Titanic var glæsilegasta skip síns tíma og sagt var að það gæti ekki sokkið.
Titanic var glæsilegasta skip síns tíma og sagt var að það gæti ekki sokkið.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Í þessum mánuði eru 100 ár frá því að Titanic, glæsilegasta farþegaskip síns tíma, sökk. 1500 manns létu lífið en 700 var bjargað. Kolbrún Bergþórsdóttir kolbrun@mbl.is

Í þessum mánuði eru hundrað ár frá því farþegaskipið Titanic fórst við Nýfundnaland með um 1500 manns en rúmlega 700 var bjargað.

Titanic var á jómfrúarferð sinni, frá Southampton til New York, í aprílmánuði 1912. Um borð voru rúmlega 2200 manns, farþegar og áhöfn, en einungis björgunarbátar fyrir 1178. Bruce Isamay, stjórnarformaður White Star sem átti skipið, hafði lagst gegn því, ásamt öðrum eigendum, að björgunarbátum væri fjölgað, taldi það einungis óþarfa aukakostnað. Einn yfirmanna félagsins sagði: „Ef það væru björgunarbátar fyrir alla þá yrði ekkert rými eftir á þilfarinu fyrir farþegana.“

Þessi skortur á björgunarbátum þótti ekkert áhyggjuefni, því almannarómur sagði að Titanic væri svo traustbyggt að það gæti ekki sokkið. Aðbúnaður um borð var glæsilegur, jafnvel farþegar á þriðja farrými bjuggu við ríkulegan aðbúnað, þótt hann væri ekki sambærilegur við glæismennskuna á fyrsta farrými en þar var ekkert til sparað. Farþegar lýstu Titanic sem fljótandi höll.

Hálftómir björgunarbátar

Á sunnudagskvöld, klukkan 11.40, 14. apríl, rakst skipið ósökkvandi á ísjaka. Vélar skipsins stöðvuðust og það sökk tveimur tímum og fjörutíu mínútum eftir að hafa rekist á ísjakann. Það tók tíma fyrir farþega og megnið af áhöfninni að átta sig á hættunni. Galsi var í einhverjum farþegum sem fóru í snjókast á þilfarinu, fullkomlega áhyggjulausir.

Skipstjórinn, Edward Smith, vissi að alvarleg hætta var á ferðum. Ferðin með Titanic átti að vera síðasta sjóferð Smiths, og kórónan á glæstum ferli, áður en hann settist í helgan stein, en heima beið hans eiginkona og fjórtán ára dóttir. Eftir áreksturinn var Smith upptekinn af að vekja ekki ótta og koma í veg fyrir uppþot því hann vissi að ekki væru nægir björgunbátar fyrir alla farþega. Skipun hans um að að koma skyldi konum og börnum í björgunarbáta var ekki nógu afdráttarlaus og undirmenn hans áttuðu sig margir hverjir ekki á hættunni. Fjölmargir farþegar efuðust síðan um að raunveruleg hætta væri á ferðum og margir neituðu að fara í björgunarbátana sem fóru frá skipinu hálftómir. Ef betur hefði verið staðið að mönnun bátanna hefði verið hægt að bjarga 400 mannslífum til viðbótar.

Esther Hart sem var á öðru farrými hafði verið órótt allt frá því eiginmaður hennar Benjamin keypti miða fyrir þau hjón og börn þeirra tvö með Titanic. Skipið mun aldrei komast á leiðarenda, sagði hún við eiginmann sinn þegar ferðin var ákveðin. Um borð í skipinu sagði hún fjölskyldu sinni að sér fyndist eins og risastór svartur örn sæti á herðum sér og hún gæti ekki hrist hann af sér. Hún svaf lítið sem ekkert. Þegar skipið rakst á ísjakann var það ákveðni hennar og viðbragðsflýti að þakka að fjölskyldan komst upp á þilfar þar sem Esther og börn hennar komust í björgunarbáta. Eiginmaður hennar fórst.

Á öðru farrými var Michel Navratil, fæddur í Slóvakíu. Hann var skilinn við franska eiginkonu sína og hafði rænt sonum þeirra, Michel og Edmond, fjögurra og tveggja ára og skráð þá og sjálfan sig sem farþega á Titanic undir fölskum nöfnum. Eldri drengurinn mundi alla tíð eftir að hafa leikið sér á þilfarinu og dáðst að stærð skipsins. Þegar farþegar tóku að fara í björgunarbáta kom faðirinn sonum sínum fyrir í einum bátnum og kvaddi þá blíðlega í hinsta sinn. Hann hvarf síðan í hóp annarra farþega á þilfarinu.

Æðruleysi frammi fyrir dauðanum

Ekki var byrjað að hvetja farþega á þriðja farrými til að koma sér í björgunarbáta fyrr en 50 mínútum eftir áreksturinn við ísjakann. Skipið hallaði æ meir og ljóst var að það myndi sökkva. Sumir farþegar sýndu aðdáunarvert æðruleysi frammi fyrir dauðanum. Þar á meðal voru hinn aldraði auðmaður Isidor Straus og Ida, eiginkona hans. Við hann var sagt að enginn myndi gera athugasemd við að gamall heiðursmaður eins og hann færi í björgunarbát. Hann sagðist ekki ætla að fara fram fyrir aðra. Eiginkona hans sagði: „Við höfum búið saman í mörg ár og ég fer ekki án þín.“ Hún gaf þjónustustúlku sinni minkaslá sína og fór síðan með eiginmanni sínum í klefa þeirra þar sem þau biðu dauðans.

