Frummaðurinn í Evrópu 20. aldar Bækur Pétur Pétursson SIGMUND Freud: Blekking trúarinnar. Þýðandi Sigurjón Björnsson. Útgefandi: Hið íslenska bókmenntafélag 1993, 110 bls.

Frummaðurinn í Evrópu 20. aldar Bækur Pétur Pétursson

SIGMUND Freud: Blekking trúarinnar. Þýðandi Sigurjón Björnsson. Útgefandi: Hið íslenska bókmenntafélag 1993, 110 bls.

Sigmund Freud er einn af þeim rithöfundum og vísindamönnum sem skiptu sköpum í menningarsögu Vesturlanda. Fjölmargir menntamenn, listamenn og skáld sóttu í smiðju hans þegar þeir voru að reyna að gera sér nýjar hugmyndir um það hvað maðurinn í raun og veru er eftir að kristindómurinn var afskrifaður. Freud varð því eins konar spámaður hinnar nýju vísindamenningar og sem slíkur hefur hann lifað lengur en margur aldamótaspekingurinn. Tvær heimsstyrjaldir sem áttu sér upptök í hjarta Evrópu hafa sett stórt spurningamerki svo ekki sé meira sagt við þann mannskilning sem fæddist í hinni upplýstu Evrópu og nærðist á vísinda- og tækniframförum 19. aldarinnar. Freud var merkilegt afsprengi þessarar vísindatrúar, en hann var samt sem áður fleinn í holdi hennar og e.t.v. þess vegna hefur hann lifað lengur en margir fremstu spámenn Evrópu frá því fyrir fyrra stríð.

Freud var læknir að mennt og sérfræðingur í taugalífeðlisfræði. Hann var kominn af gyðingafjölskyldu og bjó lengst af í Vínarborg þar sem hann helgaði sig vísindaog ritstörfum. Eins og flestir vita var hann upphafsmaður sálgreiningarinnar sem hefur haft mikil áhrif á sálfræði og geðlæknisfræði nútímans þó svo að meginkenningar hans séu nú allt annað en einu sannindin í þeim herbúðum. En Freud kom víðar við í skrifum sínum og fjallaði um margvísleg svið sem nú mundu falla undir félagsfræði og mannfræði þó svo að útgangspunktur hans væri jafnan sá sami og sálgreiningarinnar - sem er sá að maðurinn er ekki allur þar sem hann er séður. Undir yfirborði menningar og siðfágunar krauma ókræsilegar hvatir og kenndir frummannsins sem skjóta upp kollinum, ef ekki í sínu hráu og forkastanlegu frummyndum þá í dulargerfum.

Það voru einmitt þessi dulargerfi sem Freud vildi svipta hulunni af. Hann vildi afhjúpa blekkingarnar. Það var eina leiðin til þess að lækna taugaveiklun og sjúklegar þráhyggjuhugmyndir. Slíkar hugmyndir koma í veg fyrir að viðkomandi geti lagað sig að umhverfi sínu og viðhaldið eðlilegum samskiptum við annað fólk. Lykillinn að bata lykillinn að því að maðurinn kæmist í raunverulegt samband við sjálfan sig - var að komast að hvaða duldir lægju að baki sjúklegri hegðan. Þetta varð síðan stóri sannleikur fyrir Freud og hann beitti sömu aðferðafræði á félagsleg og menningarleg fyrirbæri eins og hann tók fyrir í Blekkingu trúarinnar. Skrif hans á þessu sviði einkennast af sama sannfæringarkraftinum og skrif hans um eiginlega sálsýkisfræði. Snilligáfan og röksemdafærslan er næstum yfirþyrmandi í þessum verkum, enda átti hann og á sér áhangendur sem hafa gert fræði hans og lífsviðhorf að trúarbrögðum. Í meðförum þeirra er hægt að beita þeim á nánast öll birtingarform mannlegs veruleika og skýra þau út í hörgul. Það sem sést, kemur upp á yfirborðið, er merki um hin ómeðvituðu lögmál sem meistarinn fann og útskýrði. Þeir sem mótmæla eru á valdi blekkingarinnar og því enn ein sönnunin fyrir sannleiksgildi kenningarinnar.

