Trúr gyðju sinni eftir Pál Þórhallsson EINFALDUR afleikur kom í veg fyrir að Davíð Bronstein hreppti heimsmeistaratitilinn í skák í einvígi við Míkhaíl Botvinník árið 1951. En Bronstein vill ekki fara nánar í þá sálma.

Trúr gyðju sinni eftir Pál Þórhallsson

EINFALDUR afleikur kom í veg fyrir að Davíð Bronstein hreppti heimsmeistaratitilinn í skák í einvígi við Míkhaíl Botvinník árið 1951. En Bronstein vill ekki fara nánar í þá sálma. Hann er stoltur af því að hafa tekið þátt í heimsmeistarakeppninni áður en hún breyttist í skrípaleik. Fyrir honum er skák fólgin í því að tveir menn vinni saman að því að skapa listaverk. Hann er afskaplega efins um að skákin sé á réttri leið nú um stundir þegar listin fer halloka fyrir fræðunum og peningunum. Bronstein er trúr skákgyðjunni. Hann teflir enn af fullum krafti þótt markmiðið sé miklu frekar að skapa fallegar skákir heldur en að ná sem flestum vinningum eða Eló-stigum.

avíð Bronstein fæddist 19. febrúar 1924 og stendur því á sjötugu. Á árunum 1948 til 1958 var hann einn af allra öflugustu skákmeisturum heims. Á áskorendamótinu 1950 varð hann efstur ásamt Boleslavskíj sem hann síðan sigraði í einvígi um réttinn til að skora á heimsmeistarann Botvinník. Í einvíginu við Botvinník árið 1951 hafði Bronstein vinning yfir eftir 22 skákir af 24. Bronstein tapaði hins vegar 23. skákinni, vegna einfalds afleiks eins og hann orðar það, og einvíginu lauk með jafntefli sem nægði Botvinník til að halda titlinum. Bronstein skrifaði bók um áskorendamótið 1953 í Z¨urich þar sem hann varð í 2.-4. sæti á eftir Smyslov. Sú bók er talin meðal bestu bóka um skák sem samdar hafa verið og heitir á íslensku Baráttan á borðinu. Bronstein heldur mikið upp á Ísland og hér dvelst hann í mánuð eftir Reykjavíkurskákmótið sem lauk um síðustu helgi. Hann fagnar því sjötugsafmælinu hér landi líkt og fimmtugsafmælinu fyrir tuttugu árum.

Blaðamaður hittir Bronstein að máli í gistiheimilinu að Bárugötu 11 sem hinn góðkunni skákmaður Gunnar Gunnarsson rekur af myndarskap. Skákmeistarinn er nokkuð sérstakur í háttum, til dæmis líður drykklöng stund áður en hann fæst til að setjast niður og hefja hið eiginlega samtal. Fyrst vill hann ganga tryggilega úr skugga um það hvað viðtalið eigi að snúast um, hann fær sér brauðsneið af morgunverðarhlaðborðinu, til að lyfta andanum, eins og hann orðar það, rabbar við danska skákmenn sem einnig búa hjá Gunnari og er kominn í hrókasamræður við ljósmyndarann án þess að blaðamaður fái rönd við reist. Loks þegar hann fæst til að setjast getur hann ekki fyrir nokkra muni fallist á að notað sé segulband. Segir að þá fari hann að vanda sig of mikið að tala enskuna. Líklega hefur skákkappanum ekki þótt það nein vorkunn að blaðamaðurinn hripaði hjá sér, sjálfur skrifaði hann í áratugi um skák í Izvestiu og hefur líklega ekki haft segulband sér til hægðarauka. "Ég vil að við tölum saman sem tveir blaðamenn," segir Bronstein vingjarnlega. Á borðinu fyrir framan skákmeistarann er skákborð eins og vera ber og eru taflmennirnir handfjatlaðir í sífellu og þeim veifað orðum til áhersluauka. Inn á milli sýnir Bronstein nærstöddum tilbrigði við skáklistina. Hann hefur líka ýmis gögn í fórum sínum sem hann sýnir stoltur. Þar á meðal er 22 síðna grein um stórmeistarann í spönsku skákblaði og bréf frá breska skákmanninum Wade þar sem hann þakkar Bronstein fyrir að hafa liðsinnt ungum breskum skákmönnum á meðan á Hastings-skákmótinu stóð. "Skákin þroskar bæði rökhugsun og ímyndunarafl barna," segir hann. Bronstein á sér hugsjón um skákina sem afþreyingu milljóna manna frekar en sem íþrótt fárra útvalda. Að sama skapi er honum afskaplega illa við nafnbætur og Elóstig og neitar því eiginlega að hann sé stórmeistari. "Þú mátt kalla mig meistara en meistari þýðir ekki annað en það að ég sé eilítið betri skákmaður en flestir aðrir."

Byrjum á byrjuninni

Eitt af því sem fer afskaplega í taugarnar á meistaranum er, teórían, eða hin umfangsmiklu byrjanafræði nútímans sem hafa það í för með sér að fyrstu 20-30 leikirnir í skákum stórmeistaranna eru leiknir eftir bókinni. Úrslit skákarinnar velta þá oft á tíðum á heimarannsóknum. Það gefur auga leið að sá sem hefur her aðstoðarmanna og fullkomnar tölvur stendur þar vel að vígi. Þetta stangast á við hugsjónir Bronsteins um skákina sem list. "Ef allt er ákveðið fyrirfram er lítið svigrúm fyrir innblásna list," segir hann. Hann vill því breyta fyrirkomulagi skákmóta á þann veg að menn tefli margar stuttar skákir innbyrðis í stað einnar fimmklukkustunda langrar. Má segja að tilkoma atskákarinnar sé mjög í þessum anda.

