Reykjavíkurstúlkan sem krækti í barón Eftir HARALD JÓHANNSSON Hér segir af Ástu Pétursdóttur, sem giftist 1899 Hans von Jaden, sem var barón, en auk þess doktor í lögfræði.

Reykjavíkurstúlkan sem krækti í barón Eftir HARALD JÓHANNSSON Hér segir af Ástu Pétursdóttur, sem giftist 1899 Hans von Jaden, sem var barón, en auk þess doktor í lögfræði. Aðlinum þótti baróninn taka niður fyrir sig, en Ásta varð sannkölluð heimskona og glæsilegur fulltrúi Íslands.

að er síðla dags, einhverntíman á haustmánuðum árið 1954, að við íslenskir námsmenn í Vínarborg sitjum sem gestir til borðs í hálfrökkvaðri stofu, sem er hlaðin ýmsum fornmunum ættuðum frá Norður-Evrópu.

Þessum gripum hefur húsbóndinn, sem er látinn fyrir nokkrum árum, þegar hér er komið sögu, safnað af mikilli eljusemi á ferðum sínum til Norðurlanda um og eftir aldamót, en þetta safn er talið eitt hið merkilegasta sinnar tegundar í Austurríki. Stólarnir sem við sitjum á, með úrskornum drekahausum á stólbökunum gnæfandi yfir höfðum okkar, eru húsbóndans smíð að fornri norrænni fyrirmynd.

Yfir kúfuðum kökudiskum og margra laga tertum, sem þekja borðstofuborðið, gnæfir kertastjaki, einnig heimasmíð. Fjögur logandi kerti á toppi hans varpa ævintýralegri birtu á umhverfið og gestgjafann, konuna sem situr í öndvegi.

Það stirnir á gullna hárlokkana, sem umlykja fölt en frítt andlit þessarar fullorðnu, virðulegu konu, sem við flest okkar þekkjum ekkert, þó einstaka hafi einhverjar óljósar spurnir af fortíð hennar.

Himinblá rök augu hennar, sem hvarfla hvikul frá einum gesti til annars, ljóma af slíkri ástúð og umhyggju að ætla mætti að hér sæti móðir með öll jafn heitt elskuð afkvæmi sín.

Hún talar til okkar á lýtalausri íslensku, utan þess að bregða fyrir sig einu og einu dönsku orði, eins og ætla mætti að tíðkast hafi í Reykjavík um það leyti, sem hún fluttist þaðan og við vitum þó að var fyrir aldamót.

"Hvað varstu gömul, þegar þú komst hingað," spyr einhver. "Ég var ósköp ung," svaraði hún glettnislega og bryddaði þegar í stað á öðru umræðuefni.

Þegar verulega hafði gengið á sætabrauðshraukana, terturnar ekki lengur svipur hjá sjón og allir höfðu fengið nægju sína, var haldið á nærliggjandi Gasthaus, sem var frúarinnar annað heimili og algengt var í þá daga.

Hlýlegt bros gestanna, sem fyrir voru á staðnum, sýndu ótvíræða lotningu fyrir baronessunni, þegar hún gekk tíguleg í salinn með gestahópinn sinn í halarófu á eftir sér.

Hér var setið að sumbli eins og hverjum best hentaði á sinn reikning, en með í farangrinum hafði frúin fullar körfur af smurðu brauði, sem hún hafði lagað sjálf og var okkur nú til reiðu, sem magarými leyfði. Í þessu hófi er mikilvægt að hver og einn haldi sinni reisn, því gestgjafa okkar er mjög í mun að við lítum sem menningarlegast út í augum annarra vina hennar í veitingastofunni.

Á þessu sviði hafði frúin vakandi auga og átti til í fullri hógværð að benda þeim á, sem voru bryjaðir að brýna raust sína við að láta ljós sitt skína að hætti sinna sveitunga, að nú færi að koma tími til heimferðar.

Annars var flestum ljóst mikilvægi þess að engum skugga yrði kastað á ljóma baronessunnar, sem hér sýndi stolt öðrum vinum sínum sína landsmenn, sem voru komnir í þekkingarleit til Vínar, langt frá eylandi langt norður í höfum, sem fæstir hér í þá daga, vissu að var til.

Veislur, með líkum hætti og hér hefur verið lýst, hélt baronessa Ásta von Jaden mánaðarlega til æviloka löndum sínum, sem dvöldu í Vínarborg um lengri eða skemmri tíma.

