Sellóleikarinn Vedran Smailovic leikur verk eftir Strauss í rústum þjóðarbókhlöðunnar í Sarajevo í september 1992.
Sellóleikarinn Vedran Smailovic leikur verk eftir Strauss í rústum þjóðarbókhlöðunnar í Sarajevo í september 1992. — AFP
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Þess var minnst á föstudag að tuttugu ár eru liðin frá því að stríðið í Bosníu-Hersegóvínu hófst. Þótt átökunum hafi lokið árið 1995 er landið enn illa statt og í raun klofið í tvennt.

Þess var minnst á föstudag að tuttugu ár eru liðin frá því að stríðið í Bosníu-Hersegóvínu hófst. Þótt átökunum hafi lokið árið 1995 er landið enn illa statt og í raun klofið í tvennt. Gjá er á milli múslíma, Serba og Króata og í úttekt 20 sérfræðinga, sem birt var fyrir helgi, var því spáð að héldi fram sem horfði myndi landið lenda í flokki „misheppnaðra“ ríkja og liðast í sundur.

Bosnía er í raun klofin í tvennt. Hún er eitt fátækasta land Evrópu. Atvinnuleysi er 40% og umbætur, sem Evrópusambandið hefur þrýst á um, hafa ekki náð fram að ganga vegna þjóðerniságreiningsins.

„Ummerki stríðsins liggja djúpt í samskiptum fólks og byggðarlaga. Bosnía-Hersegóvína er fangi þjóðernisafla og ástandið fer versnandi,“ sagði Raif Dizdarevic, sem var forseti Júgóslavíu 1988 til 1989 og reyndi að koma í veg fyrir að landið liðaðist í sundur þegar járntjaldið féll, í samtali við fréttastofuna AFP.

Króatía og Slóvenía lýstu yfir sjálfstæði 1991 og þá voru örlög Bosníu í raun ráðin. Haldið var þjóðaratkvæði um það hvort Bosnía-Hersegóvína ætti að lýsa yfir sjálfstæði. Múslímar og Króatar í Bosníu greiddu atkvæði með sjálfstæði, en Bosníu-Serbarnir sniðgengu atkvæðagreiðsluna og vildu áfram mynda ríki ásamt Serbíu.

Spenna fór vaxandi næstu vikur og stundum sauð upp úr. 5. apríl söfnuðust 50 þúsund manns saman fyrir framan þingið í Sarajevo til að krefjast friðar. Altalað var í borginni að Bosníu-Serbar hefðu safnað liði í hæðunum fyrir utan hana og væru þar með skriðdreka og stórskotalið. Leyniskyttur úr röðum Bosníu-Serba hófu skothríð á mótmælendurna. Tvær konur féllu fyrir skotunum og voru þær fyrstu fórnarlömb átakanna úr röðum óbreyttra borgara. Átökin hófust ekki fyrir alvöru fyrr en í maí, en upphaf Bosníustríðsins hefur verið rakið til þessa dags.

Opinberlega hófst stríðið 6. apríl, sama dag og Evrópusambandið viðurkenndi Bosníu sem sjálfstætt ríki.

Stríðið stóð í þrjú og hálft ár og var hart barist. 100 þúsund manns féllu og 4,4 milljónir manna, um helmingur íbúanna, flúðu heimili sín. Umsátrið um Sarajevo er það lengsta á seinni tímum og á föstudag voru haldnir tónleikar á vegum borgarinnar þar sem þúsundum auðra stóla var raðað upp til að minnast þeirra tíu þúsund manna, sem féllu fyrir sprengjum stórskotaliðs og kúlum leyniskyttna Bosníu-Serba. Sameinuðu þjóðirnar höfðu sett vopnasölubann á Júgóslavíu og það kom umsátursliðinu til góða.

Bosníu-Serbarnir voru betur þjálfaðir og betur vopnum búnir og höfðu þjóðarherinn og Serbíu á sínu bandi. Þeir hófust handa við þjóðernishreinsanir í serbneska hluta Bosníu. Þeir hröktu múslíma og Króata í burtu og nauðguðu og myrtu. Árið 1995 myrtu hermenn undir forustu Ratkos Mladic átta þúsund múslíma í Srebrenica, sem átti að vera griðastaður undir vernd Sameinuðu þjóðanna. Stríðsdómstóll Sameinuðu þjóðanna hefur lýst fjöldamorðin í Srebrenica þjóðarmorð. Eftir ódæðisverkin í Srebrenica tók Atlantshafsbandalagið í taumana og hrakti Bosníu-Serba á flótta.

