Einar Már Guðmundsson: Í mínum verkum er ég oft staddur með fólki utan alfaraleiðar í einum eða öðrum skilningi. Inn í þetta koma svo ljós og skuggar, vonir og vonleysi, hinar miklu þversagnir, og gaman og alvara.
Einar Már Guðmundsson: Í mínum verkum er ég oft staddur með fólki utan alfaraleiðar í einum eða öðrum skilningi. Inn í þetta koma svo ljós og skuggar, vonir og vonleysi, hinar miklu þversagnir, og gaman og alvara. — Morgunblaðið/Ómar
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Einar Már Guðmundsson hlýtur Norrænu bókmenntaverðlaun Sænsku akademíunnar. Í viðtali ræðir hann um ferilinn, skáldskapinn og bækurnar.

Einar Már Guðmundsson tekur á miðvikudag, 11. apríl, við Norrænu bókmenntaverðlaunum Sænsku akademíunnar. Verðlaunin, sem í daglegu tali eru stundum kölluð Litli Nóbelinn, hafa verið veitt árlega frá 1986. Þau þykja einhver mesti heiður sem norrænum rithöfundi getur hlotnast og eru veitt fyrir höfundarverk. Einar Már Guðmundsson er þriðji Íslendingurinn sem hlýtur verðlaunin, Thor Vilhjálmsson fékk þau árið 1992 og Guðbergur Bergsson árið 2004. Meðal höfunda sem hafa fengið Norrænu bókmenntaverðlaun Sænsku akademíunnar síðustu ár eru Ernst Håkon Jahr, Per Olov Enquist, Kjell Askildsen og Sven-Eric Liedman. Einar Már hefur hlotið ýmiss konar verðlaun og viðurkenningar fyrir verk sín, þar á meðal Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs 1995, norsku Bjørnson-verðlaunin og Karen Blixen-heiðursverðlaunin. Og nú bætast við þessi mjög svo virtu verðlaun.

„Því verður ekki neitað að þetta er stórbrotinn heiður,“ segir Einar Már spurður um viðbrögð við þessari viðurkenningu. „Verðlaunin setja verk mín í ákveðið samhengi sem þau voru kannski í, en þarna eiga sennilega við hin ágætu orð Laxness að upphefðin kemur að utan, þótt ég hafi reyndar stundum snúið þessu við og sagt að upphefðin komi að innan.“

Þú ert búinn að starfa sem rithöfundur í rúm þrjátíu ár. Ákvaðstu snemma að leggja það starf fyrir þig?

„Ég man ekki eftir því að ég hafi sem unglingur gengið með sérstaka skáldadrauma. Ég var ekki að yrkja í skólablöðin, skrifaði frekar um þjóðfélagsmál. Ég hafði samt gaman af að skrifa, gerði mikið af ritgerðum í skóla og gaf mér þá góðan tíma til að skrifa um Platon eða existensíalisma og önnur málefni sem ég hafði gaman af að sökkva mér ofan í. Stíll höfðaði alltaf til mín. Á þeim tíma þegar ég var unglingur var mikið að gerast. Þar var kvikmyndaklúbburinn, Fjalakötturinn, sem Friðrik Þór Friðriksson stofnaði, og þar horfði maður á bestu kvikmyndir í heimi. Svo hlustaði maður á fína tónlist, Dylan og Zappa og alla þessa kappa, og svo var bóklesturinn Sigfús Daðason, bæði greinar hans og ljóð. Unglingsárunum fylgdi mikil leit. Ég sótti fundi hjá Guðspekifélaginu, heimsótti Bahai-söfnuðinn og endaði svo í Fylkingunni þar sem ég kynnist stórkostlegu fólki sem ætlaði að breyta heiminum. Sem ungur maður hafði ég mikinn áhuga á heimspeki og sagnfræði og margir héldu að ég myndi leggja sagnfræði fyrir mig, sem ég hef reyndar gert að hluta því hún er alltaf á sveimi í verkum mínum

Á menntaskólaárunum sá ég margt fyrir mér skáldlega. Á unglingsárum las ég Þórberg og Laxness sem áttu þátt í að efla með mér þjóðfélagslega sannfæringu og gera mig róttlækan. Svo var Guðbergur Bergsson og bækur eins og Anna, Ástir samlyndra hjóna og Tómas Jónsson voru algjör himnasending og opnuðu hugann fyrir svo mörgu. Atómljóðin og bækur Thors Vilhjálmssonar voru þarna líka á sveimi. Þær rímuðu við mikið af bíómyndunum sem við sáum í kvikmyndaklúbbnum hjá Friðriki Þór og allt þetta þýddi að löngu seinna þegar við Friðrik Þór fórum að skrifa kvikmyndahandrit þá vissum við svo vel hvað við vorum að meina, skildum hvor annan.“

Eldgos í sálinni

Fyrstu verk þín voru ljóðabækur. Af hverju valdirðu ljóðið?

