23. janúar 1994 | Sunnudagsblað | 2097 orð

Dreyfus TÍMANNA TÁKN Ein öld er liðin frá upphafi Dreyfusarmálsins, en segja má

Dreyfus TÍMANNA TÁKN Ein öld er liðin frá upphafi Dreyfusarmálsins, en segja má að það hafi á vissan hátt markað upphaf tuttugustu aldarinnar eftir Sigríði Matthíasdóttur Á ÞESSU ári verður ein öld liðin frá upphafi Dreyfusarmálsins, hins margfræga...

Dreyfus TÍMANNA TÁKN Ein öld er liðin frá upphafi Dreyfusarmálsins, en segja má að það hafi á vissan hátt markað upphaf tuttugustu aldarinnar eftir Sigríði Matthíasdóttur

Á ÞESSU ári verður ein öld liðin frá upphafi Dreyfusarmálsins, hins margfræga, franska dómsmáls. Sagt hefur verið um mál þetta að með því hafi tuttugasta öldin gengið í garð, að á táknrænan hátt hafi hún hafist þegar æruverðugur franskur hershöfðingi var dæmdur í lífstíðarfangelsi án saka í Frakklandi árið 1894, enda er tæpast að finna þær alfræðiorðabækur eða almenn sagnfræðirit um þetta tímabil að þess sé ekki getið. Mikilvægi þess liggur hins vegar ekki fyrst og fremst í málsatvikum sjálfum heldur fyrir hvað það stóð, átök sem mörkuðu mót gamals og nýs tíma.

N

auðsynlegt er þó að geta málsatvika að nokkru. Hershöfðinginn Alfred Dreyfus, gyðingur af millistétt, var dæmdur fyrir njósnir og fluttur í fangelsi á Djöflaeyju. Sönnunargangið sem hann var dæmdur eftir var vafasamt, pappír með lista yfir skýrslur, en nóg til að sá kvittur kæmist upp að Dreyfus hefði komið mikilvægum upplýsingum til erkióvinanna, Þjóðverja, þar sem rithönd hans var ekki ólík þeirri sem var á pappírsmiðanum. Árið 1896 fóru að koma í ljós sannanir sem bentu til þess að ákæran hefði ekki við nein rök að styðjast. Það kom í ljós að sumar af sönnunum gegn Dreyfusi höfðu verið falsaðar og að pappírarnir með hinum leynilegu upplýsingum til Þjóðverja voru að líkindum komnir frá þrælskuldugum kaþólskum liðsforingja að nafni Esterhazy. Kaþólska kirkjan, herinn og ríkisstjórn Frakklands beittu sér hins vegar af mætti gegn öllum tilraunum til að endurskoða málið og lentu vegna þess í heiftarlegum deilum við vinstrimenn og lýðveldissinna. Í byrjun árs 1897 birtist hin fræga grein rithöfundarins Emile Zola, J'accuse eða Ég ákæri, þar sem Zola gagnrýndi vægðarlaust falsanir og lygar franska hersins og var fyrir vikið handtekinn fyrir meiðyrði og dæmdur sekur án þess að ákæra hans væri rannsökuð til hlítar. Þjóðin byrjaði að skiptast í fylkingar með og á móti Dreyfusi, fylkingar hægrimanna streymdu um stræti Frakklands og heimtuðu dauða Zola og gyðinga og lærðir heiðursmenn héldu því fram að Zola væri aðeins hálfur Frakki (faðir hans var Ítali) og að hann væri guðlaus klámrithöfundur. Dreyfus var náðaður 1899 og sýknaður að fullu 1906, en mál hans leiddi í ljós að eitthvað var það í stjórnarkerfi, réttarfari og samfélagi Frakklands, þessa forystulands evrópskrar menningar og fágunar, sem gerði að verkum að æðstu valdastofnanir víluðu ekki fyrir sér að dæma saklausan mann í lífstíðarfangelsi á Djöflaeyju.

Skýringanna er að mikilvægum hluta að leita í tveimur staðreyndum sem þegar hefur verið getið, Alfred Dreyfus var gyðingur af hærri millistétt. Í einni persónu var hann fulltrúi tveggja hópa sem hvor á sinn hátt táknuðu ógnun við ríkjandi gildi ólíkra þjóðfélagshópa. Sem valdamikill hershöfðingi af millistétt ógnaði hann hinum útdeyjandi aðli og sem gyðingur var hann hentugur fjandmaður nýs þjóðfélagshóps sem þróaðist með iðnbyltingu 19. aldar, lægri millistéttar. Í þessum stéttaumbrotum liggja einnig hin mikilvægu tengsl þessa máls við öldina okkar, hið gamla, rótgróna samfélag, með sinni hefðbundnu stéttaskiptingu, var að syngja sitt síðasta, nýtt var að verða til.

