VERALDARVAFSTUR/Er vestræni raunveruleikinn á undanhaldi? Raunveruleiki óvissunnar/ óvissa raunveruleikans ALLT frá síðustu aldamótum, er vísindamenn fóru að hrófla við vélrænni heimsmynd Descartes og Newtons, hefur allt sem heitir haldfastur...

VERALDARVAFSTUR/Er vestræni raunveruleikinn á undanhaldi? Raunveruleiki óvissunnar/ óvissa raunveruleikans

ALLT frá síðustu aldamótum, er vísindamenn fóru að hrófla við vélrænni heimsmynd Descartes og Newtons, hefur allt sem heitir haldfastur raunveruleiki verið á hægu undanhaldi í vísindaheiminum. Óvissan ætti því að halda hægfara innreið sína inní hugmyndaheim vestræns samfélags. En til þess að setja undir þann leka er komin fram ný skilgreining á raunveruleikanum: Hann er allt, sem unnt er að skynja og þá væntanlega ekkert af því sem ekki er unnt að skynja. Meira um það seinna.

ennisetningar vísindanna í dag byggjast á því sem nefnt er kvantumaflfræði. Á því sviði eru til margs konar mótsagnir, sem ekki er verið að finna svör við: Mótsagnirnar eru þvertámóti hluti af fyrirbærafræði Kvantum-veruleikans. Það er því mjög í tísku í dag innan eðlisfræðinnar að spyrja heimspekinga: Hvað er raunveruleiki? Við því er ekkert vísindalegt svar ennþá og verður ef til vill aldrei?

Þrátt fyrir þetta trúa margir vísindamenn á staðrænan raunveruleika: Trúa á, en geta á engan hátt sannað þá trú. Richard Feynman, eitt af undrabörnum eðlisfræðinnar (1918­1988), nóbelsverðlaunahafi 1965, var ekki einn af þeim. Hann taldi slíkt hvorki nauðsynlegt né mögulegt!

Þessi merkilegi vísindamaður var þó á engan hátt hallur undir allar þær ósvöruðu spurningar menningar okkar, sem harðlínumenn uppnefna "DULÓ", en eiga við með því, að þeim verði ekki svarað með megin rannsóknaraðferð vísindanna. Hans skoðun var þvert á móti sú, að fólk yrði aðeins að skilja hvað óvissa þýddi, og eftir það værum við öll fær um að skilja betur hvað er rétt eða rangt.

Röksemdafærsla hans byggði á einfaldleikanum: Það væri ekki vissa heldur frelsi frá vissunni, sem gerði okkur að sönnum vísindamönnum.

Vel er hægt að taka undir þetta, þó að í orðanna hljóðan felist, að mjög lítið verður þá eftir, af sönnum vísindamönnum: Flestir sem kalla sig því nafni eru á kafi í að verja kennisetningar vísindanna með fullkominni vissu, en setja ekki spurningarmerki við hvaðeina eins og Feynman vissulega gerði.

Ef við drögum ályktun af þessu fyrir menningu okkar, þá þýðir það að við verðum að fara að byggja óvissuna meira inní hugmyndir okkar sem móta nýja komandi menningu. Í dag byggir vestrænn raunveruleiki þvert á móti á vissu um hægfara þróun uppávið: Aðeins meiri hagvöxtur, aðeins betri tækni, mikið meiri upplýsingar, mikið meiri hraði, mikið meiri fjölbreytni, landamærin færast út í geiminn og svo framvegis . . .

Vestræni raunveruleikinn, gerir ekki ráð fyrir óvissu t.d. vegna vistkreppunnar, breytts veðurfars að gróðurhúsaáhrifum, eða vegna stórfelldrar aukningar, jarðskjálfta, sem skráning World Watch-stofnunarinnar staðfestir, að ógleymdri ósoneyðingunni.

Óvissa Kvantum-aflfræðinnar, kennisetning vísindanna í dag, er hins vegar mjög í samræmi við þetta síðastnefnda og ætti því endanlega að opna augu okkar fyrir því að vestræni veruleikinn, sem í dag er reyndar mjög yfirskyggður af stjórnmálalegum stórríkishugmyndum, sem lofar okkur enn meira af hinu sama, er á villigötum og í mótsögn við niðurstöður vísindanna.

Mannkynssagan segir okkur raunar hið sama:; Menning sveiflast upp og niður. Því hraðar upp þeim mun þyngra verður fallið niður. En vegna skorts á yfirliti, vegna vanþekkingar á þróunarferlum, sem vísindin hafa staðfest, að eru svipaðir innan menninga, t.d. í eðlisfræði eru sífellt teknar rangar ákvarðanir, sem auðvitað sýnast réttar í augnablikinu, en leiða svo til sjálfseyðingar.

Lítið dæmi getur t.d. verið stjórnmálalega sprengiefnið hjá okkur: Landbúnaðarmálin. Á óvissutímum, sem sagt sífellt, þarf að hlúa að grundvallar atvinnuvegunum: Þeim sem útvega okkur fæðuna beint. En nóg um það.

Richard Feynman lýsir æfi sinni með setningunni: "Ég fæddist án vitneskju og hef aðeins haft tíma til að breyta því hér og þar". Þessi yfirlætislausu orð manns, sem var með í smíði fyrstu kjarnorkusprengjunnar, leysti gátuna um Challenger-slysið og gerði fjölda uppgötvana á sviði Kvantum-aflfræðinnar gæti orðið okkur umhugsunarefni. Sjálfur sagðist hann hafa fengið nóbelinn fyrir að "hanna aðferð til þess að sópa vissum óendanlegum talnastuðlum á kvantum-sviðinu undir gólfteppið"!

Frásögnin um ævi Feynmans gefur mjög góða innsýn í hugmyndaheim og starfsaðferðir vísindamanns af gamla skólanum, þrátt fyrir öll nýju hjálpartækin, sem hann notaði, en þau geta oft leitt menn á villigötur. Hann var ekki hrifinn af jöfnu-aðferðinni: Að falleg jafna sé um leið rétt jafna/ og að jöfnurnar geti komið á undan rannsókninni. Hann taldi jöfnur vafasamar: Af þeim væri heimspekilykt, en muninn á rannsóknarvísindamönnum og heimspekingum taldi hann hinn sama og á landkönnuðum og puttaferðalöngum.

Feynman taldi óvissuna eðlilega: Hver veit nema meginframlag hans til vísindanna verði sú skilgreining hans, er tímar líða?

(Tilvitn.: Genius eftir James Gleick)

Richard Feynman á Caltech-árunum fyrir framan mynd af frumteikningu sinni af andefniseindum, sem ferðast afturábak í tíma.

Einar

Þorstein