„Um tvítugt fór ljóðið að leita á mig og þá varð ekki aftur snúið. Það var eins og eldgos hefði orðið í sálinni. Ljóðið tók mig heljartökum. Þá kom tilfinningin um að maður væri að yrkja síðasta ljóð í heimi. Ég gat setið fyrir framan hið auða blað og lifað mig inn í þjáningar. En þótt ég tryði á ljóðin sem rötuðu á pappírinn þá bar ég gæfu til að birta þau ekki. Þegar ég flutti að heiman skildi ég eftir heilan kassa af þessum ljóðum. Ég hef stundum skoðað þau til að átta mig á því hvað ég var að hugsa á þessum tíma. Kannski einkenndust þau af vissum vanmætti, mér fannst allt sem aðrir voru að gera svo stórkostlegt að ég drakk það í mig. Í þessum ljóðum var ég ansi mikið að bergmála það sem aðrir höfðu gert en þarna var líka einhver ógurleg orka, algerlega óbeisluð.

Svo kom að því að ég fann minn eigin tón sem rataði í fyrstu ljóðabækur mínar. Þessi fyrstu ár var ég að leggja fyrir sjálfan mig alls kyns þrautir sem gátu verið snúnar og erfiðar og ég ætlaði mér að ná utan um ansi stóra heima. Þá skrifaði ég allt með blýöntum og pennum því ég átti ekki ritvél og tölvan var ekki í augsýn. Ég er stundum hissa á þessari orku sem ég hafði til að endurskrifa. Ef það var villa á síðu þá skrifaði ég hana bara aftur upp, þótt villan hafi kannski bara verið ein. En ég uppgötvaði að við að gera eitthvað aftur opnuðust oft nýjar leiðir. Þótt ég vinni núna á tölvu þá hef ég alltaf haldið mig við það að prenta textann út og fer síðan vandlega yfir hann með penna. Ég held að skriffæri eigi eftir að verða ansi lífseig.

Ég hef lesið talsvert um vinnubrögð annarra höfunda og lærði fljótlega vinnubrögð sem hentuðu mér. Ég lærði til að mynda að gæta mín á því þegar ég lenti í strandi að sitja ekki við heldur fara að gera eitthvað annað, til dæmis að lesa. Annars gat þetta allt endað í heljarinnar þráhyggju. Þetta hefur gert það að verkum að skáldsögurnar eru skrifaðar á talsvert löngu tímabili. Ég skrifa, legg það frá mér, tek það upp seinna. Stundum líða mörg ár. Þannig kemur alltaf eitthvað nýtt inn í sögurnar þar til sjálf sagan segir: Nú vil ég! Og þá fær hún alla athyglina og þá er það harkan sem gildir.

Þegar ég hafði fundið mína leið var ég mjög sannfærður og var tilbúinn að berjast. Ég ákvað að gera ekkert annað en að skrifa. Í mínum huga var ekkert annað í stöðunni. Þá sagði fólk: Heldurðu að þú getir lifað af þessu? Ég sagði: Það er ekki spurning hvort ég get, ég skal. Ég ákvað að standa og falla með sjálfum mér. Það var ekki í stöðunni að gefast upp og detta í sjálfsvorkunn. Ég gerði allt nokkuð öfugt við þessa gömlu mýtu um rithöfundinn sem á helst að vera einn. Ég eignaðist mörg börn og við bjuggum í litlu húsnæði og mér var alveg sama þótt það væru læti í kringum mig.“

Aðhyllist róttæka efahyggju

S érðu sjálfur þróun í skáldskap þínum hvað varðar stíl, efni og úrvinnslu?

„Eftir fyrstu ljóðabækurnar skrifaði ég mikið um heim bernskunnar og hverfið sem ég ólst upp í. Riddarar hringstigans eru ákveðið brot úr þeirri veröld og svo hélt ég áfram að skrifa um hana í Vængjaslætti í þakrennum og Eftirmála regndropanna og enn er til talsvert efni af þeim slóðum. Bítlaávarpið kom svo löngu seinna, úr sama efnivið, en úr allt annarri átt. Nei, sögunum lýkur aldrei alveg og efniviðurinn er endalaus. Ég fór fljótt markvisst að lesa verk stóru sagnameistaranna, manna eins og Garcia Marquez, Günther Grass, Heinesen, Laxness, Strindberg og Hamsun. Þá hugsaði ég með mér að ég myndi taka fjölskyldusögu mína og skrifa hana því þar væri efni í miklar sögur. Kannski fannst mér sá efniviður minna á það sem ég las um í þessum miklu bókum. Ég hófst handa og það var mikil ritgleði í gangi, en svo komst ég ekki lengra og þá bar ég gæfu til að leggja þá texta frá mér. Svo tók ég þá fram aftur tíu árum seinna og þá sá ég hvað það var sem vantaði; það vantaði þekkingu. Þannig að ég vakti sagnfræðinginn í mér og fór að kynna mér tímana betur, las blöð og skjöl og tók viðtöl við fólk. Þannig blandaðist gamla fantasían saman við sagnfræðina og Englar alheimsins, Fótspor á himnum, Draumar á jörðu og Nafnlausir vegir urðu til. Auðvitað er þetta bara ein nálgun á verkin, því hvert verk á sér svo sinn heim, sinn blús, sína sorg og sína gleði.“