Radovan Karadzic, pólitískur leiðtogi Bosníu-Serba, og Mladic bíða nú réttarhalda vegna þjóðarmorðs fyrir stríðsglæpadómstól Sameinuðu þjóðanna, ICTY.

Í nóvember 1995 undirrituðu forsetar Bosníu, Króatíu og Serbíu friðarsamkomulag, sem kennt er við Dayton í Ohio og kvað á um ríki í tveimur hlutum, samband múslíma og Króata og lýðveldi Bosníu-Serba. Með þessu samkomlagi festist klofningur Bosníu sessi. Hlutarnir tveir vinna hver gegn öðrum og hafa sínar pólitísku stofnanir. Bosnía er sem lömuð pólitískt og efnahagslega og stjórn Bosníu er nánast áhrifalaus. Eftir kosningar árið 2010 tók 16 mánuði að mynda ríkisstjórn. Til marks um ástandið er að ríkisstjórninni hefur aðeins tekist að leggja 40 km hraðbrautir frá því að stríðinu lauk.

Guido Westerwelle, utanríkisráðherra Þýskalands, og William Hague, utanríkisráðherra Bretlands, skrifuðu í vikunni grein, sem birtist í dagblöðum í Bosníu þar sem þeir skoruðu á leiðtoga landsins að grípa tækifærið og sækja um inngöngu í bæði Atlantshafsbandalagið og Evrópusambandið á þessu ári og hétu til þess stuðningi.

Þegar stríðinu lauk ríkti bjartsýni í Sarajevo. Hún er nú horfin. Líkt og Bosnía er Sarajevo klofin. Stríðið, sem hófst fyrir 20 árum, liggur enn eins og mara á landinu.

Þar hafið þið það

Þið munuð ekki kenna mér að hata neinn. Og í sannleika sagt því ákafar sem þið hvetjið mig og minnið á þjóðerni mitt, því síður finnst mér að ég tilheyri því. Eftir því sem þið höfðið meira til þjóðerniskenndar minnar, þeim mun minni þjóðerniskenndar finn ég til vegna ykkar. Þar hafið þið það. Þetta er afstaða mín.

Yfirlýsing leikarans Boros Todorovic á sjónvarpsstöðinni YUTEL 2. nóvember 1991.

Serbinn sem gekk til liðs við her Bosníu-múslíma

John Divjak, fyrrverandi herforingi, varð tákn fyrir sjálfsbjargarviðleitni íbúa Sarajevo þegar hann gekk til liðs við her Bosníu-múslíma til að verja borgina í umsátri Bosníu-Serba um hana. Í Bosníustríðinu gripu nágrannar, sem búið höfðu saman í sátt og samlyndi svo áratugum skipti, til vopna hver gegn öðrum. Umsátrið um Sarajevo stóð í 44 mánuði.

Divjak fæddist í Belgrað og foreldrar hans eru Serbar, en hann flutti til Sarajevo 1966 og trúði á fjölþjóðlega Bosníu – og gerir enn. Fyrir baráttu sína nýtur hann hylli margra, en í augum Serba er hann svikari.

„Ég var um kyrrt hjá íbúum Sarajevo þar sem ég hef nú búið í 47 ár í sama hverfinu, þrjú samfélög saman [múslímar, Serbar og Króatar] án nokkurra vandamála,“ sagði hann í samtali við AFP.

Divjak gagnrýndi Radovan Karadzic og Ratko Mladic, leiðtoga Bosníu-Serba, og sakaði þá um stríðsglæpi. En hann var ekki síður óvæginn í garð samherja sinna í röðum múslíma þegar honum fannst þeir ganga of langt. 1993 gagnrýndi hann opinberlega liðsmenn úr her múslíma fyrir morð á Bosníu-Serbum og Króötum í Sarajevo. Divjak settist í helgan stein 1998 og afsalaði sér þá tign sinni í hernum til að mótmæla aðgerðaleysi yfirvalda vegna stríðsglæpa liðsmanna Bosníuhers.

Í fyrra var hann handtekinn í Vín vegna ásakana Serba um stríðsglæpi, en austurrískir dómstólar komust að þeirri niðurstöðu að ekki væri fótur fyrir framsalskröfunni og létu hann lausan.