Davíð Oddsson og Jón Baldvin Hannibalsson í Höfða 26. ágúst 1991 ásamt utanríkisráðherrum Eystrasaltsríkjanna, sem hingað komu til að taka á móti hinni endurnýjuðu viðurkenningu á sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna. Frá v.: Algirdas Saudargas frá Litháen, Janis Jurkans frá Lettlandi og Lennart Meri frá Eistlandi. Meri varð síðar forseti Eistlands.
Davíð Oddsson og Jón Baldvin Hannibalsson í Höfða 26. ágúst 1991 ásamt utanríkisráðherrum Eystrasaltsríkjanna, sem hingað komu til að taka á móti hinni endurnýjuðu viðurkenningu á sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna. Frá v.: Algirdas Saudargas frá Litháen, Janis Jurkans frá Lettlandi og Lennart Meri frá Eistlandi. Meri varð síðar forseti Eistlands.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Sósíalistar brugðust hinir verstu við. Skrifaði Björn Franzson, sem þá var fréttamaður á Ríkisútvarpinu (enda stalínistinn Brynjólfur Bjarnason menntamálaráðherra), grein í Þjóðviljann undir heitinu: „Litúvískur fasisti launar íslenska gestrisni.“
Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Hinn 25. ágúst 2011 eru rétt tuttugu ár frá því, að Ísland varð fyrst til þess vestrænna ríkja að endurnýja viðurkenningu sína á sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna þriggja, Eistlands, Lettlands og Litháens, og taka aftur upp stjórnmálasamband við þau. Þessi lönd höfðu verið undir stjórn Rússakeisara fyrir byltingu kommúnista 1917, en öll orðið sjálfstæð 1918. Eftir að Jósef Stalín, einvaldur Ráðstjórnarríkjanna, gerði griðasáttmála við Adolf Hitler í ágúst 1939, þar sem þeir skiptu með sér Mið- og Austur-Evrópu, ruddist Rauði herinn inn í þessi lönd og lagði þau undir sig. Var látið svo heita 1940, að þau sæktu um inngöngu í Ráðstjórnarríkin og hættu að vera til sem sjálfstæð ríki. Eina vestræna ríkið, sem viðurkenndi það þó, var Svíþjóð. Ýmis óvænt tengsl eru á milli Íslands, Eystrasaltsríkjanna og heimskommúnismans, eins og ég skýri frá í bók um íslenska kommúnista, sem kemur út í október.

Líba Fridland heldur fyrirlestra

Haustið 1922 kom til Íslands kona að nafni Líba Fridland. (Líba er ást á jiddísku, svo að kalla mætti hana Ástu á íslensku.) Hún var af lettneskum gyðingaættum, en fæddist í Rússaveldi, nálægt Moskvu, og stundaði nám í háskólum í Þýskalandi og Rússlandi. Hún lærði dönsku og hafði framfæri af því að aðstoða rússnesk fyrirtæki við bréfaskriftir til Danmerkur. En eftir byltingu kommúnista sá hún sitt óvænna og flýði til fjölskyldu sinnar í Lettlandi. Hingað kom hún á vegum Listvinafélagsins, en notaði tækifærið til að flytja á útmánuðum 1923 fyrirlestur í Reykjavík og víðar um ástandið í Rússlandi. Flutti hún hann á dönsku, en Ólafía Jóhannsdóttir þýddi venjulega jafnóðum á íslensku. Ásta Fridland birti síðan fyrirlesturinn í Eimreiðinni haustið 1923. Lýsti hún þar hinu blóðuga valdaráni kommúnista, hungursneyð, örbirgð og kúgun.

Íslenskir kommúnistar brugðust ókvæða við. Hendrik Ottósson, sem sótt hafði þing Alþjóðasambands kommúnista í Moskvu sumarið 1920 og sinnt erindrekstri fyrir sambandið hér á landi (eins og kemur fram í Moskvuskjölunum), skrifaði á móti henni í Alþýðublaðið. Taldi hann sig þurfa að leiðrétta ýmsar missagnir í máli Ástu. Ein missögnin var, sagði Hendrik, að þjóðbyltingarmenn hefðu drepið keisarafjölskylduna, ekki kommúnistar. Þetta var rangt: Fjölskyldan var myrt samkvæmt tilskipun í símskeyti frá Lenín. Annað var eftir þessu í greinum Hendriks. En Ásta Fridland fór til Kaupmannahafnar þetta haust og síðan áfram til Riga í Lettlandi og er úr sögunni.

