„Hvað merkja öll þessi andlit sem birtast á hverjum degi í öllum blöðum og hafa ekkert sérstakt myndrænt aðdráttarafl? Ekkert – en allt þó,“ segir greinarhöfundur í fjórðu grein sinni um fréttamyndir. Hér ber kristindóm á góma, einnig mannúðarstefnu og menningarlega afstæðishyggju.

Eftir Hermann Stefánsson

hermannstefansson@yahoo.com

Hvað er merkilegt við þessa mynd? Svarið er: Ekkert. Samt segir hún mikið um myndbirtingar íslenskra fjölmiðla. Þetta er andlitsmynd eins og ótal slíkar. Andlitið er ekkert sérstaklega fótógenískt og ef ekki væri fyrir tignarmerki á einkennisbúningi mannsins og ögn tjáningarríka bendingu væri myndin skrautlaus. Maðurinn situr við borð, það er verið að ræða málin. Megnið af ljósmyndum fjölmiðla er af þessu tagi; andlit á blaðamannafundum, andlit með aðsendum greinum, andlit af öllum stærðum og gerðum sem kalla ekki fram hughrif ein og sér heldur öðlast merkingu í samhengi við texta.

Ég veit ekki hvort það er jákvætt eða neikvætt en Íslendingar búa við gerólíkan ljósmyndaveruleika en flestar þjóðir Evrópu. Munurinn er mestur sé miðað við Ítalíu eða Spán: Ef einhver fellur á vígvelli birtist mynd af því í spænskum blöðum með blóði og brostnum augum, ef einhver deyr í bílslysi birtist líkið af honum í sjónvarpi og blöðum daginn eftir. Allar hörmungar eru sýndar í smæstu smáatriðum, eins nálægt og ljósmyndarinn kemst. Hér er þetta einfaldlega ekki til siðs. Það er órofa hefð á Íslandi að birta ekki myndir sem sýna það sem upp á ensku er kallað „Extreme Graphic Violence“ (sem er merkilegt orðalag og felur í sér að ofbeldi geti verið grafískt). Þannig lagði ekkert íslensku blaðanna opnu undir pyntingamyndirnar frá Abu Ghraib og ekkert þeirra setti slíka mynd á forsíðu. Um er að ræða einhverjar áhrifamestu ljósmyndir sögunnar og ekki vegna þess að þær séu vel teknar heldur vegna þess sem þær sýna: niðurlæging hinna pyntuðu, truflandi gleðin í fasi pyntaranna. Þær sýndu svo grafískt ofbeldi að hrollur fór um gervöll Vesturlönd. Þessa dagana eru að koma fram miklu grófari myndir sem sýna menn láta hunda bíta fangana, myndir sem fjölmiðlar vissu af á sínum tíma og íhuga nú sumir hverjir að birta. Án nokkurs vafa tjá þær milliliðalaust hrylling sem verður ekki færður í nein orð heldur rennur beina leið inn í taugakerfi lesandans. Ólíklegt er að íslensk blöð birti þessar myndir. Sensasjónismi er ekki lengra á veg kominn en svo að meirihluti fréttaljósmynda sem birtist á Íslandi kallar á texta til þess að merkja yfirleitt eitthvað. Það má vel kalla það tepruskap en kannski er það líka rík textahefð.

Svo ótal margt veltur á texta. Í riti sínu Ways of Seeing (1972) gerir John Berger ofurlitla tilraun með mynd og texta. Fyrst birtir hann málverk eftir Van Gogh sem sýnir kornakur og fugla. Á næstu síðu birtir hann sama málverk með myndatextanum: „Þetta er síðasta málverkið sem Van Gogh málaði áður en hann svipti sig lífi.“ Textinn gerbreytir málverkinu. Ósjálfrátt fer maður að leita að aðstæðum sjálfsmorðs í formum og litanotkun. Ljósmyndin sem hér fylgir hefur mismunandi merkingu eftir því hvort henni fylgir fyrirsögnin „Telur öryggismálum ábótavant“, „Snerist til póstmódernisma“ eða „Sá engla“. Leyfum myndinni að standa augnablik í samhengi við fyrirsögnina sem ég hef leyft mér að setja við hana, tvö orð sem gefa til kynna að einhver hafi séð engla. Eiginlega er myndin talsvert glaðlegri með þessari fyrirsögn en þeim sem í raun og veru birtust með henni í heimspressunni, þannig má gerbreyta myndum án þess að kunna neitt í Photoshop, ekki ósvipað og þegar börn teikna skegg á fólkið á leiðinlegu myndunum í blöðunum.

