„Það sem hefur reynst mér best í lífinu er að læra að meta það sem kemur í fangið á mér. Þegar ég hef teygt mig eftir einhverju hefur það yfirleitt reynst illa,“ segir Gunnar.
„Það sem hefur reynst mér best í lífinu er að læra að meta það sem kemur í fangið á mér. Þegar ég hef teygt mig eftir einhverju hefur það yfirleitt reynst illa,“ segir Gunnar. — Morgunblaðið/Eggert
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Gunnar Smári Egilsson, formaður SÁÁ, ræðir um áfengi og rítalín og ósiði í íslenskri umræðuhefð. Hann segir sömuleiðis frá ömurlegu tímabili í lífi sínu og því gleðilegasta sem góðærið færði honum, sem er dóttirin Sóley. Hann útskýrir einnig af hverju Íslendingar vanmeta mat.
Gunnar Smári Egilsson hefur verið kjörinn formaður SÁÁ. Hann segist ekki hafa sóst eftir starfinu. „Þórarinn Tyrfingsson ákvað að hætta sem formaður og spurði mig hvort ég vildi gefa kost á mér,“ segir Gunnar Smári. „Fáir þekkja SÁÁ betur en Þórarinn og eftir að hafa hugsað eitthvað sjálfur án niðurstöðu ákvað ég að treysta því að mat Þórarins væri rétt.“

Verða einhverjar nýjar áherslur í starfi SÁÁ við formannsskiptin?

„Það má segja að kynslóð Þórarins hafi byggt upp SÁÁ. Fyrir þeirra starf eigum við sterkar heilbrigðisstofnanir fyrir áfengis- og vímuefnasjúklinga. Þetta þarf að verja en ekki að endurtaka. Besta leiðin til að verja sjúkrareksturinn er að halda SÁÁ sem breiðri og öflugri fjöldahreyfingu. Til að nýjar kynslóðir finni farveg innan samtakanna verðum við að stefna á nýja sigra á fleiri sviðum. Og það er margt ógert. Og annað klárast aldrei. Við þurfum að efla réttindabaráttu áfengis- og vímuefnasjúklinga, taka að okkur aukin félagsleg verkefni, auka félagsstarf og styrkja samtökin svo þau geti áfram staðið fyrir þróun meðferðarinnar og bætt þjónustuna við okkar fólk.

Myndir þú vilja ganga lengra í því að takmarka aðgang að áfengi en gert er?

„Í lögum SÁÁ segir að samtökin séu á móti boðum og bönnum. Þau voru stofnuð 1977 þegar mun meira var af bönnum en í dag. En þótt við finnum vel fyrir þráðbeinum tengslum milli aukins aðgengis að áfengi og vímugjöfum og vaxandi neikvæðra afleiðinga neyslunnar þá held ég að SÁÁ muni aldrei biðja um harðari áfengisstefnu en reka mætti í sátt við meginþorra fólks. Það má hins vegar spyrja sig hvort stefnan sé ekki komin út af hinum megin. Að hún sé svo frjálsleg að meginþorri fólks sé hættur að sjá tilganginn; til dæmis með því að hafa allt lið lögreglunnar til reiðu svo passa megi þá sem vilja drekka og dópa í miðbænum fram til sjö á morgnanna.“

Alltaf þessi Nonni

Þú ert svo til nýkominn í starfið og færð á þig harða gagnrýni frá læknum vegna orða þinna um hættulega rítalínnotkun og að greining á ofvirkni byggist oft á veikum grunni. Hverju svararðu þeirri gagnrýni?

„Ég veit ekki af hverju læknar eru að gagnrýna mig fyrir þetta. Fleira og merkilegra fólk en ég hefur bent á að greining á ofvirkni og rítalínmeðferð byggð á henni er umdeild. Ég benti á þessa staðreynd vegna þess að mér fannst eins og nokkrir læknar ætluðu að ýta umræðunni um hryllilegar afleiðingar rítalíns á vímuefnasjúklinga út af borðinu í nafni þess að ekki mætti raska viðkvæmri meðferð á þeim sem greindir hafa verið með ADHD. Auðvitað er það ömurlegt að löglegt lyf sem gerir einum hópi gott skuli stefna öðrum hópi í mikla hættu. En það þýðir ekki að við ættum að forðast að ræða hættuna.

Og þeir sprautufíklar sem hafa notað rítalín eru í mikilli hættu. Af þeim þrettán sem hafa líklegast smitast af HIV frá áramótum hafa tólf notað rítalín. Það er raunveruleg hætta á HIV faraldri meðal sprautufíkla og að sá faraldur breiðist út fyrir þann hóp.

Og þó svo að þessi vá væri ekki fyrir dyrum, með þeim harmi sem henni fylgir fyrir einstaklingana og gríðarlegum kostnaði fyrir samfélagið, þá á sú hlið rítalíns-málsins sem snýr að vímuefnasjúklingunum alveg sama rétt á umfjöllun og sú er snýr að löglegri notkun. Okkur hættir til að ýta vímuefnafíklinum í skuggann af því að hegðun hans stangast á við lög og er óviðunandi fyrir flesta. Oft reyna læknar fremur að fást við afleiðingar fíknarinnar í stað þess að beina þessu fólki í viðeigandi meðferð.

