Jana María og Ólafur „Ég reyni að halda í barnið, en held ég þroskist helmikið. Það er ekki hægt að leyna því.“
Jana María og Ólafur „Ég reyni að halda í barnið, en held ég þroskist helmikið. Það er ekki hægt að leyna því.“ — Morgunblaðið/Skapti Hallgrímsson
Fjallað er um mansal og kynlífsþrælkun í Lilju sem Leikfélag Akureyrar frumsýndi um síðustu helgi.

Fjallað er um mansal og kynlífsþrælkun í Lilju sem Leikfélag Akureyrar frumsýndi um síðustu helgi. „Þetta er ævintýri, þótt sagan sé ljót og leikhúsið er frábær miðill til að sýna sannleikann,“ segir Jana María Guðmundsdóttir sem fer með titilhlutverkið. Ólafur Ingi Sigurðsson, sem er aðeins 13 ára, er líka í stóru hlutverki.

Eftir Skapta Hallgrímsson

skapti@mbl.is

Ég fékk sting í hjartað og hugsaði strax með mér, að ég vildi ekki að mamma og pabbi kæmu á sýninguna, segir Jana María Guðmundsdóttir, sem fer með titilhlutverkið í Lilju, spurð að því hvernig henni þótti að lesa handrit verksins í fyrsta skipti.

Fljótlega kom þó upp í hugann, bætir hún við, að þessa sögu yrði að segja. „Það var ekki auðvelt að takast á við verkefnið en samt mjög spennandi og ég vona að við náum að vekja athygli á þessum málum. Að því leyti er starfið göfugt; tilgangurinn helgar meðalið,“ segir hún. „Þetta er ævintýri, þótt sagan sé ljót og leikhúsið er frábær miðill til að sýna sannleikann.“ Jón Gunnar Þórðarson, höfundur Lilju og leikstjóri, byggir verkið lauslega á kvikmyndinni Lilja 4-ever sem margir muna eftir. Leikritið hefst í Litháen; Lilja er plötuð til Svíþjóðar þar sem henni er lofað bjartri framtíð en annað kemur á daginn.

Ólafur Ingi aðeins 13 en sýningin þó ekki ætluð yngri en 14 ára. Umfjöllun um mansal og kynlífsþrælkun þykir varla við hæfi barna en vert er að hafa í huga að þolendurnir eru oft varla af barnsaldri.

Sýningin er afar áhrifamikil. Ljót, en þörf. Saga sem verður að segja, er undirtitill verksins og ekki er hægt annað en fallast á það.

Jana María útskrifaðist með BA próf í júlí í sumar frá Royal Scottish Academy of Music and Drama í Glasgow, mjög góðum skóla að hennar sögn, er fastráðin hjá LA í vetur og hlutverk Lilju það fyrsta sem henni býðst að námi loknu. „Mér finnst æðislegt að vera komin hingað til Leikfélagsins; hér er mikið að gerast, allar hugmyndir vel þegnar og mér finnst gaman að taka þátt í svo frjóu starfi.“ Hún mætti um síðustu páska í prufur sem Félag íslenskra leikara heldur einu sinni á ári, en leiklistarnemar erlendis nýta sér oft það tækifæri. „Krakkar sem eru úti þurfa að berjast með kjafti og klóm til að koma sér á framfæri og vonandi verður það, að ég fékk þetta hlutverk, til að vekja athygli á þeim sem læra úti. Það er ekki síðra að læra þar; við leggjum alveg jafn mikið á okkur og aðrir og það er reyndar mjög hollt að læra í öðru landi; læra að leika á öðru tungumáli.“ María Sigurðardóttir, leikhússtjóri LA, ræddi við Jönu Maríu daginn eftir prufurnar, bauð henni árssamning og m.a. að leika Lilju. „Mér finnst svakalegt að fá þetta tækifæri; að fá aðalhlutverk í svona sýningu nýkomin úr skóla. Ég trúði ekki mínum eigin eyrum; þetta hlutverk er draumabyrjun fyrir mig sem leikkonu á Íslandi.“ Hún situr andspænis blaðamanni, í björtu rými við stóran glugga. Dálítið önnur umgjörð en um Lilju í verkinu. Þar ræður drunginn ríkjum.