Maðurinn heitir Michael Hayden og er forstjóri bandarísku leyniþjónustunnar. Rétt fyrirsögn með myndinni er: „CIA stundaði vatnspyntingar“. Myndin birtist með frétt í Morgunblaðinu um að Hayden hefði viðurkennt að stofnunin hefði notað svonefndar vatnspyntingar til að þvinga upplýsingar úr föngum eftir 11. september. Hayden tjáði þingnefnd bandaríska þingsins að ótti um hryðjuverkaárásir hefði verið ástæðan fyrir pyntingunum. Vatnspyntingar felast í því að klútur er lagður yfir andlit þolandans og svo er ausið yfir hann vatni þar til honum líður eins og hann sé að drukkna. Um þessar mundir virðast vatnspyntingar opnari fyrir abstrakt umræðu en englar. Hayden starfar í anda ályktana Bandaríkjastjórnar um að þriðja grein Genfarsáttmálans sé óljós og megi túlka á ýmsa vegu. Uppi er skoðanaágreiningur og það fer fram umræða, ólíkar túlkanir og misjafnar skilgreiningar takast á og þetta sést einnig í forsetakosningunum. Forveri Haydens í starfi, Porter J. Goss, taldi aðferðina ekki pyntingar heldur „faglegar yfirheyrsluaðferðir“. Hayden segir þær undantekningu þar sem nauðsyn hafi krafið til að ljóstra upp um hryðjuverkamenn, þær séu liðin tíð. Hluti bandaríska þingsins vill banna notkun vatnspyntinga en George W. Bush hefur aftur á móti hótað að beita neitunarvaldi forseta til að koma í veg fyrir það. Bandarísk yfirvöld skilgreina aðferðina ekki sem pyntingar eins og sakir standa, þrátt fyrir að öll aþjóðleg mannréttindasamtök fordæmi hana.

Umræða á þessum nótum felur í sér róttækustu efahyggju okkar daga. Í raun er skilgreining á pyntingum sögð smekksatriði. Til að finna sambærilega umræðu þarf að fara á vafasamar slóðir. Í riti Anne Applebaum, Gulag: A History (2004), er lýst deilum um réttmæti beins líkamlegs ofbeldis í gúlaginu, sem enda var ólöglegt. Árið 1939 sendi Stalín frá sér minnismiða þar sem hann lýsir því yfir að pyntingar séu aðeins heimilar í undantekningartilvikum, „þegar um er að ræða óvini fólksins sem notfæri sér þá mannúðlegu meðferð sem þeir hljóta til þess að komast hjá því að ljóstra upp um samsærismenn sem enn ganga lausir“. (143) Hugleiðingar Stalíns og undirmanna hans gætu rétt eins verið úr blöðum dagsins í dag. Spænski rannsóknarrétturinn var skilvirkari í gagnasöfnun en Bandaríkjastjórn sem ítrekað týnir gögnum um vatnspyntingar og er skjalfest að páfi lýsti yfir Ad extirpanda árið 1252. Í því fólst bann við limlestingum, blóðsúthellingum og aftökum en leyfi fyrir pyntingum. Eftir það varð ekki aftur snúið. Um þessar mundir ríkir gullöld í fræðirannsóknum á gögnum rannsóknarréttarins, sem var flókið yfirheyrslu- og refsingarkerfi sem höndlaði trúvillinga eftir skilgreindum réttarreglum. Reynt er að varpa ljósi á fyrirbærið og öðlast betri skilning en þann sem felst í gotnesku hryllingsímyndinni sem er afurð margra alda goðsagnasmíða um rannsóknarréttinn. Myndin tekur að sjálfsögðu breytingum en enginn sagnfræðingur, enginn póstmódernisti eða bókmenntafræðingur, hefur stigið fram og komið spænska rannsóknarréttinum til varnar. Siðleysi hans verður ekki dregið í efa. Ein helsta pyntingaraðferð hans kallaðist toca og er einmitt það sama og vatnspyntingar.