Í þessari bók eru samankomnar tvær eða réttara sagt þrjá ritgerðir. Fyrri ritgerðin í bókinni er einmitt Blekking trúarinnar eða á frummálinu Die Zukunft einer Illusion, sem kom út fyrst árið 1927, sem sérstakt rit. Sú ritgerð er eiginlega undanfari annars rits um sama efni sem Freud skrifaði þremur árum seinna og heitir Das Unbehagen in der Kultur. Sú bók kom út hjá HÍB árið 1990 einnig í þýðingu Sigurjóns Björnssonar prófessors og ber hún titilinn Undir oki siðmenningar. Seinni ritgerðin í þessari bók, Á líðandi stund; um stríð og dauða, Zeitgem¨asses ¨uber Krieg und Tod, birtist upphaflega í tveimur köflum í tímaritinu Imago árið 1915, en það tímarit var helgað sálgreiningunni. Annar kaflinn er um stríð og hinn um dauðann, en ritgerðin var einmitt skrifuð hálfu ári eftir að fyrri heimstyrjöldin skall á og því var hér um að ræða viðfangsefni sem leitaði á marga, bæði almenning og lærða menn. Hér var tekið á grundvallar spurningum um eðli mannsins og tilgang.

Ritgerðir þessar fjalla allar á sinn hátt um blekkingar sem maðurinn í siðuðu samfélagi hefur komið sér upp til þess að gera sér lífið bærilegra. Það eru í fyrsta lagi trúarbrögðin sem telja honum trú um að siðferðisleg gildi og félagslegt taumhald séu bundin tilvist og valdi guðs almáttugs. Í öðru lagi sú blekking að stríð, og þá einkanlega stríð siðaðra menningarþjóða, sé eitthvað óttalegt og algerlega óvænt fyribæri. Það mátti búast við því - segir Freud - vegna þess að menningin og samfélagið þarf á hverjum tíma að takast á við villimanninn í hverjum einstaklingi og aldrei verður algerlega gert út af við hann vegna þess að hann lifir áfram í undirmeðvitundinni og stjórnar gerðum jafnvel hins göfugasta manns. Þriðja blekkingin sem Freud afhjúpar hér eru hugmyndir manna um ódauðleikann, eða líf eftir dauðann. Þetta er merkileg grein og e.t.v. sú sem best hefur staðist tímans tönn af þeim þremur sem hér um ræðir.

Ekkert var frummanninum (og því frumstæðasta í okkur sjálfum) eðlilegra en dauðinn og fyrir honum var það fullkomlega eðlilegt að óvinir hans og þeir sem stóðu í veginum fyrir honum ættu að deyja. Það var þvert á móti eðlilegur framgangsmáti og frummaðurinn hjálpaði gjarnan til í því efni og það gerir frummaðurinn í okkur hverjum og einum í huganum, segir Freud, daglega og meir en það. Þetta er alveg samkvæmt lögmáli þaðsins (Das Id) sem getur ekki gert ráð fyrir neinni biðlund varðandi fullnægju hvata. Hugmyndir um anda og líf eftir dauðann eiga sér annars vegar upptök í sektarkennd mannsins yfir morðum sem hann hefur framið og hins vegar í vanmætti hans til að skilja veruleika eigin dauða og dauða sinna nákomnu, en þeir eru hluti af hans eigin sjálfi vegna þess að þeir eiga þátt í fullnægju hvata hans og vellíðan. Umræða Freuds um hugmyndir manna um dauðann eru náskyldar umfjöllun hans um trúarbrögðin, en um þau skrifaði hann töluvert á seinni hluta starfsævi sinnar þó svo að hann væri yfirlýstur guðleysingi.

