningagerð sérstaklega? Honum má lýsa á eftirfarandi hátt:

–Fræðimenn vilja fá að vita hvernig tungumálið er í raun og veru, þ.e. hvernig fólk talar. Er málið mismunandi eftir landshlutum, kyni, aldri eða öðrum félagshópum? Er raunveruleikinn í samræmi við það sem handbækurnar segja?

–Hvernig verður málfarsmunur til? Hvernig breytast tungumál og af hverju?

Fyrra atriðið má kalla lýsandi markmið . Málfræðingar vilja lýsa málinu eins vel og kostur er, vita hver einkenni þess eru og hvernig það er talað. Það getur m.a.s. haft hagnýtt gildi í sambandi við gerð kennsluefnis og handbóka. Síðara atriðið er fræðilegs eðlis því málvísindamenn vilja sífellt öðlast betri skilning á viðfangsefni sínu, rétt eins og eðlisfræðingar, jarðfræðingar eða félagsfræðingar. Samanburður á skyldum málum og mállýskum getur sýnt okkur hvernig málbreytingar gerast og um leið varpað ljósi á eðli mannlegs máls.

Umfang og aðferðir Tilbrigðaverkefnisins

Í verkefnisstjórn voru, auk verkefnisstjóra, þau Eiríkur Rögnvaldsson (HÍ), Sigríður Sigurjónsdóttir (HÍ), Jóhannes Gísli Jónsson (HÍ), Ásta Svavarsdóttir (Orðfræðisviði Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum (SÁMÍF)) og Þórunn Blöndal (KHÍ). Alls komu yfir 30 fræðimenn og háskólanemar að verkefninu á einhvern hátt og þá eru ótaldir um 40 aðstoðarmenn um allt land sem sáu um staðbundnar kannanir. Efnivið rannsóknarinnar var einkum safnað á eftirfarandi hátt:

–Með þrem skriflegum yfirlitskönnunum á um það bil 30 mismunandi stöðum á Íslandi. Hver könnun náði til yfir 900 þátttakenda, sem skiptust í fjóra aldurshópa (þ.e. 15 ára, 20-25 ára, 40-45 ára og 65-70 ára). Í þeim áttu þátttakendur að meta setningar, velja á milli kosta eða fylla í eyður og alls voru kannaðar um 45 ólíkar setningagerðir. Við þetta bætist svo hliðstætt efni sem var safnað með aðstoð Námsmatsstofnunar í tengslum við samræmd próf í 10. bekk grunnskóla vorin 2006 og 2007.

–Með því að taka viðtöl við valda þátttakendur úr yfirlitskönnununum til þess að kanna nánar eðli og hlutverk ákveðinna tilbrigða.

–Með því að gera textasöfn nýtanleg til málfræðirannsókna . Þessi hluti var unninn í samvinnu við verkefnið „Mörkuð íslensk málheild“ hjá Orðfræðisviði SÁMÍF. Hér er einkum um að ræða talmálstexta og óritskoðaða ritmálstexta (þ.e. texta sem ekki hafa verið prófarkalesnir eða búnir undir útgáfu), svo sem bloggtexta og nemendaritgerðir af grunnskóla- og framhaldsskólastigi.

Dæmi um niðurstöður

Stundum heyrast raddir um að íslenskt mál sé að líða undir lok, ungt fólk sé hætt að beygja sagnir og noti bara nafnhátt, viðtengingarháttur sé nánast horfinn, beygingakerfið hrunið o.s.frv. Þessu var t.d. haldið mjög á lofti í fjölmiðlum fyrir 2-3 árum, en svipaðar raddir heyrðust líka fyrir tæpum aldarfjórðungi, m.a. á Alþingi, og það fólk sem þá lá undir ámæli er nú óðum að komast í raðir máttarstólpa þjóðfélagsins.

En hvaða vísbendingar hefur Tilbrigðaverkefnið þá gefið um stöðu íslensks máls? Er mikill stéttbundinn, landshlutabundinn eða aldursbundinn munur í íslenskri setningagerð? Er málið að líða undir lok?