Það sem er merkilegt er að umræðan um stríðið gegn hryðjuverkum og um Íslam er farin að snúast upp í furðulegt tuð blandað frösum úr heimspeki þar sem þeir sem gagnrýna aðfarirnar eru sagðir „afstæðishyggjumenn“, jafn þverstæðukennt og það hljómar. Egill Helgason skrifar á bloggsíðu sína að „[f]jölmenningarsinnar vilj[i] halda því fram að maður eigi að bera virðingu fyrir trú annarra – hversu vitlaus sem hún er“ en þetta telur hann að jafnist á við „að sýna nasismanum umburðarlyndi“ og feli þegar upp er staðið í sér þá lífsskoðun „að ekki séu til nein gildi sem eru betri en önnur“. „Öðru nafni kallast þetta menningarleg afstæðishyggja,“ segir Egill eftir að hafa sent gusu yfir spænska Jesúíta, líklega með allra umburðarlyndustu kristnu söfnuðum sem til eru, sem hann telur rótina að klerkahatri spænska kvikmyndagerðarmannsins Luis Buñuel. Björn Bjarnason tekur á sinni síðu undir með bloggara sem þykir þörf á að hafa orðin „mismunandi menningarheimar“ í gæsalöppum og telur ráðherrann fjölmiðla undirlagða af „naívistum“ sem útskúfi rakalaust og markvisst ákveðinni tegund málflutnings, sem megi ráða af því að danskur áróðurspési, „Íslamistar og naívistar“, vakti lítinn fögnuð á Íslandi. Ástæðan mun sú að „boðskapurinn um að vestrænir menn standi vörð um eigin þjóðfélagsgildi og lýðræði“ á ekki upp á pallborðið hjá þeim „sem stjórna fjölmiðlaumræðunum“. Það er langt seilst þegar umburðarlyndi fyrir trú annarra, sem má vænta að sé boðuð í skárri kirkjum landsins, er ekki aðeins varasamt heldur stórhættuleg, svæsið skammaryrði og næsti bær við nasisma, spottakorn frá menningarlegri afstæðishyggju. Það er leitað langt þegar menningarmunur er sjálfkrafa svo tortryggileg hugmynd að utan um hann þarf að drita niður póstmódernískum gæsalöppum og gengi einnar bókar er til marks um að íslenskum fjölmiðlum sé hreint ekki gefið um eigin þjóðfélagsgildi og lýðræði, enda stjórnendur þeirra á valdi islamista, sem er víst mikið af hér á landi. Í hugann kemur kenning heimspekingsins Karls Poppers sem taldi félagslegar samsæriskenningar hafa leyst hugmyndina um Guð af hólmi í nútímanum.

Þetta eru dæmi um málflutning sem er á hraðri siglingu í allri Evrópu. Stillt er upp andstæðunum „afstæðishyggja“ og „vestræn grunngildi“ og hvort tveggja skilgreint svo vítt að undir hælinn er lagt hver merkingin er hverju sinni. Út frá þessu eru skrifaðar bækur í massavís, ógrynni af pistlum og ennþá meira af netfærslum. Gjarnan er brugðið á leik sem snýst um samanburð á voðaverkum og pólitískt manntal upp úr fjöldagröfum sögunnar svo úr verður mikið argaþras þar sem heimspekilegir strámenn hríðfalla og hver og einn velur sér óhæfuverk líkt og í kjörbúð. Hver eru eiginlega vestræn grunngildi og hvernig afstæðishyggja verður henni að grandi? Maður skyldi ætla að hvert barn kynni svarið: Vestræn siðmenning byggir á kristindómi og mannúðarstefnu. Kristnin byggir á boðskap Jesú Krists og mannúðarstefnan á húmanisma hugsuða eins og Montaigne og Voltaire. Kristnin boðar umburðarlyndi og fyrirgefningu (krossinn, grunntákn vestrænnar siðmenningar, er pyntingatól) en mannúðarstefnan birtist skýrast í stofnunum eins og Amnesty International sem byggja starf sitt á því algildi að pyntingar og ill meðferð fanga séu siðlaus. Afstæðishyggja er sú hugsun sem álítur pyntingar vera skilgreiningaratriði sem þurfi að ræða. Hún snýr út úr óvefengjanlegum gildum og dregur jafnt mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna og grunnboðorð kristinnar trúar í efa. Séu pyntingar smekksatriði er vegið að grunni vestrænnar siðmenningar, megingildi hennar numin af og þeirra í stað settar á rekistefnur um skilgreiningar og túlkun.

Hvað merkja öll þessi andlit sem birtast á hverjum degi í öllum blöðum og hafa ekkert sérstakt myndrænt aðdráttarafl? Ekkert – en allt þó. Þær eru einskonar fjölskyldualbúm samfélagsins, myndskreytingar við samfélagsumræðuna. Umræðumyndir. Andlit og texti hafa ýmislegt fram yfir ósegjanlegan hrylling en það er rétt að hafa í huga að þótt engan veginn sé hægt að útiloka að til séu englar eru pyntingar ekki skilgreiningaratriði, mál þar um heyra ekki undir rökræðu og það þarf ekkert að ræða þau og ekki að hugsa. Maðurinn á myndinni hefur viðurkennt það allra versta. Pyntingar eru siðlausar. Þeir sem láta undir höfuð leggjast að fordæma þær hafa svikið vestræn grunngildi.

Höfundur er rithöfundur.