SAGAN UM skar Schindler Ó Fyrsta og eina einkaviðtalið við Oskar Schindler, þýska verksmiðjustjórann, sem bjargaði lífi hundruða gyðinga í síðari heimsstyrjöld, var tekið 1949.

SAGAN UM skar Schindler Ó Fyrsta og eina einkaviðtalið við Oskar Schindler, þýska verksmiðjustjórann, sem bjargaði lífi hundruða gyðinga í síðari heimsstyrjöld, var tekið 1949. Það hefur legið óbirt í 45 ár LÖNGU áður en Steven Spielberg gerði kvikmyndina um Lista Schindlers frétti kanadískur blaðamaður, Herbert Steinhouse, af afrekum Oskars Schindlers í stríðinu. Það var rétt eftir styrjaldarlok og Steinhouse vann þá á vegum Sameinuðu þjóðanna við að hjálpa þeim, sem lifðu af vistina í útrýmingarbúðunum. Schindler sjálfan hitti hann fyrst 1948. Steinhouse, sem nú er 72 ára gamall og býr í Montreal, segist í fyrstu hafa verið fullur efasemda. "Þjóðverjar virtust allir eiga sína sögu um hvernig þeir björguðu gyðingi, Pólverja eða kommúnista," segir hann og bætir við, að hann hafi verið tortrygginn gagnvart fyrrverandi nasista, sem vildi komast úr landi. "Hann vildi fá mig til að hjálpa sér að komast vestur, með öðrum orðum að segja sögu sína og það vildu Schindlergyðingarnir líka." Þetta gekk svo langt, að Steinhouse bannaði konu sinni að taka við gjöfum frá Schindler-hjónunum. "Fyrir Schindler var það eðlilegasti hlutur í heimi að gefa gjafir af minnsta tilefni. Hann var töfrandi maður og af þeim sökum og vegna þess, að hann var fæddur sjónhverfingamaður, tókst honum að bjarga lífi 1.100 manna í stríðinu." Steinhouse fór að vinna fyrir CBS-útvarpsstöðina í París 1949 og þar heyrði hann áfram sögur um "góða Þjóðverjanum". Hann tók sig þá til og kannaði ýmis stríðsskjöl og aðstoðaði síðan við að smygla Schindler og konu hans yfir til Frakklands.

veitingahúsi í París voru fyrstu formlegu endurfundir Schindlers með nokkrum gyðinganna, sem hann bjargaði. Þá um helgina ræddi Steinhouse lengi við Schindler og gyðinginn Itzhak Stern, sem staðfesti söguna í öllum atriðum. Þetta fyrsta einkaviðtal við Oskar Schindler hefur samt aldrei komið á prent fyrr en nú. Á þessum tíma voru ritstjórar dagblaðanna og almenningur búnir að fá sig fullsadda af hryllingssögum úr stríðinu og vildu fara að horfa fram til nýrri tíma og viðtalið lá óbirt hjá Steinhouse í 45 ár. Viðtalið ber þess merki, að það var skrifað 1949 en þá var það venjan, að blaðamaðurinn væri í aðalhlutverkinu og sama og ekkert er haft beint eftir Schindler. Viðtalið, sem birtist í The Sunday Telegraph 3. apríl sl., fer hér á eftir.

g heyrði Oskars Schindlers fyrst getið hjá bókhaldaranum Itzhak Stern. Þeir höfðu hist í Kraká árið 1939. "Ég verð að viðurkenna það nú, að ég var lengi ákaflega tortrygginn gagnvart Schindler," sagði Stern þegar hann hóf sögu sína. "Ég þjáðist mikið meðan á hernámi nasista stóð, missti móður mína snemma í Auschwitz og var mjög bitur."

Undir árslok 1939 var Stern yfirmaður bókhaldsdeildar stórs inn- og útflutningsfyrirtækis í eigu gyðinga og hafði gegnt því starfi frá 1924. Eftir innrás Þjóðverja í Pólland í september skipuðu nasistar sinn eigin yfirmann eða Treuh¨ander í öllum helstu fyrirtækjum gyðinga og hinn nýi yfirmaður Sterns var maður, sem kallaður var Herr Aue. Hinn eiginlegi eigandi varð aðeins óbreyttur starfsmaður hjá fyrirtækinu, sem nú var orðið þýskt, og arískir verkamenn voru látnir taka við mörgum störfum gyðinganna.