Menntuð söngkona

Jana María er titluð söngkona í símaskránni enda menntuð sem slík. Lauk burtfararprófi í klassískum einsöng frá Söngskólanum í Reykjavík – „sem er mjög góður grunnur“ – áður en hún hóf leiklistarnám og segist í raun hafa lent í leiklist fyrir tilviljun.

Hún gerði reyndar tvær tilraunir, eftir stúdentspróf, til að komast í leiklistardeild Listaháskóla Íslands en án árangurs. „Það var líklega lán í óláni. Ég fór þá í fornám í Myndlistarskólanum í Reykjavík, var áfram í Söngskólanum og kenndi leiklist og söng í Púlsinum í Sandgerði.“ Jana María er fædd og uppalin í Keflavík og bjó þar til sextán ára aldurs, fyrir utan fjögur ár sem hún eyddi í Danmörku þegar faðir hennar var þar í námi. Sextán ára flutti hún til Reykjavíkur, hóf tónlistarnám og útskrifaðist sem söngkona 2006. Leikkonan segir að sér líði best þegar hún hefur nóg fyrir stafni. Hún var flugfreyja hjá Icelandair meðfram námi en að loknu burtfararprófi „vissi ég ekkert hvað ég ætlaði mér að gera.“ Svo fór að hún sótti um inngöngu í söngleikjadeild Royal Scottish Academy of Music and Drama í Glasgow en komst ekki inn. „Sama dag og ég fékk nei-ið barst mér tölvupóstur um að leiklistardeild skólans yrði með inntökuprufur á Íslandi, ég mætti þangað tveimur vikum síðar og komst inn á staðnum. Þar með voru örlögin ráðin!“

Átti ég að segja smiður?

Hún hefur aldrei haft söng að aðalstarfi en oft komið fram með föður sínum, Guðmundi Hreinssyni byggingarverktaka í Reykjanesbæ. „Pabbi er skúffuskáld sem spilar á gítar. Ég byrjaði að syngja með honum heima í stofu 12 eða 13 ára gömul og við höfum mikið komið fram tvö saman í Keflavík og þar í grennd. Mér þykir mjög vænt um tónlistina sem hann semur.“ Henni þykir líka vænt um Ólaf Inga, mótleikara sinn í Lilju. Hann stígur nú allt í einu inn á sviðið við stóra bjarta gluggann; strákur úr 8. bekk Hrafnagilsskóla í Eyjafjarðarsveit.

Þegar hann sest er ekki annað hægt en spyrja: Hvað ætlar þú að verða þegar þú ert orðinn stór? „Leikari,“ segir hann strax. Brosir, og spyr á móti: „Átti ég að segja smiður? Ég var ekki ákveðinn eftir Óvita en nú er ég alveg viss.“ Óli tók sem sagt þátt í Óvitum eftir Guðrúnu Helgadóttur sem LA setti upp fyrir nokkrum misserum og smitaðist heiftarlega af leiklistarbakteríunni. Þegar auglýst var eftir strák í hlutverk hjá LA í vetur mætti Óli, en hafði að vísu ekki hugmynd um hvers kyns sýningu var að ræða og fékk ekki að vita það fyrr en leikhússtjóri hafði farið vandlega yfir það með foreldrum hans og þeir gefið samþykki sitt.

„Það var alls ekki sjálfgefið að þau leyfðu mér að vera með. En þau töldu að það yrði þroskandi ef farið yrði í þetta á réttan hátt,“ segir Óli og hljómar mun eldri en 12.