Við verðum að hætta þessum feluleik. Stærsti hluti unga fólksins sem kemur á Vog er meira og minna í ólöglegri neyslu. Ef við opnum ekki allar leiðir fyrir þetta fólk til að fá bót meina sinna munum við missa það. Og höfum hugfast að Vogur hefur tekið fleiri sölumenn fíkniefna af götunum en Litla-Hraun.

Þér finnst að umræðan hafi þá ekki verið í réttum farvegi?

„Ég held að það séu grasserandi alskyns ósiðir í umræðu á Íslandi. Í hvert sinn sem einhver bendir á alvarlega skekkju í samfélaginu þá fæst það ekki rætt vegna þess að fyrsti andmælandinn dregur upp ímyndað dæmi um fórnarlamb. Ef ég bendi á þann skaða sem pólitískar stöðuveitingar hafa valdið samfélaginu spyrð þú hvort ég ætli að halda því fram að Nonni frændi sé ekki góður og gegn maður. Ef ég segi að óraunhæfar efnahagslegar væntingar millistéttarinnar á Íslandi hafi skilið hana eftir stórskulduga í alltof stórum húsum fullum af allskonar dóti segist þú heita Nonni, vera af millistétt og alls ekki hafa tekið þátt í bólunni. Þú eigir til dæmis enn þitt túbusjónvarp. Ef ég nefni misrétti í stöðuveitingum milli kynja spyrð þú hvort Nonni eigi að gjalda þess að vera kall. Ef ég tala um utanvegaakstur spyrð þú hvort Nonni megi ekki skoða Vatnajökul eins og annað fólk – það er ef hann væri til dæmis lamaður. Og það er sama hversu brýnt mál menn vilja hefja umræðu um; alltaf dregur einhver fram þennan Nonna og þar með er málið einhvern veginn útrætt.“

Að snúa ættarsögunni við

Víkjum að sjálfum þér og þínu lífi. Var reynsla þín af áfengi bitur og erfið?

„Hún var ekki góð; hvorki fyrir mig né aðra. Ég held að meira að segja barþjónarnir hafi orðið ánægðir þegar ég hætti.“

Byrjaðirðu ungur að drekka?

„Svo ungur að ég vil helst ekki segja þér frá því af ótta við að börnin mín lesi þetta viðtal. Ég er annaðhvort af þannig fólki, af þeirri kynslóð eða úr slíku hverfi, að fullorðna fólkið hélt að þorpið myndi ala okkur upp. Það var eins og enginn hefði tekið eftir því að við vorum flutt í bæinn. Og bænum er ekki treystandi fyrir börnunum, ekki einum.

Fólk sem er í svipaðri stöðu og ég getur horft eftir ættartrénu langt aftur í aldir og séð ekkert nema hörmungar alkóhólismans; brostnar vonir, brostið fólk. Okkur var gefið tækifæri til að snúa þessari ættarsögu við og það er okkar stærsta verkefni. Við leggjum okkur því fram svo börnin þurfi ekki að ganga í gegnum sömu raunirnar en rati út úr þeim ef því verður ekki forðað.

Hvað með rekstrarþáttinn í starfi þínu. Á sínum tíma varstu forstjóri Dagsbrúnar og varst í fjárfestingum sem fóru ekki vel. Ertu góður rekstrarmaður?

„Ég held reyndar að ég sé klókur rekstrarmaður, en það er ekki þar með sagt að ég sé góður í fjárfestingum. SÁÁ er heldur ekki fjárfestingarfélag. Þórarinn Tyrfingsson er yfirlæknir og framkvæmdastjóri meðferðarsviðs. Hann er aðhaldssamur og góður rekstrarmaður og sjúkrahúsreksturinn heyrir undir hann. Ásgerður Björnsdóttir hefur haldið vel um fjármál SÁÁ í 22 ár. Ég er formaður SÁÁ og enginn starfsmaður heyrir undir mig.“

Var að missa vitið

Þú hófst starfsferil þinn sem blaðamaður, varðst svo ritstjóri og framkvæmdastjóri. Hvernig átti við þig að vera framkvæmdastjóri fjölmiðlasamsteypunnar Norðurljósa?

„Ég byrjaði sem ráðgjafi en varð síðar framkvæmdastjóri og ritstjóri Fréttablaðsins. Því fylgdu ævintýr og glæstir sigrar. Svo var mér sparkað upp í fyrirtækinu, þá til útlanda og loks af vagninum. Þú ræður ekki alltaf ferðinni þegar þú vinnur hjá öðrum.“

Hvernig var lífið á toppnum?

„Ef ég var einhvern tíma á toppnum þá var það þegar ég var að byggja upp Fréttablaðið með stórum hópi. Það var óskaplega gaman en kostaði svo mikla vinnu að við tókum eiginlega ekki eftir velgengninni. En þetta var gleðilegt puð. Það er ekkert skemmtilegra en að láta árangurinn draga sig áfram og óborganlegt að fá að upplifa það í stórum hópi. Það sem tók við var síður spennandi.