Aue var mjög ósamkvæmur sjálfum sér og vakti strax forvitni Sterns. Þótt hann hefði "arískað" fyrirtækið og rekið gyðinga úr störfum eins og honum var uppálagt, þurrkaði hann ekki nöfn hinna burtreknu af almannatryggingaskránum en það þýddi, að þeir héldu áfram hinum mikilvægu atvinnuskírteinum. Auk þess gaf hann mönnunum fé á laun. Hafði þessi framkoma að sjálfsögðu mikil áhrif á gyðingana og Stern furðaði sig á henni. Undir lok stríðsins komst hann hins vegar að því, að Aue hafði áður verið gyðingatrúar, að hann hefði misst föður sinn í Auschwitz 1942 og pólskan, sem hann þóttist tala svo illa, var í raun hans móðurmál.

"Þú getur treyst Schindler"

Meðan Stern vissi ekki um þetta sá hann enga ástæðu til að treysta Aue og skildi ekki hvað fyrir honum vakti þegar hann kom, aðeins nokkrum dögum eftir að hafa tekið við fyrirtækinu, og kynnti Stern fyrir vini sínum, sem nýkominn var til Krakár. "Þú veist það, Stern, að þú getur alveg treyst Schindler, vini mínum," sagði Aue og Stern heilsaði Schindler kurteislega en svaraði spurningum hans með mikilli gát.

"Ég vissi ekki hvað hann vildi og var óttasleginn," hélt Stern áfram. "Fram að 1. desember höfðum við gyðingar í Póllandi verið látnir að mestu afskiptalausir en þegar ég hitti Schindler fór ástandið versnandi dag frá degi. Hann vildi vita hvers konar gyðingur ég væri. Spurði margra spurninga, hvort ég væri "íonisti og þess háttar og ég sagði honum það, sem allir vissu, að ég væri varaforseti gyðingasamtakanna í Vestur-Póllandi og ætti sæti í miðstjórn "íonistahreyfingarinnar. Síðan þakkaði hann mér fyrir og fór."

Varaði Stern við

Schindler vitjaði Sterns aftur 3. desember en að þessu sinni að næturlagi og á heimili hans. Stern segir, að þeir hafi aðallega talað um bókmenntir og Schindler sýndi óvenjulegan áhuga á helstu rithöfundunum á jiddísku. Þeir voru að drekka saman te þegar Schindler sagði allt í einu: "Ég hef heyrt, að það eigi að hirða það, sem eftir er, af eigum gyðinga á morgun." Stern áttaði sig á viðvöruninni og gat komið henni áfram. Hann skildi líka, að Schindler var að reyna að ávinna sér traust hans en hann gat ekki enn skilið hvers vegna.

Oskar Schindler, atvinnurekandi frá Súdetahéruðunum í Tékkóslóvakíu, hafði komið til Krakár frá heimabæ sínum, Zwittau, nokkrum mánuðum áður en ólíkt því, sem var með flesta þá, sem komu til að sölsa undir sig framleiðslutækin í hinu sigraða Póllandi, þá hafði hann ekki komist yfir verksmiðju, sem tekin hafði verið af gyðingi, heldur var um að ræða gljábrennslufyrirtæki, sem hafði orðið gjaldþrota fyrir mörgum árum.

Veturinn 1939-40 hóf hann starfsemina á 4.000 fermetra gólfplássi með 100 starfsmönnum, þar af sjö gyðingum, og skömmu síðar tókst honum að koma Stern að sem bókhaldara. Framleiðslan hófst af miklum krafti enda Schindler klókur og harðduglegur og framboð á ódýru vinnuafli var meira en nokkur atvinnurekandi hafði áður getað látið sig dreyma um. Á fyrsta árinu fjölgaði starfsmönnum upp í 300, þar af 150 gyðingar, og við árslok 1942 var starfsemin rekin á 45.000 fermetrum með 800 menn og konur í vinnu. Gyðingarnir, sem þá voru 370, komu frá gettóinu í Kraká.

Herr Direktor

Samskipti Schindlers og gyðinganna einkenndust af mikilli varfærni. Á þessum tíma hafði hann ekki bein tengsl við aðra en þá, sem unnu á skrifstofunum, til dæmis Stern, en þeir vissu fullvel, að hlutskipti þeirra var miklu betra en þeirra, sem unnu í öðrum verksmiðjum svo ekki sé talað um þá, sem fengu ekki að fara út úr gettóinu en um þetta leyti var brottflutningurinn til Auschwitz að hefjast. Þótt þeir vissu ekki hvers vegna, þá skildu þeir, að Herr Direktor var að gæta þeirra með einhverjum hætti.