Við skulum byrja á að skoða jarðveginn sem mál Alfreds Dreyfusar óx upp úr, þriðja lýðveldið í Frakklandi. Þriðja lýðveldið í Frakklandi, stofnað 1871, var fyrst lýðræðislegra stjórnkerfa í Frakklandi til að ná fótfestu. Á fyrstu áratugum þess náði þingræði að festast í sessi, yfirbragð þjóðfélagsins varð lýðræðislegra og hlutir sem við þekkjum úr nútímanum eins og ódýr dagblöð, járnbrautir og skyldunám breiddust út. Samfélagið nálgaðist 20. öldina í þjóðfélags- og lifnaðarháttum. Mótsagnirnar voru hins vegar feikilegar. Stjórnarskrá lýðveldisins var t.d. þannig úr garði gerð að þótt hún gerði ráð fyrir ýmsum grundvallaratriðum lýðræðisins, sem skyldu í heiðri höfð, þá var auðvelt að komast fram hjá þeim og láta persónulega hagsmuni ráða. Svo lögðu stjórnmálamenn Þriðja lýðveldisins blessun sína yfir forréttindi, byggð á tengslum, venjum og hefðum að stundum minntu hinir raunverulegu stjórnarhættir á stjórnarfar miðalda. Lögreglan stjórnaði rannsóknum á málum af hefðbundnum ruddaskap og mútur þótu sjálfsagðar, hins vegar tók hún sjaldnast fyrir fólk sem einhvers mátti sín og hafði áhrif. Þegjandi samkomulag var á milli stórra hópa þjóðfélagsins að virða grundvallaratriði lýðræðisins í orði en ekki á borði, því að lýðræðið var á margan hátt andstætt hagsmunum þeirra. Mál Alfreds Dreyfusar endurspeglaði það sem undir niðri kraumaði.

Millistétt gegn aðli

Alfred Dreyfus var af efri millistétt. Faðir hans var ríkur textíliðnrekandi og er hann óx upp kvæntist hann dóttur auðugs demantasala. Árið 1800 gekk hann í franska herinn og var tekinn í tölu hershöfðingja. Forfeður Dreyfusar hefðu hins vegar átt litla möguleika á að komast í slíka stöðu. Hin hefðbundna, aldagamla stéttaskipting sem stjórnaði allri samfélagsgerð leit þannig út að í fyrstu stétt voru klerkar, í annarri stétt var aðallinn og í þriðju stétt var hinn nafnlausi múgur. Það hvar menn fæddust inn í þennan heim réði að mestu lífshlaupi þeirra það sem eftir var.

Samkvæmt þessari skiptingu hefði Alfred Dreyfus tilheyrt stétt hinn síðastnefndu, hinum nafnlausu og valdalausu, hershöfðingjatign hefði verið honum víðs fjarri. Fyrir iðnbyltingu í Evrópu sátu aðalsmenn í æðstu stöðum í hernum í flestum löndum, trúir þeirri skoðun að hinn sérstaki heiður og hreystimennska sem fylgdi hinu bláa blóði gerði þá eina færa til hernaðarlegrar forystu. Á 18. og 19. öld fór skipting þessi í stéttir hins vegar smám saman að missa merkingu sína, ekki síst vegna þess að hún gaf ekki lengur neina raunhæfa hugmynd um fjárhagslega stöðu manna. Aðallinn hélt stöðu sinni að einhverju leyti í utanríkisþjónustunni og í hernum en á síðari hluta 19. aldar var svo komið í Frakklandi að í krafti auðs síns trónaði efri millistétt efst í þjóðfélagsstiganum. Aðallinn naut að vísu álits en það álit var að mestu komið undir því hversu vel hann tengdist efri millistétt sem byggði vald sitt m.a. á bankakerfi og iðnaði og þurfti ekki að horfast í augu við fjárhagslega kreppu af neinum toga. Vonleysi og svartsýni greip um sig meðal aðalsmanna og þeir stóðu vörð um þær stöður sem eftir voru af síaukinni hörku.