Skyldi hann geta gert sér í hugarlund 12 ára strák sem býr við þær aðstæður sem lýst er í verkinu? „Ég reyni en gengur illa; þetta er svo hræðilegt að maður getur ekki gert sér grein fyrir því að svona sé til. Ég hugsa stundum um hvað mamma er leiðinleg þegar hún segir mér að taka til þegar ég kem heim á daginn! En að hún hendi mér út og láti mig sofa úti í frosti...“ Hann hefur skynjað hve fjölbreytt starf leikarans er. „Það er alltaf verið að fást við eitthvað nýtt. Maður situr ekki á skrifstofu og gerir það sama allan daginn! Fólkið í leikhúsinu er líka svo skemmtilegt.“

Oft með grjót í maganum

„Rannsóknarvinnan við undirbúning verksins var mjög áhugaverð og spennandi en ég var oft með grjót í maganum,“ segir Jana María. „Við tókum þá vinnu öll mjög nærri okkur. Óli var reyndar ekki alltaf með; það þurfti að sjá til þess að hann gæti sofið á næturna...“ Hún segir fæsta líklega gera sér grein fyrir umfangi mansals eða um hvað málið snýst í raun. „Þess vegna er frábært að fá tækifæri til að fjalla um þetta efni. Eitt það skemmtilegasta við starf leikarans er hve fjölbreytt viðfangsefnin eru. Maður lærir mikið og getur miðlað til annarra í leiðinni. Leikarinn veit aldrei hvers verður krafist af honum og þarf að vera tilbúinn í allt. Ekkert verkefni er eins; maður vinnur sífellt með nýju fólki, þarf að læra á hvern og einn, sem er verkefni út af fyrir sig og heldur manni ferskum.“ Rannsóknir eru hluti leikarastarfsins „til þess að maður viti algjörlega hvað maður er að gera og það elur á forvitninni; það er erfitt að útskýra það mér finnst allar starfsgreinar mætast í þessari einu.“

Heiðrum minningu stúlkunnar

Leikkonan segir sláandi hve margar ungur stúlkur eru blekktar, ekki síst á stöðum þar sem aðstæður þeirra eru ömurlegar og enga fræðslu að hafa af hálfu yfirvalda. „Birtingarmyndir mansals eru margir en kynlífsþrælkun er áberandi vegna þess hve peningaveltan er gríðarleg,“ segir hún.

Leikhópurinn fræddist mikið um mansal við undirbúning verksins og ræddi m.a. við Fríðu Rós Valdimarsdóttur mannfræðing sem gerði á árinu rannsókn fyrir Rauða krossinn á eðli og umfangi mansals á Íslandi. Jana María telur mikla þörf á umræðu um málefnið og segir afar slæmt ef Alþjóðhúsinu í Reykjavík verður lokað. Starfsemin þar skipti útlendinga sem lendi í vandræðum hér á landi svo miklu máli.

„Alþjóðhúsið er óháður staður sem fólk treystir og eini staðurinn sem býður upp á þessa þjónustu. Fríða Rós sagði okkur að fórnarlömb mansals treysti sjaldan neinum fyrir sannleikanum um þær aðstæður sem þau eru í raun og veru í en þau hafa mörg treyst starfsfólki Alþjóðahúss. Ef því verður lokað er óvíst hvert fórnarlömb muni leita eftir aðstoð sem oft er spurning um líf eða dauða.“

Jana María segir hlutverk Lilju erfitt en jafnframt gefandi, „vegna þess að ég veit að þessi stelpa var til. Þetta er saga af börnum sem verða fyrir harmleik og ég reyni oft að hugsa um ég leik stelpu sem var raunveruleg. Mér finnst við heiðra minningu hennar með þessari sýningu.“ Undirritaður þóttist skynja á frumsýningu að sumum áhorfendum leið ekki sérlega vel. Sannleikurinn er oft sláandi.

