Jaap Krater
Jaap Krater
Jaap Krater skrifar um umhverfismál: "Ef taka á heildstætt umhverfismat um álver á Bakka alvarlega þarf það að innihalda fyrirhugaðar vatnsaflsvirkjanir. Framkvæmdin er ómöguleg án þeirra."
ÞÓRUNN Sveinbjarnardóttir umhverfisráðherra ákvað fyrir ekki svo löngu að heildstætt umhverfismat skuli fara fram vegna álversframkvæmda á Bakka. Það vekur spurningar um hvort þurfa muni að byggja nýjar vatnsaflsvirkjanir fyrir álframleiðslu á Norðurlandi. Raunsætt mat á mögulegri jarðvarmaorku fyrir norðan gefur til kynna að bygging vatnsaflsvirkjana verði nauðsynleg til að knýja áfram álver á Bakka.

Stærð álversins

Upphaflega áætlunin var sögð vera bygging 250.000 tonna álvers en Alcoa hefur áður sagt að fyrirtækið álíti álver minna en 360.000 tonn „ósjálfbær“. Nú hefur fyrirtækið sagt að álverið á Bakka muni framleiða a.m.k. 346.000 tonn á ári og það er ljóst að það hefur verið áætlunin frá byrjun. Upphafsrannsóknir gerðu ráð fyrir álveri af þessari stærð þótt tillaga að umhverfismati og áætlanir um orkuöflun hafi fjallað um minna álver til að byrja með. Fyrir stærra en 250.000 tonna álver þyrfti að gjörbreyta og endurbyggja orkunet Norðurlands. Á endanum væri þá 500.000 tonna álver möguleiki. „Því stærra því betra“ sagði Bernt Reitan, varaforseti Alcoa, við undirskrift á Húsavík snemma í sumar.

Orkuþörf

250.000 tonna álver þarfnast 400 MW rafmagns og myndi orkan þá koma frá jarðvarmavirkjunum á Norðurlandi. Ef bjartsýnismatið um 370 MW frá Kröflu 2 (þar sem nú er borað inn í Víti), Þeistareyki og Bjarnarflag mun standast, sem er alls ekki víst, vantar samt ennþá orku upp á. Þá yrðu 30 MW fengin frá Gjástykki, sem nú er óspillt og órannsakað svæði en myndi líða stórfenglegan skaða ef af virkjun yrði. Fyrir miðlungsstórt álver mun orkuþörfin svo aukast um a.m.k. 150 MW og stórt álver þyrfti að lágmarki 400 MW í viðbót.

Hugsanlegar stíflur

Ef álveri á Bakka verður ýtt í gegn er bygging nýrra stórstíflna nánast óumflýjanleg. Fyrirtæki að nafni Hrafnabjargavirkjun Hf. er nú þegar tilbúið til að hefja undirbúning að því að reisa nýja 90 MW virkjun með þremur stíflum í Skjálfandafljóti. Fljótshnjúksvirkjun (tvær stíflur) í sömu á gæti framleitt önnur 58 MW. Orkuveita Reykjavíkur á 60% í fyrirtækinu en aðrir hluthafar eru m.a. Norðurorka og Orkuveita Húsavíkur. Fyrirhuguð Skatastaðavirkjun kallar á stíflur í Jökulsá austari, Giljá, Fossá, Lambá og Hölkná, Orravatni og Reyðarvatni (norðan Hofsjökuls), og gæti framleitt 184 MW. Villinganesvirkjun, með stíflur í bæði Vestari Jökulsá og Austari Jökulsá í Skagafirði, gæti framleitt 33 MW til viðbótar. 72 ferkílómetra uppistöðulón í Jökulsá á Fjöllum á austuröræfum (Arnardalsvirkjun) gæti framleitt 570 MW.

Það lítur því út fyrir að það þyrfti að reisa nýjar stíflur í Skjálfandafljóti og Jökulsá austari annars vegar, eða í Jökulsá á Fjöllum hins vegar, til þess að starfrækja aðeins miðlungsstórt álver á Bakka. Frekari möguleikar væru svo virkjanir í Laxá í Aðaldal eða Eyjabökkum.

Áhætta vegna jarðvarmavirkjana

Áhættan sem fylgir því að reisa virkjanir á virkum jarðhitasvæðum spilar inn í og eykur til muna líkur á því að álver á Norðurlandi muni þurfa að reiða sig á vatnsaflsorku frekar en jarðvarmaorku. Jarðfræðirannsóknir hafa gefið til kynna hættuna á því að borholur skemmist vegna jarðvirkni, en það gerðist einmitt árið 1975 þegar fjórar af sex borholum við Bjarnarflag skemmdust vegna eldvirkni á svæðinu. Þaðan á hluti orkunnar fyrir álver á Bakka að koma. Álbræðsla er viðkvæm og þarfnast stanslauss orkuforða, svo langtímaskortur á rafmagni getur eyðilagt hluta álvers. Því er lágmarksmagn af orku frá annarri uppsprettu æskilegt. Þessu til viðbótar er framleiðsla jarðhitaorku dýrari en vatnsaflsorku.

Það er hvorki æskilegt né framkvæmanlegt fyrir Alcoa að starfrækja álver nálægt Húsavík, sem einungis væri keyrt áfram af jarðvarmaorku. Það þyrfti að byggja nokkrar stíflur og umhverfisáhrifin yrðu gífurleg.

Á sama tíma er nú þegar talsverður skaði af borun við Gjástykki og inn í eldfjallið Víti, auk þess sem stærðarinnar mengunarlón hefur nú myndast við Þeistareyki vegna tilraunaborana, án þess að nokkurt umhverfismat hafi þótt nauðsynlegt.

Þar af leiðandi kemur alls ekki á óvart að álverssinnar skuli andmæla heildstæðu umhverfismati og hegða sér eins og þeir hafa gert síðustu daga. Það væri jú miklu þægilegra fyrir þá ef umfangsminna umhverfismat færi fram fyrir hvert verkefni fyrir sig, helst þegar álverið væri hálfbyggt.

Ef heildstætt umhverfismat fyrir álver á Bakka á að taka alvarlega þarf það að fjalla um mögulegar nýjar vatnsaflsvirkjanir og allan þann skaða sem boranir í kringum Mývatn leiða af sér.

Höfundur er talsmaður Saving Iceland.