Andrúmsloftið í verksmiðjunni einkenndist af einhverju öryggi og fljótlega báðu menn um að ástvinir þeirra og vinir fengju að njóta þess líka. Það barst fljótt út meðal gyðinga í Kraká, að verksmiðjan hans Schindlers væri góður staður og Schindler hjálpaði starfsmönnum sínum án þess þeir vissu það með því að falsa verksmiðjuskrárnar. Aldrað fólk yngdist um 20 ár; börn voru skráð sem fullorðin og læknar, lögfræðingar og verkfræðingar voru skráðir sem málmsmiðir alls konar en þeir voru taldir ómissandi fyrir stríðsreksturinn. Með þessum hætti tókst Schindler að bjarga mörgum mannslífum.

Það var á fárra vitorði meðal gyðinganna hvernig Schindler eyddi kvöldunum en þau notaði hann til að veita og skemmta yfirmönnum SS-sveitanna og þýska hersins í Kraká. Þannig aflaði hann sér áhrifamikilla vina og persónutöfrar hans og að því er virtist pólitískur áreiðanleiki gerðu hann mjög vinsælan meðal nasistaforingjanna í borginni.

Vodkaveisla á skrifstofunni

Stern lét þó ekki öryggiskenndina blekkja sig. Hann vissi, að þeir stóðu allir á barmi hyldýpisins. Frá bókhaldaraborðinu sínu sá hann í gegnum glerhurðina fyrir einkaskrifstofu Schindlers. "Næstum alla daga, frá morgni til kvölds, komu embættismenn og aðrir gestir í verksmiðjuna og það gerði mig taugaóstyrkan. Schindler var vanur að veita þeim vodka og slá á létta strengi við þá en þegar þeir voru farnir kallaði hann á mig, lokaði dyrunum og sagði mér hljóðlega hvað þeir hefðu viljað. Hann sagði þeim alltaf, að hann vissi nú hvernig ætti að fá þessa gyðinga til að vinna og bað um fleiri og fleiri." Schindler var aldrei með neinar skýringar á gjörðum sínum og gaf aldrei í skyn, að hann væri andfasisti en smám saman fór Stern að treysta honum.

Á sama tíma og fólkið í gettóinu var myrt á götunum, lést úr sjúkdómum eða var flutt til Auschwitz skammt frá, hélt lífið áfram í verksmiðjunni eins og í lágum hljóðum. 13. mars 1943 kom síðan skipun um að loka gettóinu. Alla gyðingana skyldi flytja í nauðungarvinnubúðir í Plaszow fyrir utan borgina. Þar voru aðstæðurnar skelfilegar og mörg hundruð manna ýmist dóu í búðunum eða voru flutt til Auschwitz. Skipunin um útrýmingu allra gyðinga hafði verið gefin.

Stern var fluttur til búðanna í Plaszow eins og aðrir íbúar gettósins en hann og margir aðrir héldu áfram að vinna í verksmiðjunni. Dag einn veiktist hann alvarlega og sendi Schindler boð um hjálp. Hann hraðaði sér til búðanna með nauðsynleg lyf og hélt áfram heimsóknum sínum þar til Stern hafði náð sér. Það sem Schindler sá í búðunum í Plaszow hafði augljóslega mikil áhrif á hann og hann var farinn að hafa miklar áhyggjur af ástandinu að öðru leyti.

Vaxandi hatur

Gyðingahatrið var orðið slíkt og þvílíkt, að Schindler gat ekki lengur gert að gamni sínu við þýsku embættismennina, sem komu til að líta eftir í verksmiðjunni. Þetta tvöfalda líf hans var að verða æ erfiðara og ýmis hættuleg atvik urðu æ tíðari. Einu sinni komu þrír SS-menn í verksmiðjuna fyrirvaralaust og áttu í þrætu sín í milli. "Ég segi ykkur, að gyðingar eru jafnvel á lægra plani en skepnurnar," sagði einn þeirra, tók upp skammbyssu og skipaði nærstöddum manni að taka upp rusl af gólfinu og éta það. "Éttu það," öskraði hann og mundaði byssuna og gyðingurinn tróð ruslinu ofan í sig. "Sjáið," sagði SS-maðurinn um leið og þeir gengu burt. "Þetta hefði engin skepna gert."