Viðbrögð við hnignun

Af þessu leiddi að aðallinn fór í auknum mæli að nota ríkið til verndar sér og sínum hagsmunum. En raunar hafði hann þrjár meginaðferðir, stjórnmálalega séð, til að reyna að viðhalda stöðu sinni. Í fyrsta lagi stóð hann gegn pólitískum umbótum, t.d. í Rússlandi, þar sem hann var áður tvíbentur í afstöðu sinni til einvaldsstjórnarinnar en snerist síðan á sveif með ríkinu vegna fjárhagslegrar aðstoðar og atvinnumöguleika. Í öðru lagi snerist hann heiftarlega gegn pólitískum kröfum verkalýðsins í Bretlandi og Frakklandi og lét af fyrrum föðurlegri umhyggju sinni. Og í þriðja lagi varði hann kirkjuna og herinn með kjafti og klóm, svo sem eins og í Dreyfusarmálinu þar sem hann vildi koma hernum undan pólitísku eftirliti.

Tæknin þróaðist hins vegar hraðar en hugsunarháttur og viðhorf aðalsmanna. Á 19. öld varð tækniþekking sífellt mikilvægari í hernum, hana höfðu liðsforingjar af aðalsættum ekki. Þeir sóttu áfram sína sérstöku skóla þar sem lögð var áhersla á efni á borð við klassísk fræði og íþróttir, greinar sem miðuðu fremur að því að auka fágun en að vera fjárhagslega hagnýtar. Það voru ungir menn af efri millistétt sem höfðu þá tæknilegu þjálfun sem nútíminn krafðist en þrátt fyrir það áttu þeir erfiðara um vik en starfsbræður þeirra af aðalsættum að komast til frama og metorða. Tilraunir aðalsins til að halda ítökum sínum jukust, hinir hægri sinnuðu, kaþólsku liðsforingjar af aðalsættum óttuðust og voru á varðbergi gagnvart hinum menntuðu og tæknilega sinnuðu borgaralegu liðsforingjum á borð við Alfred Dreyfus og raunin varð sú að enn um sinn héldu aðalsmenn áfram að hækka hraðar í tign en starfsbræður þeirra úr millistétt.

Þannig endurspeglaði mál Alfreds Dreyfusar, liðsforingja af auðugri millistétt, endalok gamla tímans þegar fæðingarstaða hafði úrslit um allt lífshlaup manna. Það var táknrænt fyrir upphaf nýs tíma þar sem markaðslögmál réðu meiru og meiru um verlaldlega stöðu fólks og sérhæfð, hagnýt menntun gilti meir en kunnátta í veiðum og píanóleik. Það endurspeglar einnig þær breytingar sem voru að verða á hernaði, baráttuaðferð hins hrausta, hugrakka hermanns sem þeysti fram á vígvöllinn á rétta andartakinu var að víkja fyrir iðnvæddum hernaði nútímans sem byggðist á tækniþekkingu og framleiðslu. Herir skiptust í tvær fylkingar, millistétt og aðal, en sú skipting var táknræn fyrir stéttaátök sem mörkuðu upphaf nútímans.

Þar með er þó ekki öll sagan sögð. Eins og áður hefur verið getið var Alfred Dreyfus ekki bara svartur sauður fyrir að tilheyra efri millistétt, hann var einnig fyrstur gyðinga til að fylla flokk franskra hershöfðingja. Sem gyðingur fyllti hann einnig flokk þjóðfélagshóps sem í lok nítjándu aldar en þó fyrst og fremst á þeirri tuttugustu fékk það hlutverk að vera blóraböggull ört vaxandi stéttar manna, lægri millistéttar.

Lægri millistétt

Í lok nítjándu aldar höfðu hlutföll stétta gerbreyst frá því sem áður var, er menn skiptust einfaldlega í fyrstu, aðra og þriðju stétt, klerka, aðalsmenn og almúgann. Lægri stéttir í borgum voru orðnar geysifjölmennar en þörfin fyrir verkafólk hætt að aukast að sama skapi og áður. Gífurleg fjölgun varð þannig í lægri millistétt. Töluverður hluti hennar voru litlir fyrirtækjaeigendur en hin nýtilkomna peningavelta kallaði á nýja tegund þjónustustarfa, t.d. hótelrekstur og bankaþjónustu. Það má taka sem dæmi um hversu byltingarkennd þessi fjölgun var að árið 1881 voru sjö þúsund skrifstofukonur í Bretlandi, árið 1901 voru þær níutíu þúsund.