Lítið dæmi um landshlutabundinn málfarsmun

Forkönnun sem var gerð áður en Tilbrigðaverkefnið fór af stað gaf mjög litlar vísbendingar um tilbrigði sem væru tengd félagslegum þáttum á borð við menntun og landshlutabundinn munur í setningagerð virtist líka vera hverfandi. Aftur á móti benti forkönnunin til þess að um talsverðan aldursbundinn mun væri að ræða í ýmsum tilvikum. Tilbrigðaverkefnið sjálft hefur staðfest þetta að verulegu leyti. Þó hefur það staðfest hugboð sem ýmsir höfðu um að orðalag eins og bíllinn pabba eða tölvan Siggu væri staðbundið og þá helst tengt stöðum eins og Siglufirði og Ólafsfirði. Þetta orðalag er þó ekki bundið við þessa staði eingöngu heldur má finna það á fáeinum stöðum öðrum. Þetta eru nú ekki byltingakenndar niðurstöður í sjálfu sér, en þær sýna þó að jafnvel á Íslandi má finna málfarslegan mun á milli býsna nálægra staða. Þannig er áðurnefnt orðalag algengt á Siglufirði og Ólafsfirði en sjaldgæft á Dalvík – og það má líka finna á Patreksfirði en mun síður á Ísafirði, svo dæmi séu nefnd.

Dæmi um kynslóðabundinn mun

Langalgengast er að þau tilbrigði sem við höfum skoðað sýni aldursbundinn mun, en hann er þó mjög mismunandi eftir því um hvaða atriði er að ræða. Í sumum tilvikum virðast breytingarnar breiðast út til ólíkra aldurshópa líkt og ný tíska. Það virðist t.d. að nokkru leyti eiga við um það sem hefur verið kallað útvíkkað framvinduhorf , þ.e. að nota sagnasambandið vera að í víðara samhengi en áður tíðkaðist og segja t.d. Ég er ekki að skilja þetta . Þessi málnotkun er ekki bundin við yngstu kynslóðina heldur nær hún líka til eldri kynslóða þótt hún eigi síst upp á pallborðið hjá þeirri elstu. Til samanburðar má taka hina svokölluðu nýju þolmynd , þ.e. þegar sumir segja Það var rekið manninn þar sem aðrir segðu Maðurinn var rekinn . Þessi nýjung er að langmestu leyti bundin við yngstu kynslóðina. Hún nær aðeins til þeirrar næstyngstu en þær eldri hafna henni algjörlega. Muninn á útbreiðslu þessara tveggja nýjunga má sjá á mynd 1 , þar sem súlunum er raðað eftir aldurshópunum frá vinstri til hægri (yngsti aldurshópurinn er nr. 1). Þarna virðist því vera um ólíkar gerðir breytinga að ræða. Sumar breytingar verða þá kannski fyrst og fremst þegar málið flyst frá einni kynslóð til annarrar, þ.e. þegar börn eru að tileinka sér málið, en aðrar geta breiðst út til fullorðinna, ef svo má segja. Nýja þolmyndin væri þá dæmi um breytingu sem gerðist á máltökuskeiði.

Á mynd 2 má síðan sjá mat ólíkra kynslóða á setningum með viðtengingarhætti og framsöguhætti. Hún sýnir að viðtengingarháttur er alls ekki horfinn úr máli yngstu kynslóðarinnar. Sú kynslóð samþykkir að vísu oftar framsöguhátt en eldri kynslóðir þar sem viðtengingarháttar er von, þ.e. í dæmum eins og Við komum þótt það er vont veður, en hún samþykkir hins vegar oftar viðtengingarhátt þar sem framsöguháttar er von í dæmum eins og En ef hann ekki heima? Þetta gefur að sönnu vísbendingar um að háttanotkun kunni að vera að breytast, en þær breytingar líklega ekki eins einfaldar og menn vilja stundum vera láta.

Síðustu skýringarmyndina má svo tengja við eftirfarandi tilvitnun í bók Péturs Gunnarssonar Punktur, punktur, komma strik (Reykjavík 1976, bls. 30 – sbr. líka grein eftir Ástu Svavarsdóttur í Íslensku máli 1982):

Mamma, mamma – mér hlakkar svo til þegar...

