Svipfríður? Vinsælir fólksbílar í Bandaríkjunum voru oft ævintýralegir, hér er afturendi Chevrolet 1959.
Svipfríður? Vinsælir fólksbílar í Bandaríkjunum voru oft ævintýralegir, hér er afturendi Chevrolet 1959.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Eftir Kristján Jónsson kjon@mbl.is Bandaríkjamenn tóku bílnum fagnandi þegar hann kom fram á sjónarsviðið seint á 19. öld. Hann varð ekki eingöngu miðlægur í samgöngum og óaðskiljanlegur partur af fjölskyldulífi heldur ein af undirstöðum efnahagsins.
Eftir Kristján Jónsson

kjon@mbl.is

Bandaríkjamenn tóku bílnum fagnandi þegar hann kom fram á sjónarsviðið seint á 19. öld. Hann varð ekki eingöngu miðlægur í samgöngum og óaðskiljanlegur partur af fjölskyldulífi heldur ein af undirstöðum efnahagsins. „Það sem er gott fyrir General Motors er gott fyrir Bandaríkin“ var sagt, svo stór þáttur í vexti og viðgangi ríkisins voru bílaverksmiðjurnar.

Bíllinn varð goð, tákn um frelsi og nútímalega lífshætti. Og hann varð fljótt almenningseign og gerði þjóð í risastóru landi kleift að ferðast hratt og þægilega (amk. miðað við ferðamáta fyrri alda) hvert sem hún vildi. En er ástin á bílnum að kulna?

Los Angeles Times sagði nýlega frá könnun sem markaðsrannsóknafyrirtækið J. D. Power and Associates gerði í sumar á viðhorfum Bandaríkjamanna á aldrinum 12-29 ára til bílsins. Könnuð voru hundruð þúsunda ummæla sem tengdust bílum á samskiptasíðum vefsins. Markmiðið var að kanna hug unga fólksins til bílaiðnaðarins almennt en reyndar einnig til ákveðinna tegunda.

Í skýrslu fyrirtækisins segir að greina megi augljósa viðhorfsbreytingu meðal táninga þegar rætt er um nauðsyn þess og þrána eftir að eiga bíl. Hluti af skýringunni er sagður geta verið erfiður efnahagur landsmanna í kjölfar fjármálakreppunnar. Bensínverð hafi hækkað mjög og dýrara sé orðið að eiga og reka bíl. Þess vegna sé ekki lengur jafnmikið vit í því að eiga bíl ef hægt sé að sleppa því. En fleira kemur til.

„Alls konar rafræn tjáskipti og samskiptasíður valda því að táningum finnst ekki jafn mikilvægt og áður að hittast í raunveruleikanum og þeir hafa minni þörf fyrir samgöngutæki,“ segir í lokaorðum skýrslunnar. Athyglisvert er að áhyggjur af mengun og loftslagsbreytingum virðast ekki leika mikið hlutverk í hugarfarsbreytingunni.

Bílaframleiðendur óttaslegnir?

Chance Parker, yfirmaður hjá J. D. Power, segir að niðurstöðurnar og einkum neikvæð afstaða unga fólksins til bílsins hljóti að valda áhyggjum meðal bílaframleiðenda vestra. Hann segir að kaupgeta ungu kynslóðarinnar geti síðar orðið sú mesta sem um getur í sögu landsins og því mikilvægt fyrir bílaframleiðendur að ávinna sér strax traust og velvild hennar. Og unga fólkið gagnrýni sum vörumerki og framleiðendur mjög harkalega.

En hvernig er ástandið í öðrum löndum? Vitað er að bílaumferð hefur dregist saman í sjálfu bílalandinu Japan og hlutfallslega færri eiga nú bíl þar í landi en fyrir nokkrum árum. Áhuginn hefur dvínað og mest hjá ungu fólki í milljónaborgunum. Þessi þróun hefur þegar valdið samdrætti hjá bílaframleiðendum í Japan og ógnar ýmsum þjónustufyrirtækjum sem byggja starfsemi sína að miklu leyti á bílum og umferð. Má nefna veitingastaði og smásölufyrirtæki sem eru langt frá miðstöðvum almenningssamgöngutækja.

En fátt bendir samt til þess að bíllinn sé á leið á sorphauga sögunnar þótt framtíðarbíllinn geti að sjálfsögðu orðið mjög frábrugðinn nútímafarartækinu. Draumurinn um eigin bíl lifir góðu lífí meðal fátækra þjóða og nú er hann að verða að veruleika fyrir milljónir Kínverja. Í janúar seldust fleiri bílar í Kína en i Bandaríkjunum og söluaukningin í sumar, borin saman við sömu mánuði í fyrra, var nær 90%.