Teodoras Bieliackinas skrifar greinar

Annar Eystrasaltsbúi, sem fræddi Íslendinga um stjórnarfarið í hinu volduga ríki rauðliða, var gyðingur frá Litháen. Hann hét Teodoras Bieliackinas, og hafði fjölskylda hans flúið Rússland 1917, þegar hann var ellefu ára að aldri.

Foreldrar hans voru í góðum álnum, svo að Teodoras gat látið eftir sér að sinna aðallega áhugamálum sínum. Eitt þeirra var íslenskt mál, og kom hann fyrst til Íslands 1934. Hann sneri aftur hingað 1936 og varð hér innlyksa eftir hernám Eystrasaltsríkjanna. Hafði hann ofan af fyrir sér með kennslu, og sótti Halldór Kiljan Laxness hjá honum rússneskutíma. Snemma árs 1946, þegar ungur menntamaður, nýkominn frá Svíþjóð, andmælti í Þjóðviljanum fréttum Morgunblaðsins af íbúum í Eystrasaltsríkjum, sá Teodoras Bieliackinas sig knúinn til að skrifa nokkrar greinar um ástandið þar. Lýsti hann því, hvernig Kremlverjar hefðu undirokað Litháen og hin Eystrasaltsríkin tvö.

Sósíalistar brugðust hinir verstu við. Skrifaði Björn Franzson, sem þá var fréttamaður á Ríkisútvarpinu (enda stalínistinn Brynjólfur Bjarnason menntamálaráðherra), grein í Þjóðviljann undir heitinu: „Litúvískur fasisti launar íslenska gestrisni.“ Jós hann fúkyrðum yfir Teodoras, sem væri augljóslega vitgrannur, en um leið hættulegur. „Hvers konar laumustarfsemi er það, sem þessi maður rekur hér á landi, og í hverra umboði starfar hann hér?“ Valtýr Stefánsson, ritstjóri Morgunblaðsins, svaraði sósíalistum og hélt skörulega uppi vörnum fyrir Teodoras, sem lést árið eftir úr nýrnameini, langt um aldur fram.

Nú í sumar kom út í Litháen bók um Teodoras Bieliackanas og Íslandsdvöl hans eftir blaðamanninn Leonas Stepanauskas.

Tvær bækur um Eystrasaltsríkin

Sósíalistar voru áhrifamiklir í íslensku menningarlífi um miðja tuttugustu öld, enda nutu þeir rausnarlegra framlaga úr sjóðum Kremlverja, eins og sést í Moskvuskjölunum. Almenna bókafélagið var stofnað til mótvægis við áhrif þeirra sumarið 1955, og var fyrsta útgáfuritið Örlaganótt yfir Eystrasaltslöndum eftir eistneska rithöfundinn Ants Oras. Hafði hann verið prófessor í enskum bókmenntum í háskólunum í Tartu og Helsinki, en flúið undan kommúnistum til Svíþjóðar 1943 og komist þaðan til Bandaríkjanna, þar sem hann varð prófessor í Florida-háskóla í Coral Gables. Séra Sigurður Einarsson í Holti þýddi bókina á íslensku, en þar sagði Oras frá ánauð Eystrasaltsþjóðanna: Um leið og Rauði herinn þrammaði inn, tóku leppstjórnir við völdum, héldu sýndarkosningar og sóttu um aðild að Ráðstjórnarríkjunum. Og eina júnínóttina sumarið 1940 birtust skyndilega sveitir leynilögreglunnar, NKVD (síðar KGB), á heimilum flestra frammámanna landanna þriggja og handtóku þá. Voru þeir sendir tugþúsundum saman í gripavögnum til Síberíu við hinar hörmulegustu aðstæður og fjölskyldur þeirra á eftir þeim.

Almenna bókafélagið gaf síðan út bók eftir annan landflótta Eistlending, Anders Küng, árið 1973, Eistland. Smáþjóð undir oki erlends valds , og þýddi hana ungur laganemi, Davíð Oddsson. Þar rakti höfundur, sem bjó í Svíþjóð, hvernig Kremlverjar reyndu eftir hernám Eystrasaltsríkjanna smám saman að eyða þar þjóðlegum sérkennum, flytja inn fólk sitt og siði og neyða alla til að læra rússnesku og tala. Küng lét þó í ljós von um, að þjóðirnar þrjár varðveittu hina sjálfstæðu menningu sína.