Um nokkurra ára skeið, þegar þessi hópur náði þeirri stærð að rúmast ekki í einu lagi í húsakynnum Ástu, var ekki annað séð en að henni væri sönn ánægja af að tvöfalda tíðni veisluhaldanna.

Í janúar 1955 hélt Rögnvaldur Sigurjónsson píanótónleika hér í Vín, en hann dvaldi þar um eins árs skeið.

Ásta sat á fremsta bekk fyrir miðju í tónleikasalnum eins og vera bar.

Barnsleg gleði baronessunnar yfir því sem hér fór fram, duldist engum í tónleikasalnum, hún leit títt aftur fyrir sig til beggja handa, það glampaði á tárum vætta vanga aldraðrar hefðarmeyjar.

Ástríður, síðar jafnan nefnd Ásta, var næst yngst fjögurra systkina, fædd 5. október 1876, en þekktastur þeirra er jarðfræðingurinn og vísindamaðurinn Helgi.

Faðir þeirra var Pétur Pétursson lögregluþjónn í Reykjavík en síðar kunnastur sem bæjargjaldkeri frá 1884 til æviloka 1909. Móðirin Anna Sigríður Vigfúsdóttir sýslumanns í Strandasýslu tók upp ættarnafnið Péturs, eins og þá tíðkaðist. Það þótti sópa að þeim systkinum fyrir fríðleik og ljúfmannlega framkomu. Um þessar mundir í Vínarborg fær skáldið og rithöfundurinn J.C. Poestion áhuga á Íslandi og íslenskri menningu. Á árunum 1885 og 1887 koma út eftir hann ritverk í fimm heftum um íslensk skáld á síðari árum.

Einn þeirra, sem varð fyrir áhrifum þessara rita, var barón, sem hét Hans von Jaden, doktor í lögfræði og áhugamaður um fagurfræði.

Hann tekur sér ferð á hendur til Íslands árið 1897 og er í ágústhefti Þjóðálfs, þetta sama ár, sagt frá dvöl hans í landinu. Þess er getið að hann dáðist að íslenskum mannvirkjum svo sem brúnum á Ölfusá og Þjórsá, en samt þykir honum fegurð Laugardalsins af öðru bera.

Sunnudaginn 2. ágúst þetta ár var haldinn svokallaður Þjóðminningardagur á túninu við Rauðará. Til þessarar hátíðar efndu stúdentar með tilstyrk félagasamtaka í Reykjavík.

Með þessari samkomu var ætlunin að glæða þjóðræknistilfinningu landsmanna og skyldi hún verða árlegur viðburður héðan í frá, eins og "tíðkaðist í siðuðum löndum".

Baróninn segir frá því í fyrrnefndri grein að þegar hann fór á Rauðarárstúns-hátíðina, hafi hann kynnst hinum hispurslausu, ástúðlegu eiginleikum Íslendinga, "þeirri þjóð, sem ég hef lengi virt og elskað".

Í desember árið 1897 trúlofuðust í Kaupmannahöfn dóttir bæjargjaldkerans í Reykjavík og baróninn.

Nákvæmlega tveim árum eftir þeirra fyrstu kynni giftust þau í Reykjavík og héldu síðan til Vínarborgar, en komu aftur til Íslands árið 1902 og ferðuðust þá að miklu leyti kringum landið.

Fólki í Vín þótti það mikil nýjung að kynnast íslenskri konu og undruðust fegurð, yndisþokka og látprýði þessarar "gullhærðu Íslandsdóttur". Það er sagt að Ásta hafi fljótt náð fullkomnu valdi á þýskri tungu svo og Vínarmállýskum og hún umgekkst hefðarfólk eins og hún væri fædd og uppalin meðal þess. Sú saga er þó sögð að aðlinum hafi þótt baróninn taka niður fyrir sig að giftast almúgastúlku.

Von Jaden gerði sér þá lítið fyrir, skrifaði ríkisskjalasafninu á Íslandi og bað um ættartölu konu sinnar. Þá kom í ljós að Ásta var af konungakyni en baróninn var af austurrískum lágaðli.

Eitt sinn kom Ásta fram á Íslandskvöldi sem fyrrnefndur J.C. Poeston stóð fyrir. Hún var klædd íslenskum skautbúningi og las upp nokkur íslensk kvæði. Um þennan atburð birtist grein í virtu dagblaði þess tíma, en þar segir svo:

"Hún gekk að ræðupallinum og las upp kvæði á íslensku og á einu augabragði urðu allir viðstaddir frá sér numdir. Þóttust menn í hátíðarsalnum allt í einu sjá eina af hinum þjóðkunnu kóngsdætrum í lifanda líki."