V ar það ekki skemmtilegt?

„Nei. Á endanum ferðaðist ég um heiminn til að fá menn til að fjárfesta í fjölmiðlafyrirtæki. Ég þvældist um flugstöðvar, dragandi á eftir mér litla flugfreyjutösku með nærbuxunum mínum í, og var að missa vitið. Þetta var ömurlegt og innihaldslaust líf, sniðið að þeim sem drekka sig fulla á hverju kvöldi og kaupa mellu í hverri höfn. Ég geri hvorugt og var eins og álfur í þessari veröld. Til að bjarga geðheilsunni keypti ég mér iPod og fyllti hann af klassískri músík. Wagner bjargaði lífi mínu.“

Augu sem eru dýpri en alheimurinn

Fyrir nokkrum árum ættleidduð þið hjónin litla dóttur frá Afríku. Hvernig gengur uppeldið?

„Sóley er það sem ég og Alda Lóa fengum út úr góðærinu. Ég er ekki viss um að við hefðum haft kjark eða peninga til að fara til Tógó til að ættleiða barn nema vegna bólunnar. Ég mun því verða íslenska góðærinu ævarandi þakklátur fyrir að fá að kynnast Sóleyju. Og það er mikil forréttindi. Hún er ekki bara með augu sem eru dýpri en alheimurinn heldur er hún gáfuð, sniðug, fyndin og sæt. Um leið og við fengum hana hvolfdist yfir okkur ábyrgðin sem fylgir litlu barni. Maður vill ekki gera neitt til að skemma þennan merkilega karakter.“

Þú sýnir á þér óvenjulega hlið í Fréttatímanum þar sem þú skrifar um mat. Hefur mataráhugi fylgt þér lengi?

„Í kringum hrunið, þegar allir höfðu vit á efnahagsmálum og pólitík, þá beit ég það í mig að ég ætti að lesa mér til um eitthvað allt annað. Ég fór að kynna mér mat og eldamennsku og komst fljótlega að því að það gerði mér gott að elda mat. Það var ekki nóg að vita heldur þurfti ég að þjálfa upp hæfni og leikni sem síðan byggði upp getu og þor. Mér fannst það mannbætandi að hnoða brauð.

Ég held að við vanmetum mat. Okkur er gjarnt að líta svo á að hann tilheyri dýrinu í okkur. Við viljum hugsa eins og menn en borða eins og dýr. Maturinn tilheyrir lægri hvötum. En ég held að það sé farsælt að borða eins og maður. Það er líka mjög góð leið til að skoða menningarsöguna. Það má líka upplifa heiminn og skynja sköpunarverkið í gegnum bragð og lykt ekki síður en augu og eyru.

Annað sem fékk mig til að hugsa um mat og að matbúa var að ég trúi því að það hefði læknandi áhrif ef okkur Íslendingum tækist að endurmeta matarsögu okkar. Við höfum neikvæða sýn á matarhefðir okkar fyrst og fremst fyrir misskilning. Þegar við hugsum til eigin hefðar sjáum við fyrir okkur það sem fólk almennt borðaði. Þetta berum við svo saman við matarlistasögu annarra landa. Matarlistasaga er eins og önnur listasaga. Hún er um það sem best hefur verið gert. Þetta er því eins og að bera almenna drátthæfni Íslendinga á miðöldum saman við Michelangelo.

Við eigum nokkuð til af efni um almennar matarhefðir en minna af frásögum af frábæru skyri eða nosturslega gerðum lundaböggum. Reyndar glötuðust flestar bestu aðferðirnar við iðnvæðingu matariðnaðarins – en það er önnur saga og sorglegri.“

Þú hefur skrifað bækur, gætirðu hugsað þér að skrifa bók um mat?

„Ég get skrifað endalaust um mat en mér finnst leiðinlegt að skrifa bækur. Það á ekki við mig að sitja allan daginn og ausa upp úr mér. Ég er ekki nógu gáfaður til þess. Ég myndi tæmast og verða heimskur á þremur mánuðum. Þess vegna finnst mér ágætt að vinna með fólki. Ég læri þá eitthvað jafnóðum og ég kjafta því frá mér.“

Þú varst kosinn formaður SÁÁ til eins árs, hvað tekur þá við?

„Það er langt síðan ég hætti að velta fyrir mér hvað ég eigi að gera í framtíðinni. Það sem hefur reynst mér best í lífinu er að læra að meta það sem kemur í fangið á mér. Þegar ég hef teygt mig eftir einhverju hefur það yfirleitt reynst illa.

Mér hefur alltaf boðist einhver vinna – á endanum. Frá því ég var 24 ára hef ég aðeins einu sinni gefist upp á biðinni og sótt um vinnu. Það var fyrir rúmum fimmtán árum. Þá sótti ég um vinnu hjá Morgunblaðinu. Ég var nýkominn úr meðferð, rosalega blankur og sá fram á að þurfa að lifa á engu. Ég sótti um vinnu hjá Styrmi Gunnarssyni. Styrmir réði mig ekki.“