Tveir ólíkir eistneskir gestir

Á meðan Eystrasaltsþjóðirnar lágu undir þungu fargi kommúnismans 1940– 1991, sóttu tveir kunnir eistneskir gestir Ísland heim, harla ólíkir. Annar var dr. August Rei, forsætisráðherra útlagastjórnar Eistlands í Stokkhólmi, sem kom hingað sumarið 1957. Rei var lögfræðingur að mennt og jafnaðarmaður. Tóku Ásgeir Ásgeirsson forseti og Guðmundur Í. Guðmundsson utanríkisráðherra á móti honum á Bessastöðum, og ræddi Rei líka við blaðamenn. Birti Morgunblaðið langt viðtal við hann, en Þjóðviljinn minntist ekki einu orði á heimsóknina.

Sendiherra Ráðstjórnarríkjanna í Reykjavík, Pavel Ermoshín, skrifaði hins vegar utanríkisráðuneytinu og kvartaði undan þeirri „óvild“, sem erlendu vinaríki væri sýnd með því að taka á móti Rei, en hann væri leiðtogi útlagasamtaka, sem andvíg væru ráðstjórninni í Kreml. Utanríkisráðuneytið svaraði kurteislega, að Rei hefði komið á eigin vegum og að öllum Íslendingum hefði verið frjálst að hitta hann.

Hinn gesturinn var Johannes (eða Ivan) Käbin, sem var aðalritari kommúnistaflokks Eistlands 1950–1978 og forseti æðsta ráðs Eistlands 1978– 1983. Hann var Eisti að uppruna, en fæddur í Rússlandi og talaði eistnesku ætíð með rússneskum hreim. Hann var formaður sendinefndar, sem kom hingað í maí 1978 samkvæmt sérstakri samþykkt miðstjórnar kommúnistaflokks Ráðstjórnarríkjanna og átti að kynna sér landbúnaðarmál. Dr. August Rei hafði í viðtölum við íslenska blaðamenn 1957 lýst Käbin sem þjóðsvikara og Rússalepp. Hefði hann verið stalínisti og ekki aðeins tekið fullan þátt í að kúga eistnesku þjóðina, heldur líka framkvæmt hreinsanir í eistneska kommúnistaflokknum að stalínískri fyrirmynd. Hefðu þúsundir flokksbræðra hans verið teknar af lífi eða sendar í þrælkunarbúðir. Fylgja verður þó sögunni, að seinna sneri Käbin við blaðinu og studdi hóflegar umbætur í landinu. En svo virðist sem heimsókn Käbins til Íslands hafi vakið litla athygli og enginn tekið eftir því, hvaða erkiþrjótur var hér á ferð.

Góðir gestir í Höfða

Eftir hrun Berlínarmúrsins í nóvember 1989 varð íbúum Mið- og Austur-Evrópu það ljóst, sem hafði raunar komið fram á sögulegum fundi Ronalds Reagans og Míkhaíls Gorbatsjovs í Höfða haustið 1986, að Kremlverja brast afl og áræði til frekari þátttöku í kalda stríðinu. Þjóðir Eystrasaltslanda ókyrrðust. Litháar urðu fyrstir til að lýsa aftur yfir sjálfstæði snemma árs 1991, en þá var óvissuástand í landi þeirra, því að Kremlverjar höfðu þar enn her og vildu ekki sætta sig við ákvörðunina. Eftir misheppnað valdarán harðlínumanna í Kreml í ágúst gripu Eystrasaltsþjóðirnar hins vegar allar tækifærið, og fylgdu Eistar og Lettar þá fordæmi Litháa og slitu nauðungarsambandinu við Rússa.

Hinn 26. ágúst 1991 tóku utanríkisráðherrar Eystrasaltsríkjanna þriggja á móti endurnýjaðri viðurkenningu Íslands á sjálfstæði þeirra (sem veitt hafði verið opinberlega daginn áður) við hátíðlega athöfn í Höfða. Um kvöldið sátu þeir kvöldverð í Ráðherrabústaðnum í boði Davíðs Oddssonar forsætisráðherra, sem vitnaði í ræðu undir borðum í fræg orð Shakespeares: „Í mannlífinu gætir flóðs og fjöru; sé flóðsins neytt, er opin leið til gæfu.“ Í þessu boði ræddi ég talsvert við alla þrjá utanríkisráðherrana. Höfðu þeir orð á því, hversu merkilegt væri, að laganeminn ungi, sem þýtt hefði Eistland. Smáþjóð undir oki erlends valds, væri nú orðinn forsætisráðherra og hefði forgöngu um að taka á ný upp stjórnmálasamband við Eystrasaltsríkin. Þungu fargi var af þeim létt.