Auðmaðurinn Benjamin Guggenheim var á Titanic með ástkonu sinni og fylgdi henni að björgunarbát. Hann fór síðan ásamt þjóni sínum til að skipta um föt og spariklæddur sagði Guggenheim: „Við erum í sparifötunum og erum tilbúnir að deyja eins og herramenn.“ Síðast sást til Guggenheims og þjóns hans þar sem þeir sátu og supu á koníaki og reyktu vindla.

John Jacob Astor, auðugasti farþeginn um borð, fylgdi nítján ára barnshafandi konu sinni að björgunarbáti og þar sem báturinn var ekki fullmannaður spurði hann hvort hann mætti fara um borð Honum var neitað um það. Astor gerði ekki athugasemd við það. Eftir slysið voru sögusagnir í gangi um að auðmenn hefðu keypt sér sæti í björgunarbátum, en þær eru með öllu ósannar. Fjölmargir auðmenn voru um borð og framkoma þeirra eftir slysið einkenndist af yfirvegun og því hugarfari að konur og börn ættu að hafa forgang. Sjálfsagt hefði Astor getað reynt að kaupa sér sæti í bátnum, því næga peninga átti hann, en hann gerði enga tilraun til þess heldur mætti dauða sínum af rósemi. Hið sama má segja um annan auðmann, Harry Widener, sem var 27 ára. Hann var ákflega vel liðinn af öllum sem þekktu hann, og safnaði frumútgáfum af verkum frægra höfunda, eins og Dickens. Hann hafði haft með sér í ferðina ritgerðasafn Francis Bacons frá árinu 1598. „Mamma,“ sagði hann við móður sína, „ég er með bókina í vasanum, Litli Bacon fer með mér.“ Móðir hans komst í björgunarbát, en eiginmaður hennar og hinn ákafi bókasafnari, sonur hennar, fórust.

Johan Lundahl, 51 árs klæðskeri frá Smálöndum, sagði við samlanda sinn, hinn unga sósíalista August Wennerström: „Vertu sæll, vinur, ég er of gamall til að berjast við Atlantshafið.“ Hann settist síðan í stól í reykherbergi á þriðja farrými. Wennerström komst í björgunarbát. Agnes Davies var ekkja, farþegi á þriðja farrými, og sonur hennar 19 ára hjálpaði henni og átta ára bróður sínum í björgunarbátinn. Þar sem nægt pláss var í bátnum bað hann leyfis að fá að fara með henni og bróður sínum en var sagt að ef hann gerði tilraun til að fara í bátinn yrði hann skotinn til bana.

Fjölmennar fjölskyldur vildu ekki vera aðskildar. Þeirra beið dauðinn því nær vonlaust var að þær kæmust saman í björgunarbát. John og Anne Sage voru á þriðja farrými með níu börn sín. Þau ætluðu að hefja nýtt líf í Ameríku. Öll létu þau lífið og einnig hjónin Frederick og Augusta Doodwin og sex börn þeirra.

Unglingsdrengur fór í björgunarbát með öðrum karmönnum en þeim var skipað að fara úr bátnum til að hleypa konum að. Drengurinn fór að gráta og kona kastaði yfir hann sjali og sagði honum að hreyfa sig ekki. Þannig bjargaði hún lífi hans.

Þegar síðustu bátarnir voru farnir fóru farþegar að kasta sér fyrir borð. Svo slokknuðu ljósin í skipinu, það brotnaði í tvennt, skutur þess reis í vatninu og síðan hvarf skipið í hafið með þá farþega sem höfðu ekki yfirgefið það. Dauðavein þeirra heyrðust greinilega. Hundruð manns voru í sjónum, allflestir í björgunarvesti. Fólkið í björgunarbátunum, sem reru frá Titanic, heyrðu óp farþeganna sem börðust fyrir lífi sínu í sjónum. Enginn sem heyrði þau vein gleymdi þeim nokkurn tíma. Einn farþegi af öðru farrými, Albert Caldwell, sem var 26 ára þegar slysið varð, komst í björgunarbát. Seinna sagði hann oft frá slysinu og þá án nokkurrar depurðar. Einn dag spurði frænka hans hann um nokkuð sem hann hafði aldrei talað um í sambandi við slysið, sem var dauðavein fólksins í sjónum. Myrkur svipur færðist yfir andlit Caldwells. „Maður verður að gleyma veinunum, maður verður að gleyma þeim því annars myndi maður missa vitið,“ sagði hann hljóðlega.