"Fallegustu flétturnar eru einfaldar," segir Bronstein og sýnir blaðamanni hugverk úr eigin smiðju þar sem svartur biskupsleikur til e6 í kóngsbragði gerir gæfumuninn. Skákin birtist í sovésku skákblaði árið 1940 og stóð undir að Bronstein hefði teflt hana við áhugamann. "Í raun varð þessi skák til á eldhúsborðinu hjá mér en það tíðkaðist þá hjá sterkum skákmönnum að setja hugmyndir sínar fram með þessum hætti."

Bronstein þykir mjög miður hversu skákheimurinn er sundraður um þessar mundir og kennir Alþjóðaskáksambandinu að nokkru leyti um. "Fide setur titilinn á uppboð á hverju ári. En heimsmeistaratitillinn er eign skákheimsins en ekki Fide. Fide stuðlar að því að meistararnir verða miklu mikilvægari heldur en efni standa til. Í stað þess að þeir fengju svona há verðlaun ætti að verja fénu til að byggja upp skákskóla fyrir börn í löndum eins og Frakklandi, Ítalíu og Íslandi." En er Kasparov ekki óumdeilanlega bestur og má hann ekki græða peninga á því? spyr blaðamaður. Bronstein svarar því til að heimsmeistarinn eigi ekki bara rétt á hinu og þessu heldur hafi hann líka skyldur. Hann vill líta á skákina sem sameign þar sem enginn á meiri rétt en annar. Kasparov byggi á verkum eldri meistara, eftir tuttugu ár verði kominn annar ennþá snjallari og þá verði Kasparov bara nafn í skáksögunni eins og svo margir aðrir.

Fischer á rétt á titlinum

Það var mikið áfall fyrir Sovétmenn þegar Spassky tapaði titlinum í hendur Bandaríkjamanninum Fischer í einvígi aldarinnar í Reykjavík árið 1972. Bronstein skrifaði um einvígið í Izvestiu en hætti þegar Fischer var kominn með góða forystu eftir 17. skákina. Þó gekk hann eins langt og unnt var í þá átt að viðurkenna snilld Fischers: "Báðir verðskulda titilinn eins og þessi skák sýnir," voru síðustu ummæli Bronsteins um einvígið. Eitthvert mesta undur í skáksögunni gerðist svo þegar Fischer sneri aftur árið 1992 og tefldi við Spassky. Hvað finnst Bronstein um þetta? "Hvers vegna hafa allir svona mikinn áhuga á Fischer?" spyr hann. "Af hverju er ekki sami áhugi á eldri skákmeisturum sögunnar? Við þurfum ekki skákstjörnur, þær sýna áhugamönnum um skák enga virðingu." Bronstein segir að líkt og Botvinník hafi Fischer brugðist skyldum sínum. Heimsmeistari hafi þær skyldur að ferðast víða og tefla glæstar skákir. En Fide hafi einnig átt sök á því hvernig fór. Þegar kom að því að Karpov og Fischer áttu að tefla árið 1975 hafi Fischer farið fram á forréttindi eins og eðlilegt er fyrir heimsmeistara. Fide neitaði og sýndi honum "takmarkalaust virðingarleysi". Af þessum sökum kveðst Bronstein telja að Fischer eigi rétt á heimsmeistaratitlinum.

Fischer innleiddi nýjan stíl, sem er Bronstein ekki alls kostar að skapi. "Allt fram að því var skákin dulmögnuð. En Fischer svipti hulunni af skákinni. Hann leitaði alltaf einföldustu leiðarinnar að settu marki. Skákin varð að bardaga tveggja manna í stað þess að tveir menn ynnu saman að listsköpun." En Bronstein viðurkennir að þessi stíll Fischers skili árangri enda tefli allir fremstu skákmenn okkar daga, Anand, Polgar, Short og Kasparov í þessum anda.

"Með Fischer komu peningar inn í skákina. Kannski vegna þess að í Bandaríkjunum eru peningar mælikvarði á allt og ef maður fer ekki fram á milljón dollara þá er maður ekki að gera neitt sem er nokkurs virði. Ég er aftur á móti alinn upp í Rússlandi þar sem fólki var kennt lítillæti og að bera hag ættjarðarinnar fyrir brjósti. Drenglyndi heyrir nú til undantekninga í skákheiminum." Eins og Bronstein er tamt hverfur hann aftur í tímann til að finna dæmi um hinar sönnu dyggðir. "Þegar Morphy hafði unnið einvígið við Harrwitz í London 1858 frétti hann að mótherjinn væri að gifta sig og þá tók hann sig til og notaði verðlaunaféð til að kaupa handa honum brúðargöf, mublur í íbúð þeirra hjóna. Verðlaunin voru ekki há á þeim tíma þannig að hann hefur þurft að bæta einhverju við úr eigin vasa. Morphy tefldi ekki nema í tvö ár í Evrópu en samt er litið á hann sem hinn sígilda heimsmeistara og alla dreymir um að tefla eins og hann. Það var einmitt Morphy sem sagðist tefla vegna sæmdarinnar en ekki peninganna."

Morgunblaðið/SVERRIR

Bronstein er afskaplega illa við nafnbætur og Elóstig og hann neitar því eiginlega að hann sé stórmeistari.