Mig hlakkar, leiðrétti Haraldur.

Mig hlakkar svo til þegar...

Ég hlakka til, áréttaði Ásta.

Ég hlakka svo til þegar...

Ertu eitthvað klikkuð kona, hrópaði Haraldur.

Þarna lætur Pétur börnin nota þágufall með sögninni hlakka , föðurinn þolfall og móðurina nefnifall. Mynd 3 sýnir að í Tilbrigðakönnuninni var það bara elsta kynslóðin sem valdi nefnifall oftar en aukaföllin með hlakka , hjá miðkynslóðunum tveim er þolfallið algengast en hjá þeirri yngstu er það þágufallið, þótt litlu muni á því og þolfallinu.

Íslenskan öll?

Hér hafa aðeins verið tekin örfá dæmi um niðurstöður úr Tilbrigðaverkefninu. Í sem stystu máli má þó segja að í rannsókninni hafi komið fram talsverður kynslóðabundinn munur í íslenskri setningagerð og trúlega verður nauðsynlegt að endurskoða sumt af því sem handbækur segja um málið í framhaldi af því. Spurningin er svo hvort þær vísbendingar um breytingar sem finna má í niðurstöðunum sýni að íslenska sé að líða undir lok. Það er áreiðanlega orðum aukið, enda eru þessi tilbrigði mun minni og flest léttvægari en margt af þeim mállýskumun sem finna má í setningagerð nágrannamálanna. Niðurstöðurnar sýna líka að sumar breytingar breiðast hratt út, aðrar á lengri tíma. Það er t.d. athyglisvert að það hugboð um tilbrigði í setningagerð sem Pétur Gunnarsson rithöfundur hafði fyrir rúmum 30 árum og áður var vitnað til virðist passa nokkuð vel við raunveruleika dagsins í dag.

Hugvísindaþing í dag

12-14 Íslenskan öll? – frh. frá fyrri degi STOFA 225

Eiríkur Rögnvaldsson og Ásta Svavarsdóttir: Talmál og tilbrigði. Skráning, úrvinnsla, mörkun og setningafræðileg nýting talmálssafna.

Þórunn Blöndal: Að gera sér mat úr námsmati. Setningarleg tilbrigði í rituðum texta.

Hlíf Árnadóttir: Þolanleg þolmynd? Hömlur á þolmynd í íslensku.

Sigrún Steingrímsdóttir og Þórhallur Eyþórsson: Viðbótarupplýsingar úr viðtölum.

Málstofustjóri: Jóhannes Gísli Jónsson aðjunkt.

Málstofan heldur áfram að loknu kaffihléi.

14.20-16.20 Íslenskan öll? – frh. STOFA 225

Sigríður Sigurjónsdóttir: Hér var sýnt Ronju. Aðferðir til að kanna tilbrigði í máli ungra barna.

Jóhannes Gísli Jónsson: Hvað er að gerast í færeysku?

Tania E. Strahan: Að beygja sig aftur á íslensku og norsku.

Matthew Whelpton: Útkoman er þessi.

Málstofustjóri: Höskuldur Þráinsson prófessor.

Annað á dagskrá

Kl. 11-12 verður málstofa á vegum Þýðingaseturs Háskóla Íslands um þýðingar á vettvangi Evrópusambandsins. 12.30-14 er fjallað um veislur og brennur og skáldskap í fornsögum. 12-14 er fjallað um annarsmálsfræði, nýja fræðigrein á Íslandi. 12-14 verður hlaðborð sagnfræðinga til heiðurs Gísla Gunnarssyni prófessor en því er framhaldið milli kl. 14.20-16.20. 14.20-16.20 verður málstofa Ritsins : Hlýnun og umhverfi.

12.30-14 er málstofa um Mál og samfélag.

14.20-15.50 er málstofa um Ísland og umheiminn.

Höfundur er prófessor í íslensku við Háskóla Íslands.