Besti vinur Bandaríkjamannsins

NÚTÍMABÍLLINN átti sér marga fyrirrennara en Þjóðverjar smíðuðu fyrstu nothæfu bílana með sprengihreyfli seint á 19. öldinni. Bandaríkjamenn urðu hins vegar fyrstir til að fjöldaframleiða sjálfrennireiðina eins og farartækið var stundum kallað hér á landi. Henry Ford nýtti sér færibandið 1908 og einbeitti sér að því að framleiða einfalda, ódýra en sterka bíla. Sætin í þeim frægasta og vinsælasta, Ford T, voru klædd eins konar gervileðri, vélin 20 hestöfl og bíllinn aðeins um 700 kg. Fólk gat fengið hann í hvaða lit sem það vildi svo fremi sem hann var svartur, var haft eftir Ford. En litaúrvalið var þó aukið 1924.

Hann lækkaði oft verð á bílunum og úrskýrði eitt sinn málið með því að nú yrði auðveldara fyrir láglaunamenn að fá sér bíl – og veltan myndi aukast!

En í fyrsta sinn var almenningi gert kleift að kaupa sér bíl og þróunin varð hröð; á þriðja áratugnum var svo komið að ekki voru nema fjórir Bandaríkjamenn um hvern bíl, öll þjóðin gat, fræðilega séð, verið akandi samtímis. Svo hátt varð hlutfall bíleigenda hvergi í Evrópuríki fyrr en um 1960.

Bandarískir bílar hafa í marga áratugi verið að jafnaði stærri og aflmeiri en gengur og gerist í öðrum miklum bílalöndum, eyðslan skipti litlu vestra af því að bensín var ekki skattlagt og því hræódýrt. En menn útskýrðu líka stærðina með því að vegalengdir væru oft miklu meiri í þessu stóra ríki en í t.d. Evrópu og fólk vildi hafa það notalegt á ferðalögum, nóg pláss fyrir fólk og farangur. Sagt var að fjölskyldan vildi helst ferðast um í setustofu á hjólum og þess vegna þurfti að hafa sætin stór og mjúk eins og sófa. Fjöðrunin varð einnig að vera þægileg sem aftur olli því að bandarískir fjölskyldubílar voru ekki hentugir til mikils hraðaksturs; þeir gátu verið valtir.

Stórt og krómað grillið var í augum margra upp úr miðri 20. öld einkenni bandarískra bíla, til varð í dönsku orðið „dollargrin“ (dollarabros). Oft var þessi ofhlæðistíll á sjötta og sjöunda áratugnum nefndur sem dæmi um smekkleysi Bandaríkjamanna og því óneitanlega skondið að þeir sem teiknuðu bílana vestra voru nær allir Ítalir.

Bílar sem nota sólina

Bílar framtíðarinnar verða vafalaust ekki með hefðbundnum sprengihreyfli. Einhvern tíma mun jarðefnaeldsneyti eins og olía verða búið og einnig óttast margir að koldíoxíðlosun geti valdið skyndilegum loftslagsbreytingum. Marga dreymir um bíla sem ganga fyrir sólarorku, yrði þá bíllinn þakinn sólarsellum sem myndu framleiða raforku. En illa hefur gengið að smíða raunhæft módel sem gæti komið í stað hefðbundins bíls.

Bara loft á tankinn

Einn frumlegasti bílhreyfill sem komið hefur fram er loftmótor Frakkans Guy Negre. Hér er tilraunabíllinn AIR CAR frá fyrirtækinu MDI í Lúxemborg. Ætlunin er að framleiða loftbíla í Indlandi, Þýskalandi og hugsanlega víðar. Notaður er háþrýstikútur undir loftið og hægt yrði að fá áfyllingu á venjulegri bensínstöð á fáeinum mínútum. Bíllinn er mengunar- og hljóðlaus. Hámarkshraði verður liðlega 100 km og hægt að aka allt að 190 km á fyllingu.

Rafbílar silast áfram

Nú leggja menn áherslu á sparneytni og níðþungir bensínhákar eru á útleið. Tvinnbílar, sem búnir eru bæði rafmagns- og sprengihreyfli, eru þegar á götunum.

En meiri áhugi er á bílum sem ganga algerlega fyrir rafmagni og stutt í að slíkir vagnar verði fjöldaframleiddir. Kosturinn er ekki síst að þá þarf ekki að byggja upp nýtt net af dreifistöðvum fyrir orkuna, hægt að nota það sem fyrir er. Og loftmengun yrði engin. Eftir er að leysa annan vanda einkabílsins. Með auknum bílafjölda er sífellt erfiðara að komast ferða sinna um stórborgir bílaþjóðanna vegna þess að farartækin taka svo mikið pláss.