Nýtt upphaf? Barack Obama veifar til viðstaddra í sal Kaíró-háskóla eftir að hafa flutt ræðu sína á fimmtudag þar sem hann boðaði nýtt upphaf í samskiptum Bandaríkjanna við múslima. Ræðan uppfyllti að mörgu leyti væntingar en erfitt verður fyrir forsetann að fylgja henni eftir.
Nýtt upphaf? Barack Obama veifar til viðstaddra í sal Kaíró-háskóla eftir að hafa flutt ræðu sína á fimmtudag þar sem hann boðaði nýtt upphaf í samskiptum Bandaríkjanna við múslima. Ræðan uppfyllti að mörgu leyti væntingar en erfitt verður fyrir forsetann að fylgja henni eftir. — Reuters
Ræða Baracks Obama, forseta Bandaríkjanna, í Kaíró á fimmtudag var afrek. Allt frá því að hryðjuverkin voru framin í New York og Washington 11.

Ræða Baracks Obama, forseta Bandaríkjanna, í Kaíró á fimmtudag var afrek. Allt frá því að hryðjuverkin voru framin í New York og Washington 11. september 2001 hafa samskipti Bandaríkjamanna – og fyrir vikið Vesturlanda – við múslimaríki verið á rangri braut. Með ræðunni á fimmtudag vildi Obama slá nýjan tón. Ræðunnar var beðið með mikilli eftirvæntingu, ekki síst fyrir botni Miðjarðarhafs. Ísraelar finna til mikils öryggisleysis þessa dagana vegna þess að þeir vita ekki hvar þeir hafa hinn nýja forseta. Palestínumenn eru eðlilega tortryggnir í garð Bandaríkjamanna og það mun þurfa meira en orð til að eyða þeirri tortryggni, en tónninn í ræðu Obama skipti sköpum. Obama vildi í ræðunni rétta múslimum sáttahönd án þess þó að gefa eftir í grundvallarmálum.

Leitað eftir nýju upphafi

Obama viðurkenndi í upphafi ræðunnar að nú væri spenna í samskiptum Bandaríkjanna og múslíma og hún ætti sögulegar rætur, sem væru mun dýpri en deilur okkar tíma. „Sambandið milli íslams og vestursins byggir á sambýli og samstarfi í aldanna rás, en einnig ágreiningi og trúarbragðastríðum,“ sagði hann. „Á seinni tímum hefur spennan nærst á nýlendustefnu, sem svipti marga múslima réttindum og möguleikum, og köldu stríði þar sem allt of oft var farið með lönd með múslima í meirihluta sem staðgengil án tillits til þeirra væntinga. Að auki hafa róttækar breytingar, sem fylgt hafa nútímanum og hnattvæðingu, verið mörgum múslimum ástæða til að líta á vestrið sem fjandsamlegt hefðum íslams.“

Obama sagði að öfgamenn hefðu nýtt sér þessa spennu með því að höfða til minnhluta múslima. Hryðjuverk hefðu leitt til þess að í Bandaríkjunum væri fólk, sem teldi íslam ekki aðeins fjandsamlegt Bandaríkjunum og vestrinu heldur mannréttindum. Þetta hefði alið á meiri ótta og vantrausti.

„Ég er hingað kominn til að leita eftir nýju upphafi í samskiptum Bandaríkjamanna og múslima um allan heim sem byggist á sameiginlegum hagsmunum og sameiginlegri virðingu og byggist á þeirri staðreynd að Bandaríkin og íslam útiloka ekki hvort annað og þurfa ekki að vera í samkeppni. Öllu fremur skarast þau og eiga grundvallaratriði sameiginleg – grundvallaratriði réttlætis og framfara, umburðarlyndi og reisn allra mannvera.“

Obama kvaðst hins vegar gera sér grein fyrir því að árum tortryggni yrði ekki eytt með einni ræðu.

Obama lagði áherslu á níu liði í ræðunni. Fyrst gerði hann að umtalsefni nauðsyn þess að bregðast við herskárri öfgahyggju í öllum sínum myndum. Hann lagði áherslu á að Bandaríkin væru ekki í stríði við íslam: „Við munum hins vegar án afláts bregðast við ofbeldisfullum öfgamönnum, sem ógna öryggi okkar, vegna þess að við höfnum því sem fólk af öllum trúarbrögðum hafnar: morðum á saklausum körlum, konum og börnum. Og það er frumskylda mín sem forseta að vernda bandarísku þjóðina.“

Hann sagði að enginn ætti að líða öfgamennina og benti á að í Kóraninum segði að dræpi einhver sakleysingja væri sem hann hefði myrt allt mannkyn. „Viðvarandi trú rúms milljarðs manna er miklu umfangsmeiri en hatur fárra,“ sagði hann. „Íslam er ekki hluti af vandamálinu í baráttunni við ofbeldisfulla öfgahyggju, heldur mikilvægur þáttur í að stuðla að friði.“

