Bryndís Schram
Bryndís Schram
Eftir Bryndísi Schram: "Er líkt komið fyrir skólakerfinu og efnahagskerfinu?"

HRUN efnahagslífsins og harmkvælin, sem fylgt hafa í kjölfarið, hafa yfirskyggt allt annað í þjóðfélagsumræðunni seinustu misserin. Veruleikinn hefur neytt íslensku þjóðina til að horfast í augu við þá staðreynd, að forystumenn hennar í viðskiptalífi og stjórnmálum reyndust ekki vandanum vaxnir. Sjálfhælnin brotlenti undir meðalmennskunni.

Nýjustu fréttir af skólakerfinu gefa okkur tilefni til að spyrja: Er líkt komið fyrir skólakerfinu og efnahagskerfinu? Er kominn tími til að horfast í augu við það, að skólakerfið rís ekki undir væntingum okkar og að sjálfhælni undanfarinna ára um ágæti íslenskrar menntunar sé innistæðulítil þegar á reynir?

Flest bendir til, að margir grunnskólar, sem búa nemendur undir framhaldsnám, séu þungt haldnir af „einkunnaverðbólgu“. Allt í einu var samræmdu prófunum varpað fyrir róða. Fram að því höfðu prófúrslit í þeim verið sá mælikvarði á námshæfni, sem framhaldsskólarnir tóku mið af. Í staðinn komu kennaraeinkunnir skólanna sjálfra. Fjárhagur skólanna er beintengdur við að þeir útskrifi sem allra flesta, án affalla. Þeir hagnast á einkunnaverðbólgu en tapa á brottfalli. Skólarnir hafa því innbyggðan hvata í kerfinu til einkunnaverðbólgu. Reynslan virðist staðfesta að svo sé.

Opnar dyr

Þetta vekur upp margar spurningar. Var það fyrirhyggjulaus skyndiákvörðun að fella niður samræmdu prófin? (Svona ámóta gáfulegt og þegar Davíð Oddsson lagði niður Þjóðhagsstofnun af því að honum líkaði ekki við þjóðhagsspár?) Var ekkert hugsað fyrir því, hvað ætti að koma í staðinn? Er það meðvituð og yfirlýst stefna menntamálayfirvalda að ýta undir örfáa elítuskóla á höfuðborgarsvæðinu, sem fá að velja sér úrvalsnemendur (að vísu með verðbólgueinkunnir) en hafna hinum?

Viljum við þetta? Viljum við skólakerfi sem flokkar nemendur þegar á unglingsaldri í fyrsta, annan og þriðja flokk? Og afganginn í eins konar ruslakistu, svona eins og matsfyrirtækin eru að flokka lánshæfismat íslenska ríkisins? Eigum við að trúa því, að framhaldsskólarnir hafi synjað meira en eitt þúsund nemendum um skólavist? Ætlar þjóðfélagið að dæma þetta æskufólk á vergang? Er líkt á komið með skólakerfinu og efnahagskerfinu?

Hefur ekki fjöldi vel menntaðs fólks misst vinnuna á síðastliðnu misseri? Standa ekki heilu skýjakljúfarnir auðir sem minnismerki um sólund og bautasteinn yfir brjálsemi græðgiþjóðfélagsins? Hvernig væri að menntamálaráðherrann og borgarstjórinn í Reykjavík legðust á eitt um að slá tvær flugur í einu höggi með því að opna þessu unga fólki dyr nýs framhaldsskóla og breyttu þannig minnismerki fortíðar í menntastofnun til framtíðar?

Ég hélt, satt að segja, að grundvallarforsenda ríkjandi skólastefnu væri jöfn tækifæri til náms án tillits til efnahags foreldra, búsetu, hverfaskiptingar o.s.frv. Var það kannski bara sýndarveruleiki? Er veruleikinn allur annar?

Finnska leiðin

Þessi þrjú ár sem ég bjó með Finnum kynntist ég skólakerfi, sem kerfisbundið uppfyllti þær kröfur, sem verður að gera í verki, vilji menn standa við grundvallarregluna um jöfn tækifæri til náms. Kannski er ástæða til að rifja hér upp aðalatriðin:

Upphaf og endir málsins felst í þeim ströngu kröfum sem gerðar eru til kennaramenntunar. Allir kennarar þurfa að lágmarki að hafa tvöfalt meistarapróf, eitt í kennslugrein og annað í uppeldisfræðum. Menntamálayfirvöld framfylgja þeirri stefnu að tryggja öllum skólum, hvar svo sem þeir eru á landinu, hvort heldur er í „fínni“ hverfum höfuðborgarinnar eða afskekktari byggðum úti á landi, vel menntaða kennara.

Það eru gerðar sömu kröfur alls staðar og þeirri stefnu er fylgt eftir í verki. Það eru engir elítuskólar. Hverfaskipting ræður inntöku nemenda í grunn- og framhaldsskóla. Skólarnir eru allir taldir jafngóðir. Reynist þeir ekki standa undir því, þá er eitthvað gert í málinu. Stefnunni er framfylgt, ekki bara í orði heldur í verki.

Þeir hafa eins konar landspróf í lykilgreinum. Tilgangur þessara prófa er ekki sá að stimpla nemendur í gæðaflokka. Tilgangurinn er sá að veita skólunum sjálfum aðhald og að gera skólayfirvöldum kleift að hlutast til um starf einstakra skóla, ef þörf krefur. Þess vegna eru prófúrslitin í einstökum skólum ekki birt almenningi. Þau eru stjórntæki fyrir skólayfirvöld til að framfylgja stefnunni um jöfn tækifæri allra til náms.

Nú er eins og ég heyri einhvern spyrja: Er þá ekki allt flatt út í meðalmennsku í nafni jafnaðar í svona skólakerfi? Það vill svo til að þessari spurningu hefur verið svarað hvað eftir annað með þeim alþjóðlegu samanburðarkönnunum á gæði skólastarfs, sem kennt er við PISA. Og hver er niðurstaðan? Finnskir grunn- og framhaldsskólanemendur hafa ár eftir ár skilað toppárangri. Lélegustu nemendur Finna eru fyrir ofan meðallag hinna. Brottfall úr finnskum skólum er óverulegt. Ef þess sjást merki, að nemandi ráði ekki við verkefni sín í tiltekinni grein, fær hann sérstaka aðstoð.

Svona á að fara að því að tryggja öllum jöfn tækifæri til náms. Sá árangur næst ekki með því að draga nemendur í dilka í elítuskóla annars vegar og einhvers konar ruslakistu hins vegar. Ég fæ ekki betur séð en að nú þurfi Katrín Jakobsdóttir að sýna, hvað í henni býr. Meina Vinstri-græn það sem þau segja um jöfn tækifæri allra til náms? Þá ber að sýna það í verki.

Höfundur var einu sinni skólameistari við Menntaskólann á Ísafirði.