Í annað sinn, þegar opinber SS-nefnd kom til eftirlits í verksmiðjuna, kom einn þeirra auga á gamlan gyðing, Lamus, sem dróst yfir verksmiðjulóðina hörmulega á sig kominn. Formaður nefndarinnar spurði hvers vegna gyðingurinn væri svona dapur á svip og honum var sagt, að hann hefði misst konu sína og einkabarn við nauðungarflutninginn úr gettóinu. SS-maðurinn virtist komast við og skipaði aðstoðarmanni sínum að skjóta gyðinginn svo hann gæti "sameinast fjölskyldu sinni á himni". Síðan sneri hann sér að öðru.

Schindler stóð eftir með aðstoðarmanninum og Lamus. "Leystu niður um þig buxurnar og gakktu af stað," skipaði aðstoðarmaðurinn Lamus, sem eins og í leiðslu gerði eins og honum var sagt. "Þú ert með afskipti af mínum agamálum," sagði Schindler í örvæntingu en SS-maðurinn virti hann ekki viðlits. "Þú ert að eyðileggja starfsandann í verksmiðjunni, þetta hefur slæm áhrif á framleiðsluna fyrir das Vaterland," muldraði Schindler um leið og SS-maðurinn dró upp skammbyssuna. "Þú færð vínflösku ef þú skýtur hann ekki," hrópaði Schindler næstum og var að missa stjórn á sér.

"Stimmt". Schindler til mikillar furðu samþykkti SS-maðurinn þetta brosandi, stakk byssunni í hulstrið og leiddi Schindler inn á skrifstofu eftir flöskunni.

Schindler herðir róðurinn

Atvik af þessu tagi og það, sem Schindler hafði séð í búðunum í Plaszow, voru líklega ástæðan fyrir því, að hann færðist nú allur í aukana í baráttu sinni fyrir gyðinga. Vorið 1943 hætti hann að hafa áhyggjur af framleiðslunni fyrir herinn en byrjaði fyrir alvöru á makkinu og mútugreiðslunum, sem urðu að lokum svo mörgum til bjargar.

Schindler tók sér það nú fyrir hendur að reyna að hjálpa föngunum í Plaszow. Þá var búið að loka ýmsum öðrum búðum í Póllandi og drepa fangana, til dæmis í Treblinka og Majdanck, og ekkert annað virtist bíða gyðinganna í Plaszow. Stern átti hugmyndina en kvöld eitt tókst Schindler að fá einn drykkjufélaga sinna, Schindler hershöfðingja, sem var ekkert skyldur Oskar Schindler en áhrifamikill sem yfirmaður birgðahalds hersins í Póllandi, til að samþykkja, að vinnubúðirnar í Plaszow væru ákjósanlegar til raunverulegrar stríðsframleiðslu. Á þeim tíma var eina starfsemin þar viðgerðir á einkennisbúningum. Aðstæðurnar í búðunum breyttust að vísu lítið en þær voru teknar af listanum yfir þær, sem leggja átti niður.

Þetta olli því, að Schindler fékk góðan aðgang að Hauptsturmf¨uhrer Amon Göth en staða hans vænkaðist einnig mjög við þessa breytingu. Þegar Schindler lagði til að gyðingarnir, sem unnu í verksmiðjunni hans, yrðu fluttir í sérstakar búðir skammt frá henni "til að spara tíma" féllst Göth á það og upp frá því átti Schindler auðvelt með að smygla þangað mat og lyfjum.

Allt lagt undir

Þegar kom fram á vorið 1944 var undanhald Þjóðverja á austurvígstöðvunum í algleymingi. Skipun barst um að tæma Plaszow og allar aðrar búðir. Schindler og starfsmenn hans vissu hvað það þýddi og nú var komið að því fyrir Oskar Schindler að spila út trompinu, djarfri áætlun, sem hann var með tilbúna.