Obama réttlætti aðgerðirnar gegn Al-Qaeda í kjölfar 11. september 2001 og sagði að enn legðu samtökin á ráðin um ný hryðjuverk þar sem saklausir borgarar væru skotmarkið. Hann gekkst hins vegar einnig við því að Bandaríkjamenn hefðu farið út af sporinu. „Og loks, rétt eins og Bandaríkin geta aldrei þolað ofbeldi öfgamanna, megum við aldrei breyta frá grundvallarreglum okkar. 11. september var gríðarlegt áfall fyrir land okkar. Óttinn og reiðin, sem spratt fram, voru skiljanleg, en urðu til þess að við gengum þvert á hugsjónir okkar. Nú höfum við gripið til aðgerða til að breyta um stefnu. Ég hef afdráttarlaust bannað beitingu Bandaríkjamanna á pyntingum og fyrirskipað að snemma á næsta ári verði búið að loka fangelsinu í Guantanamo-flóa.“

Þarna ítrekar Obama að hann ætli að leiðrétta það mál, sem kallaði hvað mesta skömm yfir stjórn George W. Bush, forvera hans, og segir um leið að hryðjuverkamönnum verði enginn afsláttur gefinn.

Staða Palestínumanna er óþolandi

Næst tók Obama fyrir málefni Ísraela, Palestínumanna og arabaheimsins. Hann byrjaði á að segja að í aldanna rás hefðu gyðingar verið ofsóttir og andúð í þeirra garð í Evrópu hefði náð hámarki í helförinni. Að neita því væri tilhæfulaust og hatursfullt. „Hins vegar er heldur engin leið að neita því að palestínska þjóðin – múslimar og kristnir menn – hafa þjáðst í sókn sinni eftir heimkynnum,“ sagði Obama. „Í rúm sextíu ár hafa þeir mátt þola þjáningu vegna þess að eiga ekki samastað. Margir bíða í flóttamannabúðum á Vesturbakkanum, Gaza og í nágrannalöndunum eftir lífi friðar, öryggis, sem þeir hafa aldrei átt. Þeir þola daglega niðurlægingu – í stóru og smáu – sem fylgir hernámi. Tökum öll tvímæli af því að staða Palestínumanna er óþolandi. Bandaríkjamenn munu ekki snúa baki við vonum Palestínumanna um virðingu, tækifæri og sitt eigið ríki.“

Obama hefur verið ómaklega gagnrýndur fyrir að hafa með orðum sínum lagt að jöfnu helförina og stöðu Palestínumanna. Hins vegar er nýlunda að forseti Bandaríkjanna skuli tala um hlutskipti Palestínumanna með þessum hætti. Nú veltur allt á því hvernig þessum orðum verður fylgt eftir. Fyrir botni Miðjarðarhafs eru Palestínumenn hin hernumda þjóð og Ísraelar hernámsliðið. Vissulega stendur ógn af hryðjuverkum Palestínumanna, en staðreyndin er sú að aðgerðir Ísraela hafa verið miklu skæðari. Af þeim hefur bæði hlotist mun meira mannfall og meiri eyðilegging. Aftur á móti hefur alltaf verið mun meiri þrýstingur á Palestínumenn að leggja niður vopn og stöðva hryðjuverk, en Ísraela að slaka á klónni.

Í ræðunni sagði Obama að nú myndu Bandaríkjamenn laga stefnu sína að þeim, sem leita eftir friði, og „segja opinberlega það sem við segjum í einkasamtölum við Ísraela og Palestínumenn og araba. Við getum ekki fyrirskipað frið. Í einkasamtölum viðurkenna hins vegar margir múslimar að Ísrael muni ekki hverfa á braut. Að sama skapi viðurkenna margir Ísraelar þörfina á palestínsku ríki. Það er kominn tími til að framkvæma í samræmi við það sem allir vita að er staðreynd.“

Þriðja umfjöllunarefni Obama var Íran. Hann sagðist reiðubúinn að ganga til viðræðna án skilyrða og á grunni gagnkvæmrar virðingar, þótt ljóst væri að komið væri að mörkunum hvað varðaði kjarnorkuvopn. Málið snerist ekki bara um hagsmuni Bandaríkjamanna, heldur að koma í veg fyrir kjarnorkuvopnakapphlaup í Mið-Austurlöndum.

„Ég skil þá, sem mótmæla og segja að sum lönd hafi vopn og önnur ekki,“ sagði hann. „Engin ein þjóð ætti að velja og hafna hvaða þjóðir búi yfir kjarnorkuvopnum. Þess vegna hef ég ítrekað skuldbindingu Bandaríkjamanna við að engar þjóðir skuli búa yfir kjarnorkuvopnum.“

Obama nefndi engin önnur ríki á nafn, en Íranar hafa án efa saknað þess að hann skyldi ekki nefna Ísrael. Það hefur verið stefna Bandaríkjamanna að láta eins og kjarnorkuvopn Ísraela séu ekki til, en á því varð breyting þegar embættismaður Obama nefndi Ísrael meðal kjarnorkuvopnaðra ríkja í ræðu hjá Sameinuðu þjóðunum. Koma mun í ljós hvort Obama er tilbúinn að beita Ísraela þrýstingi í þessum efnum til að fá Írana til að hætta við kjarnorkuvopnaáætlun sína. Hitt er ljóst að Ísraelum finnst þeir ekki búa við slíkt öryggi gagnvart grönnum sínum að þeir séu tilbúnir að gefa kjarnorkuvopn sín upp á bátinn möglunarlaust.