Næst kemur fjálgleg lýsing á búningi Ástu, silfrinu, gullhlaðinu, saumskrautinu og skautfaldinum og því næst bætt við, að það sé samt ekki þessi ljómandi klæðnaður, sem fólk hafi fallið fyrir, heldur "hin álfkennda vera sjálf hárið eins og það væri spunnið úr gullþráðum, fínu litbrigðin í andlitinu og svo ofaná allt saman augun sem voru eins blá og heiðarvötn."

Eru slíkar ævintýraverur ennþá til og hún mælti á tungu, sem menn renndu ekki grun í merkingu eins einasta orðs. Það er sagt að Ásta hafi ekki aðeins haft hár úr gulli, heldur líka hjarta. Orð fór af glæsileik þeirra hjóna og er þá hennar hlutur síst minni.

Hjónabandi von Jaden-hjóna er lýst sem einstaklega ástúðlegu og hamingjusömu og til þess sérstaklega tekið hve hann alla tíð bar leynt og ljóst ótvíræða, djúpa virðingu fyrir konu sinni.

Hans og Ásta bjuggu á annarri hæð í veglegu húsi að Wallriss strasse 72, í 18. hverfi, þau eignuðust ekki börn.

Baróninn var vel efnaður þegar hann kynntist Ástu og þau héldu sig ríkmannlega og áfram sínum lífsstíl, þó fyrri heimsstyrjöldin rýrði að verulegu leyti auðlegð þeirra og óeigingjörn umhyggja þeirra fyrir íslenskum námsmönnum var söm við sig.

Baróninn lést á fyrri árum síðari heimsstyrjaldar, en hann var nokkru eldri en Ásta. Dr. Gylfi Þ. Gíslason, sem dvaldi í Vín um skeið fyrir seinni heimsstyrjöld og naut sem aðrir landar fyrirgreiðslu og gestrisni barónshjónanna, kom því síðar svo fyrir með aðstoð Alþingis Íslendinga, að Ástu væri séð fyrir lífeyri frá ríkinu til dánardags. Með löglegum hætti ánafnaði Ásta íslenska ríkinu eigur sínar, eftir sinn dag, sem m.a. var safn sjaldgæfra norrænna muna, sem fyrr getur.

Fyrir milligöngu Ástu var Sehekowitz, auðugur silkikaupmaður Am Graben, tilnefndur fyrsti konsúll íslenska lýðveldisins í Vínarborg. Að seinni styrjöld lokinni fóru íslenskir námsmenn aftur að flykkjast til Vínar.

Vegna rúmlega hálfrar aldar fjarvistar frá fósturjörðinni og einangrunar öll stríðsárin, hafði Ásta misst tök á að fylgjast með gangi mála í fyrrum heimalandi sínu. Það kom því fyrir að hún spurði stúdenta spurninga, sem þeim var ekki alltaf auðvelt að svara. Svo sem, "ætli hann sé lifandi ennþá, biskupinn?" "Hann Sigurgeir." "Nei, Sigurgeir hét hann ekki." Þá var næsti á undan tilnefndur og þar næsti þar til kom aftur að Jóni Helgasyni. "Já, Jón hét hann." Er búið að leggja brú yfir lækinn?"

Þessi var erfið, ekki síst þeim, sem ekki höfðu hugmynd um að eitt sinn rann lækur, þar sem nú er Lækjargata.

Einhverju sinni í góðu tómi, færði ég í tal við Ástu, hvort hana langaði ekki að skreppa heim. "Jú, óskaplega mikið, en ég þori ekki." Hún átti þá marga velunnara á Íslandi, einnig ættingja og þurfti ekki að óttast um móttökur en ætla má að hún hafi talið það tilfinningum sínum um megn, að standa aftur augliti til auglitis við Ísland.

Ásta von Jaden andaðist í Vín 12. júní 1958 og er grafin þar.

Höfundur býr í Vínarborg.

1)

Á heimili Jaden-hjónanna í Lilienfeld við Vínarborg þar sem þau bjuggu til 1911 er þau fluttust inn í borgina. Baróninn stendur við stól með skjaldarmerki í baki, einn af mörgum sem hann smíðaði og skar út.

2)

Ásta Pétursdóttir, síðar barónessa von Jaden, þegar hún var ung Reykjavíkurstúlka.

3)

Ásta í brúðarklæðum 1899.

4)

Hús von Jaden-hjónanna í Vínarborg. Þau bjuggu á efri hæð og þar varð sem annað heimili þeirra Íslendinga sem gistu Vínarborg á þessum tíma.