Hann gerði sér nú títt við alla drykkjufélaga sína og treysti samböndin, sem hann hafði innan hersins og meðal iðnrekenda í Kraká og Varsjá. Hann skjallaði menn og mútaði og barðist örvæntingarfullri baráttu fyrir því, sem allir töldu vonlaust. Hann leitaði til manna í Berlín og linnti ekki látum fyrr en einhver einhvers staðar í valdakerfinu, sem kannski var orðinn leiður á þessu naggi um þetta "smámál", gaf honum loks leyfi til að flytja 700 menn og 300 konur frá búðunum í Plaszow til verksmiðju í Brnenec í Súdetahéruðunum í Tékkóslóvakíu. Flestir hinna fanganna 25.000 í Plaszow voru sendir til Auschwitz.

Allt þar til stríðinu lauk vorið 1945 héldu Schindler og starfsmenn hans áfram að leika á nasistana með því einu að halda lífi. Í orði kveðnu átti nýja verksmiðjan að framleiða hluti í V2-flaugarnar en í þessa tíu mánuði, frá júlí 1944 til maí 1945, var framleiðslan nákvæmlega engin.

Gyðingar, sem tókst að flýja þegar verið var að flytja eftirlifandi fanga frá Auschwitz áður en Rússarnir kæmu, fundu sér griðastað í verksmiðjunni hans Schindlers og hann gerðist jafnvel svo ósvífinn að biðja Gestapo að senda sér alla gyðinga, sem teknir væru á flótta "með tilliti til hagsmuna stríðsframleiðslunnar". Þannig tókst honum að bjarga 100 manns að auki. "Börnin" hans Schindlers urðu 1.098, 801 karlmaður og 297 konur.

Allar eigurnar í mat, föt og lyf

Schindlergyðingarnir voru nú algerlega upp hann komnir og urðu óttaslegnir væri hann hvergi nærri. Manngæska hans og fórnir áttu sér engin takmörk. Hann fór með hvern einasta pening, sem hann átti eftir í eigu sinni og seldi skartgripi konu sinnar fyrir mat, föt, lyf og brennivín til að múta SS-mönnunum. Emilie, kona hans, eldaði og sinnti sjúkum og gat sér ekki minna orð en maður sinn.

Þótt fólkið lifði allt í eilífum ótta virðist Schindler hafa haldið ró sinni á hverju sem gekk. "Ég er líklega fæddur forlagatrúar," segir hann nú. "Eða kannski var ég bara hræddur við það ástand, sem skapaðist ef menn misstu vonina og stjórn á sjálfum sér. Ég varð að vera bjartsýnn þeirra vegna."

Ef til vill er eftirtektarverðust sú mynd, sem Schindlergyðingar í fjórum heimsálfum draga upp af Schindler í hlutverki sjálfskipaðs verndara og bjargvættar í miðri hringiðu siðleysis og mannfyrirlitningar. Um það leyti sem ríki nasista var að hrynja til grunna var hringt til hans frá brautarstöðinni í Brnenec og spurt hvort hann kærði sig um tvo lestarvagna fulla af hálffrosnum gyðingum. Þeir voru 100 talsins, nær dauða en lífi, og gaddurinn var svo mikill að það var ekki hægt að opna vagnana. Enginn annar verksmiðjustjóri hafði viljað taka við þeim en Schindler bað um, að vagnarnir yrðu sendir til hans strax.

Ekki var hægt komast inn í vagnana nema með öxum og logskurðartækjum og síðan voru fangarnir bornir út eins og frosnir kjötskrokkar. Þrettán voru látnir en með hinum var enn lífsmark. Alla nóttina og í marga daga og nætur unnu Schindler og kona hans og nokkrir menn með þeim að því að hlynna mönnunum. Aðrir þrír létust en hinum tókst að bjarga.

Vildi ekki lenda í höndum Rússa

Þannig gekk lífið fyrir sig í Brnenec þar til Rússarnir komu 9. maí. Þegar Schindler var orðinn viss um, að starfsmenn hans væru hólpnir hvarf hann leynilega á braut ásamt Emilie, konu sinni, og nokkrum nánustu vina sinna meðal gyðinganna. Til þeirra fréttist síðan ekkert fyrr en nokkrum mánuðum síðar á hernámssvæði Bandaríkjamanna í Austurríki. Sem yfirmaður í nauðungarvinnunni taldi Schindler vissara að eiga ekki á hættu, að Rússarnir skytu hann að óathuguðu máli.

Á næstu fjórum árum dreifðust Schindlergyðingarnir til margra landa. Sumir fóru til ættingja sinna í Ameríku, aðrir til Ísraels, Frakklands og Suður-Ameríku. Meirihlutinn fór þó aftur til Póllands en margir forðuðu sér þaðan aftur og höfnuðu fyrst um sinn í fjölmörgum búðum Sameinuðu þjóðanna í Þýskalandi.