Útbreiðsla lýðræðis

Þá gerði Obama lýðræði að umfjöllunarefni. „Ég veit að deilt hefur verið um útbreiðslu lýðræðis undanfarin ár og deilan tengist að stórum hluta stríðinu í Írak,“ sagði hann. „Þannig að ég ætla að tala skýrt: ein þjóð getur ekki þvingað aðra þjóð til að taka upp tiltekið stjórnarfar.“

Hann sagði að það drægi ekki úr sannfæringu sinni um að ríkisstjórnir ættu að endurspegla vilja fólksins. „Bandaríkin ætla sér ekki að vita hvað öllum sé fyrir bestu, rétt eins og við ætlum okkur ekki að geta séð hver úrslit friðsamlegra kosninga verða,“ sagði hann. „En ég hef þá óbilandi trú að allir menn þrái ákveðna hluti: að geta sagt hug sinn og hafa um það að segja hvernig þeim er stjórnað; að geta treyst á lög og reglu og jafnrétti gagnvart dómskerfinu; gagnsæja ríkisstjórn, sem ekki stelur af fólki; frelsi til að lifa eins og þeim sýnist. Þetta eru ekki bara bandarískar hugmyndir, þetta eru mannréttindi og þess vegna munum við styðja þær alls staðar.“

Langt er frá að þessi gildi séu í hávegum höfð í mörgum múslimaríkjum og spurning hvernig gestgjöfum Obama í Kaíró leið að sitja undir orðum hans, sérstaklega þegar hann sagði að ríkisstjórnir ættu að halda völdum „með samþykki, ekki valdboði“ og „kosningar einar og sér skapa ekki raunverulegt lýðræði“. Þeim gæti líka hafa þótt ræðan kunnugleg því að margir forverar Obama hafa látið svipuð orð sér um munn fara, án þess að vera tilbúnir að standa við þau þegar leiðtogar, sem þeim voru ekki þóknanlegir, voru kjörnir til valda.

Virðing fyrir réttindum kvenna

Obama ræddi einnig trúfrelsi og varaði við því að gera það að mælistiku eigin trúar að hafna trúarbrögðum annarra. Hann hætti sér einnig út á hið viðkvæma mál kvennréttinda og tókst þar vel til. Hann gagnrýndi þau viðhorf, sem finna mætti í vestrinu, að kona sem kysi að hylja hár sitt væri með einhverjum hætti ekki jöfn öðrum, en kvaðst um leið telja að konu, sem neitað væri um menntun, væri neitað um jafnrétti. Hann lagði áherslu á að jafnrétti kvenna væri ekki bara mál múslima, konur þyrftu líka að berjast fyrir jafnrétti í Bandaríkjunum og öðrum löndum heims.

„Dætur okkar geta lagt jafn mikið af mörkum til samfélagsins og synir okkar og sameiginlegri velsæld okkar verður náð með því að leyfa öllu mannkyni – körlum og konum – að njóta sín til fullnustu,“ sagði hann. „Ég held ekki að konur þurfi að velja sömu kosti og karlar til að verða jafnar og ég virði þær konur, sem velja að lifa lífi sínu í hefðbundnum hlutverkum. En það á að vera þeirra val.“ Það hefur án efa glatt marga í múslima – ekki síst konur – að heyra þessi orð forsetans vegna þess að uppgangur bókstafstrúarmanna hefur verið á kostnað kvenna og þaggað niður í röddum hófsemi í röðum múslima.

Samskipti Bandaríkjamanna við múslima verða ekki löguð með einni ræðu. Hægt er að gagnrýna einstök atriði í ræðunni, en tóninn var hárréttur því að auðvitað er það rétt að baráttan gegn hryðjuverkum nær þvert á þjóðir, trúarbrögð og kynþætti. Til þess að mannkyn geti búið í sátt og samlyndi þarf hins vegar að vera ljóst að þjóðir heims hafi sanngirni og réttlæti að leiðarljósi, ekki síst sú voldugasta. Með ræðunni í Kaíró gaf Obama tóninn. Það verður erfitt að fylgja ræðunni eftir, en það er fyrirhafnarinnar virði. Orð eru til alls fyrst.

2,9 %

vöxtur múslima á ári hverju

22%

hlutfall múslima af íbúum jarðar

1,1%

áætlaður fjöldi múslima í heiminum í milljörðum manna