„Nándin í leikhúsinu er mikil. Það er mikið hlegið fyrir hlé en svo breytist orkan í salnum allt í einu í síðari hlutanum. Allir eru á sætisbrúninni og hlusta; ég finn orkuna streyma frá fólkinu og það hjálpar mér mikið.“

Þroski

Óli segist ekki hafa velt mansali fyrir sér áður en hann hóf að æfa hlutverk sitt í Lilju. „Ég pældi ekki mikið í þessu fyrst en hef gert það meira undanfarið.“ Jana María segir ekkert grín fyrir 13 ára barn að takast á við þetta verkefni. „En hann stendur sig eins og hetja – ég segi það óhikað hér fyrir framan hann; Óli er ótrúlega duglegur og tekur á verkefninu af heiðarleika og sanngirni og er algjörlega opinn. Það er ótrúlega fallegt að sjá hann vinna í þessu.“ Hann segir haustið hafa verið strembið; nýr kennari hóf störf í bekknum hans í haust og byrjaði af krafti, auk þess sem stíft var æft hjá Leikfélaginu. Óli hefur ekki verið í tónlistarskólanum í haust, en þar er hann í harmonikunámi, lagði frjálsíþróttirnar á hilluna í bili, hefur aðeins verið í badminton, en dró sig líka út úr fótboltanum og júdóinu! Talandi um að Jana María vilji hafa nóg fyrir stafni...

Hann er sáttur við hve mikill tími fer í leiklistina. „Þetta er mjög skemmtilegt og mikil lífsreynsla. Ég reyni að halda í barnið, en held ég þroskist heilmikið við að vera í þessu, það er ekki hægt að leyna því.“ Mér segir svo hugur að augu allra, sem sýninguna sjá, muni opnast upp á gátt. Er það ekki einn liður í því að þroskast?

Mörg fórnarlömb mansals á Íslandi

Ísland er ekki, eins og margir hafa talið, aðeins gegnumstreymisland fyrir fórnarlömb mansals heldur einnig móttökuland og má gera ráð fyrir að tugir einstaklinga sem dvelja hér til lengri eða skemmri tíma falli undir skilgreiningar mansals. Þetta kom fram í umfjöllun Silju Bjarkar Huldudóttur blaðamanns hér í Morgunblaðinu fyrr í haust þar sem hún fjallaði um rannsókn Fríðu Rósar Valdimarsdóttur mannfræðings á eðli og umfangi mansals hér á landi.

Fórnarlömb á Íslandi eru að lágmarki 59 og að hámarki 128, ef miðað er við síðustu þrjú ár.

Rannsókn Fríðu Rósar er unnin að frumkvæði Rauða kross Íslands í samvinnu við Rannsóknarstofu í kvenna- og kynjafræðum. Hún var unnin á fyrri helmingi þessa árs og byggist m.a. á viðtölum við 19 fulltrúa opinberra stofnana, ráðgjafa, lögfræðinga og starfsfólk ýmissa frjálsra félagasamtaka sem tjá sig nafnlaust.

Sólveig Ólafsdóttir, sviðsstjóri útbreiðslusviðs RKÍ, segir reynslu annarra þjóða sýna að því betur sem málefnum fórnarlamba mansals er gefinn gaumur og þekking á þeim eykst því fleiri mál koma upp á yfirborðið. RKÍ ráðgerir að þróa innan næstu tveggja ára aðgerðaráætlun byggða á niðurstöðum rannsóknarinnar, svo unnt verði að veita meintum fórnarlömbum mansals viðeigandi þjónustu, vernd og stuðning.

Fram kemur í skýrslu Fríðu Rósar að Sameinuðu þjóðirnar áætla að á hverjum tíma séu 2,5 milljónir manna fórnarlömb mansals, að stærstum hluta konur og börn.

*Þriðjungur þeirra sem seldir eru mansali til Íslands starfa í kynlífsiðnaði, tveir þriðju í byggingariðnaði, ræstingum og heimilishjálp.

*Í Litháen er melludólgum ekki refsað.

*Við strandlengjuna í Albaníu eru lúxushótel sem eru fjármögnuð með mansali. Smyglbátar fara með stúlkurnar yfir til Ítalíu og ef strandgæslan gómar bátana er hentugast að henda stúlkunum fyrir borð.

*Mansal er iðnaður sem hefur farið mjög vaxandi á síðustu árum og veltir tugum eða hundruðum milljarða dala á ári hverju. Talið er að gróði af mansali einu saman sé allt að 7-8 milljarðar dala á ári.

Úr leikskrá Leikfélags Akureyrar.