Búinn að missa fótfestuna

Fyrir Schindler sjálfan tóku við erfiðir tímar. Sem Súdetaþjóðverji átti hann enga framtíð í Tékkóslóvakíu og hann gat ekki lengur hugsað sér að búa í Þýskalandi. Hann reyndi þó að koma sér fyrir í Regensburg og síðar í M¨unchen en lifði oft aðallega á gjöfum, sem Schindlergyðingarnir í Ameríku sendu honum. Loksins varð úr, að sérstök hjálparstofnun, sem hafði yfirumsjón með aðstoð við gyðinga, tæki mál hans að sér.

Schindler fékk nú sinn daglega skammt af mat og tóbaki eins og hver annar landflótta gyðingur og andúð hans á löndum sínum, Þjóðverjum, óx stöðugt. Einu vinir hans voru gyðingar. Hann reyndist líka hjálplegur bandarískum hernaðaryfirvöldum með því að gefa þeim nákvæmar upplýsingar um allt liðið, sem hann hafði áður haldið uppi í mat og drykk, en ávann sér um leið hættulegt hatur margra landa sinna.

Þannig er sagan um Schindler en þeirri spurningu er enn ósvarað að mörgu leyti hvað það var, sem gaf honum kjark og þor. Líklega veit enginn Schindlergyðinganna rétta svarið en sumir hafa getið sér til, að um einhvers konar sektarkennd hafi verið að ræða. Hann hefði ekki fengið verksmiðjuna í Kraká nema af því að hann var félagi í flokki Súdetaþjóðverja, nasistasamtökum, sem störfuðu fyrir stríð, en þegar spurst er fyrir um hann á heimaslóðunum verður myndin jafnvel enn óskýrari en áður.

Gyðingurinn Ifo Zwicker var ekki aðeins einn þeirra, sem Schindler bjargaði, heldur bjó hann áður í Zwittau og þekkti til hans. Eftir að hafa lofað Schindler einlæglega getur hann þó að sér gert að bæta við eins og hikandi: "Í Zwittau hefði mér aldrei dottið í hug, að hann væri fær um þetta. Ég á við, að fyrir stríð var hann alltaf kallaður Gauner (svindlari)."

"Persónuleikinn bjargaði okkur"

Schindler er nú (1949) fertugur að aldri, hár og myndarlegur og oftast með bros á vör. Gráblá augun brosa líka nema þegar talinu víkur að liðnum tíma. Þá verður hann illilegur á svip og ber saman krepptum hnefum í niðurbældri reiði. Þegar hann hlær, hlæja allir með honum. "Það var persónuleiki hans umfram allt sem bjargaði okkur," segir einn gyðinganna.

Fyrir nokkrum mánuðum og eftir nokkurra ára tilraunir fékk Schindler að flytjast burt frá Þýskalandi. Hjálparstofnun gyðinga lét hann fá peningaupphæð, vegabréfsáritun til Argentínu og farmiða. Oskar og Emilie Schindler munu taka skipið í Genúa og sigla þaðan á vit nýrrar framtíðar. Í Suður-Ameríku bíða mörg "börnin" hans eftir honum.

(Schindler-hjónin komust til Argentínu en fyrir Oskar var lífið að stríðinu loknu ein samfelld sorgarsaga. Þau hjónin skildu 1957 og hann lenti í gjaldþroti. Hann fór til Vestur-Þýskalands og lifði þar á gjöfum frá Schindlergyðingunum, sem stóðu í ævarandi þakkarskuld við hann. Þegar hann lést 1974 var einstæð saga hans enn lítt kunn annars staðar en í Ísrael þar sem honum var gefið virðingarheitið "ærlegur maður". Hann hvílir nú á Zíonfjalli í Jerúsalem.)

Oskar Schindler. Myndin var tekin þegar Steinhouse ræddi við hann.

Endurfundirnir

FYRSTU eiginlegu endurfundirnir á veitingahúsi í París 1949. Þá höfðu flestir Schindlergyðinganna ekki hitt þau hjónin (lengst til hægri)í fjögur ár.

Bókhaldarinn og verksmiðjustjórinn

ITZHAK Stern og Oskar Schindler á skrifstofu kanadíska blaðamannsins Herberts Steinhouse.