Stéttin var ákaflega sundurlaus að uppruna. Hún innihélt m.a. atvinnulausa handverksmenn sem tóku því fegins hendi að losna undan verksmiðjuvinnu, bændur, nýfluttir til borgarinnar, voru fjölmennir og konur úr ólíkum þjóðfélagshópum sóttu inn í stéttina. En hún var ekki bara sundurlaus, hún var einnig snauð að sameiginlegri sögu og gildum, orðin til á afar stuttum tíma. Hún var rótlaus á þann hátt að líf hennar var mjög skyndilega allt öðrum lögmálum háð en líf feðranna. Hún var óskilgreind, komin af þöglum almúganum en hafði hlotið snert af menntun borgaranna og hafði ákveðið efnahagslegt sjálfstæði.

Lægri millistétt hlaut þannig það erfiða hlutskipti að vera fínni en verkalýðurinn og ófínni en hinir staðfestu borgarar. Það sem gaf lífi hennar gildi fyrst og fremst var ekki að hafa í sig og á, að sinna fágun og dönnun eða trúin á guð; gildi lífsins fólst í því að öðlast fínni og betri stöðu. Draumar hennar snerust um að vera almennilegir borgarar, hún vildi þvo af sér fátæktarstimpilinn, menntunarleysið og hinn ófína uppruna. Þetta ásamt þörfinni fyrir sameiningartákn, fyrir að tilheyra einhverju, gerði hana ginnkeypta fyrir tveimur stefnum sem á tuttugustu öld hafa gengið í eina sæng, öfgafullri þjóðernishyggju og gyðingahatri.

Ofbeldissinnuð þjóðernishyggja

Og Dreyfusarmálið sem yfirskyggði öll önnur þjóðmál á nítjándu öld í Frakklandi og afhjúpaði dulda strauma varð til þess að árið 1899 byrjaði lítill hópur menntamanna að hittast á Café de Flore í París. Með foringjann, Charles Maurras, í broddi fylkingar var hann sammála um að Frakkland og franskt stjórnarfar væri spillt og að þjóðin liði m.a. fyrir nærveru gyðinga og annarra aðskotadýra. Á þeim grundvellli var hreyfingin Action Francaise stofnuð árið 1905 og árið 1908 var farið að gefa út dagblað með sama nafni sem breiddi út ofbeldissinnaða þjóðernishyggju.

Hreyfingin Action Francaise deildi þeim hæfileika með seinni tíma fasistahreyfingum að ná til margra ólíkra þjóðfélagshópa. En það var lægri millistétt sem samsamaði sig afdráttarlausast með henni, í stuttu máli vegna þess að kenningar hennar höfðuðu afdráttarlausast til hagsmuna þessarar stéttar. Þjóðernishyggjan sem hreyfingin hélt fram höfðaði til þeirrar virðingar sem stéttinni var svo nauðsynleg, henni fannst hún fá aukna þýðingu við að vera hin raunverulega þjóð, en gyðingahatur hlaut einnig góðan hljómgrunn því að gyðingar áttu fjármagn og því hægt að kenna þeim um margt sem miður fór fyrir lægri millistétt. Meðlimir hennar voru enda einna fjölmennastir í uppþotum í París árið 1898, þar sem hinu opna bréfi Emile Zola um að Dreyfus væri saklaus var mótmælt.

Mál Alfreds Dreyfusar, liðsforingja í franska hernum sem saklaus var dæmdur til fangelsisvistar á Djöflaeyju, var þannig táknrænt fyrir upphaf þeirrar aldar sem við lifum á. Með því varð sýnileg þróun sem lengi hafði gerjast í Evrópu, hið gamla samfélag fæðingarstétta og kyrrstöðu var að bíða skipbrot fyrir markaðssamfélagi nútímans og fram kom hugmyndafræði hinnar ofbeldissinnuðu þjóðernishyggju, en ekki þarf að fjölyrða um hvaða mark hún hefur sett á öldina okkar.

Helstu heimildir:

Mayeur, Jean-Marie og Rebérioux, Madeleine: The Third Republik from its Origin to the Great War, 1871­1914, 1987.

Pilbeam, Pamela M: The Middle Classes in Europe 1789­1914, France, Germany, Italy and Russia, 1990.

Stearns, Peter N.: European Society in Upheaval, Social History since 1800, 1971.

Höfundur er sagnfræðingur.

Ljósrit af grein Zola, "Ég ákæri", sem birt var í blaðinu L'Aurore.

Alfred Dreyfus.

Emile Zola.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.