Þú hefur skrifað nokkuð um þjóðfélagsmál síðustu ár. Hefurðu mjög sterka pólitíska sannfæringu?

„Já og nei. Ég hef stundum sagt að ég trúi á spurningarmerkið. Það að nota bókmenntir sem predikunarstól er ekki minn tebolli. Fyrir mér hefur ritlistin verið málstaður og ég hef sterka sannfæringu hverju sinni en hún er ekki endanleg, enginn stóri sannleikur. Ein bókin mín heitir Í auga óreiðunnar og þar er ég oftast staddur. Maður kom að máli mig og sagði að Hvíta bókin væri vel skrifuð en að hann væri ekki sammála öllu sem í henni stæði. Ég sagði honum að ég skrifaði ekki bækur til að menn væru sammála þeim. Þvert á móti, ég vil sjá viðhorf þróast og takast á en oftast hangir þjóðfélagsumræðan í tuggum þar sem fyrirframgefin sjónarmið ráða ríkjum. Ef kenningin passar ekki inn í veruleikann þá hefur veruleikinn rangt fyrir sér. Þannig virka stjórnmálin oft. En hin skáldlega nálgun er öfug, þar ræður margbreytileikinn ríkjum og ef ein kenning er sett fram þá eru að minnsta kosti ellefu aðrar. Þetta sagði Ólafur Hansson, sá mikli snillingur, þegar ég var í sagnfræðinni og setti fram einhverja skothelda kenningu. Hann sagði: Þetta er ein kenning en það eru að minnsta kosti ellefu aðrar.

Ég held ég aðhyllist róttæka efahyggju. Ég horfi bara á veruleikann, á staðreyndirnar, hvernig þær koma ein af annarri og mynda ótal mynstur, oft ólík og mótsagnakennd, úr mörgum heimum. Síðustu bækur mínar, Hvíta bókin og Bankastræti núll, eru skrifaðar inn í ástand, inn í heim sem er að breytast. Ég hef horft á spilaborgir hrynja og sannleika breytast í lygi. Ég skrifa ekki út frá einni pólitískri sannfæringu en það kemur ekki í veg fyrir að ég sé oft sannfærður. Viðhorf höfunda birtast í verkum þeirra en eru ekki alltaf þau sem þeir halda að þau séu. Í Draumum á jörðu segist ég gefa þögninni mál og vera að minna á hið gleymda.“

Börn sem fara að heiman

Er einhver bóka þinna sem þér þykir vænna um en aðrar, og er einhver þeirra sem kostaði þig meira erfiði að skrifa?

„Ég stend með verkum mínum en ég hef svo mikið að gera að ég hef ekki mikinn tíma til að vera að gæla eitthvað sérstaklega við þau. Ég hef mikið verið að kynna verk mín hérlendis og erlendis og ræða um þau og það er hluti af djobbinu. En það snýr þá mest að innihaldi og efni verkanna og í mínum verkum er ég oft staddur með fólki utan alfaraleiðar í einum eða öðrum skilningi. Inn í þetta koma svo ljós og skuggar, vonir og vonleysi, hinar miklu þversagnir, og gaman og alvara.

Auðvitað eru Englar alheimsins sú bók sem mestan fókus hefur fengið og ég hef því dvalið mest í henni. Ég held hins vegar að í fyrstu skáldsögunum, Riddurum hringstigans, Vængjaslætti í þakrennum og Eftirmála regndropanna, hafi ég lagt á mig mest erfiði, oft reynt að leysa óleysanleg mál og eflaust dottið ofan í alla þá pytti sem hægt var að detta ofan í. Ég held að ég hafi lært mikið af þessu öllu. En hvað varðar erfiði, þá hefur mér aldrei fundist að hlutir eigi að vera eitthvað sérstaklega auðveldir. Oft er mikið haft fyrir hinu einfalda og jafnvel hægt að flækja hluti þegar engin ástæða er til. Ég er samt óendanlega þakklátur og lít á þessar bækur mínar, sem eru komnar vel á þriðja tuginn, eins og börn sem farin eru að heiman og verða að spjara sig. Ég lít svo á að ræst hafi úr þeim þó ef til vill hafi þau ekki öll orðið það sem þau vildu verða.“