Eina von farþeganna í sjónum var að komast að björgunarflekum. Synir Rhodu Abbott saumakonu, 13 ára og 16 ára, fóru í sjóinn með henni, þeim tókst að ýta henni upp í björgunarfleka og héldu sér sjálfir í brún hans en tak þeirra varð æ veikara. Móðirin horfði síðan á þegar annar þeirra hvarf í sjóinn og síðan hinn.

Deyjandi í sjónum

Kuldinn var svo mikill að lítil von var til að lifa lengur en hálftíma í sjónum og smám saman þögnuðu vein fólksins. Björgunarbátar höfðu ekki snúið við til að bjarga fólki heldur haldið leiðar sinnar. Í einum björgunarbát bað kona um að bátnum yrði snúið við til að bjarga fólki en því var neitað með rökunum: Þetta snýst um okkar líf eða þeirra. Henni var sagt að þeir sem væru í sjónum myndu hvolfa bátnum í örvæntingarfullri tilraun til að komast í hann. Þetta voru fráleit rök því kuldinn í sjónum var svo mikill að fólkið hefði ekki haft nokkurn mátt til þess.

Í einum þessara björgunarbáta var kvikmyndastjarnan Dorothy Gibson. Við stjórnina var George Hogg og þar sem báturinn var ekki fullmannaður vildi hann snúa við og bjarga farþegum sem voru í sjónum Farþegarnir í bátnum, þar á meðal kvikmyndastjarnan, lögðust eindregið gegn því.

Einungis einn björgunarbátur sneri aftur, en þá of seint. Harold Lowe sem var við stjórnvölinn í einum björgunarbátanna kom farþegum sínum í annan bát og sneri síðan við í leit að eftirlifendum. Hann reyndi að koma auga á lifandi veru innan um fljótandi lík og tókst að finna fjóra menn á lífi, en einn þeirra lést í bátnum.

Skipið Carpathia kom á vettvang og bjargaði rúmlega 700 farþegum sem voru í björgunarbátum og flutti til New York. Kyn farþega á Titanic skipti meira máli varðandi lífslíkur en þjóðfélagsstaða. 74,3 prósent af kvenfarþegum lifðu slysið af og 20 prósent karlmanna. Lífslíkur kvenna á fyrsta farrými voru þó meiri en kvenna á öðru og þriðja farrými. Einungis fjórar konur af 143 konum á fyrsta farrými létust, 15 prósent kvenna á öðru farrými fórust og 53 prósent kvenna á þriðja farrými.

Nær allir karlmenn á öðru farrými létust, 154 af 168 en ástæðan fyrir þessum mikla fjölda látinna er meðal annars talin sú að þarna voru breskir karlmenn í meirihluta en þeir höfðu alist upp við að bíða þolinmóðir í röð og troðast ekki fram fyrir aðra. Þeirri reglu fylgdu þeir samviskusamlega þótt líf þeirra lægi við – og fórust. Á þriðja farrými lést 381 karlmaður af 456. Meirihluti 900 manna áhafnar var frá Southampton og af þeim létust tæplega 700.

Frægir bræður

Litlu drengirnir, Michel og Edmond Navratil, sem höfðu misst föður sinn í slysinu töluðu einungis frönsku og enginn bar kennsl á þá. Um borð í Carpathia var kona, Margaret Hays, sem talaði frönsku, og hún tók drengina að sér. Í viðtali við New York Times sagði hún frá drengjunum sem urðu samstundis frægir og myndir af þeim birtust í helstu blöðum í Ameríku. Fjölmargir buðust til að ættleiða þá. Móðir drengjanna, hin 21 árs Marcelle Navrail, hafði hafið mikla leit að drengjunum sínum og sú leit bar fljótlega árangur vegna hinnar skyndilega frægðar barnanna. Það var sönn gleði þegar móðir og synir hittust í New York. Sá eldri, Michel, varð kennari í heimspeki og sá yngri, Edmond, varð arkitekt og lést árið 1953, 43 ára gamall. Michel varð 92 ára og lést árið 2001. Hann gleymdi aldrei Titanic-slysinu og sagði á efri árum: „Ég dó fjögurra ára gamall.“

Kvikmyndastjarnan Dorothy Gibson lék skömmu eftir björgun sína í myndinni Saved from the Titanic sem var sýnd einungis fjórum vikum eftir slysið. Leikkonan lék sjálfa sig og var í sama kjól og hún klæddist kvöldið sem skipið sökk. Dorothy átti nokkuð ævintýralega ævi. Eftir slysið flutti hún til Parísar og umgekkst listamenn á borð við Colette, H.G. Wells og James Joyce. Í seinna stríði sat hún um tíma í ítölskum fangabúðum en tókst að flýja. Hún lést árið 1946.

Yngsti farþegi Titanic var tveggja mánaða gömul stúlka, Millvina. Hún missti föður sinn en móðir hennar komst af. Þótt Milvina myndi skiljanlega ekkert eftir slysinu naut hún töluverðrar frægðar vegna veru sinnar á skipinu. Hún var oft viðtölum en hafði svosem ekki margt að segja þar sem móðir hennar hafði nær aldrei talað um harmleikinn. Millvina dó síðust allra farþega Titanic, árið 2009, 97 ára gömul.