Freud leit á trúarbrögðin sem barnslega blekkingu mannskepnunnar sem í ófullkomleika sínum og vanmætti bregður fyrir sig óskhyggju gagnvart ógnaröflum náttúrunnar sem vilja tortíma henni. Maðurinn gerir öfl náttúrunnar að persónu, guði, sem hann reynir að blíðka með fórnum sínum og með því að afneita sjálfum sér. Athyglisvert er að hér svipar náttúruöflunum og eyðingarmætti þeirra til hinna blindu afla undirmeðvitundarinnar sem Freud fjallaði um í fyrri ritum sínum og eru kjarninn í kerfi hans um sálarlíf mannsins sem hann skipti niður í þaðið, sjálfið og yfirsjálfið. Með því að einfalda framsetningu Freuds má segja að með þessu móti verði maðurinn félagsvera. Trúin verður forsenda þess að hann lætur ekki frumþarfirnar stjórna sér. Til að vinna bug á barnslegri trú mannsins sem til lengdar þrúgar hann og bælir leggur Freud áherslu á gildi vísinda. Hann trúir því að vísindin, ekki síst sálgreiningin, sem hann telur drottningu mannvísinda, leysi manninn úr fjötrum vanþekkingar og blekkingar og geri hann í stakk búinn til að horfast í augu við raunveruleikann með reisn og æðruleysi.

Freud taldi að trúarbrögð væru grundvöllur þess að sauðsvartur almúginn fylgdi grundvallarreglum siðaðs samfélags og það vottar fyrir nokkrum ótta hjá honum sjálfum við tilhugsunina um afleiðingar uppgötvunar sinnar um að þau séu blekking. Það er eins og honum finnist að hann þurfi að réttlæta innsæi sitt fyrir öðrum vísindamönnum. Hann skrifar: "Meðan þeir (hinn mikli múgur ómenntaðra og undirokaðra manna) vita ekki að fólk trúir ekki lengur á guð er allt í góðu gengi. En þeir hljóta að komast að því jafnvel þó að þessi ritlingur minn verði ekki gefinn út. Og þeir eru reiðubúnir til að fallast á niðurstöður vísindalegrar hugsunar en án þess að breyting hafi orðið hjá þeim sem vísindaleg hugsun veldur hjá fólki." Ótti Freuds er skiljanlegur, en 20. öldin hefur sýnt það að hann var ástæðulaus.

Rit Freuds um trúarbrögðin bera vitni um frjóa hugsun fræðimannsins, en þau eru einnig augljós vitnisburður um að hann var barn síns tíma. Algild kenning um trúarbrögð eru þau ekki og þaðan af síður kristna trú, en ýmislegt má af þeim læra um sjúklegt og vanþroskað trúarlíf og hugmyndir. Það má merkilegt heita að kenningar Freuds eiga þrátt fyrir allt ýmislegt sameiginlegt með mannskilningi kristindómsins. Freud hefur eins og kristindómurinn grundvallarkenningu um eðli mannsins og eins og kristindómurinn boðar hann það að maðurinn þurfi að frelsast úr viðjum eigin ranghugmynda um sjálfan sig. Freud talaði um hvatalíf frummannsins en kristindómurinn um erfðasyndna og syndafallið. Hvorutveggja kemur í veg fyrir það að mannskepnan deyi af hrifningu yfir eigin ágæti.

Sigurjón Björnsson hefur unnið íslenskum bókmenntum mikið þarfaverk með þýðingum sínum á ritum Freuds. Þýðingarnar eru einkar liprar og lesandinn fær það jafnvel á tilfinninguna að Freud hafi sjálfur getað tjáð sig átakalaust á íslenskri tungu. Full ástæða er til að fleiri rit hans um mannfræði og trúarbragðafræði verði einnig þýdd.

Sigmund Freud