17. júní 1994 | Blaðaukar | 2008 orð

Handritamálið

og stjórnmálatogstreita Handritamálið snerist ekki aðeins um slitnar skinnbækur, heldur einnig um stjórnmál og uppgjör vegna sambandsslita Íslendinga við Dani árið 1944. Sigrún Davíðsdóttir fjallar um málið frá sjónarhóli þjóðanna beggja. anskir og

Handritamálið

og stjórnmálatogstreita

Handritamálið snerist ekki aðeins um slitnar skinnbækur, heldur einnig um stjórnmál og uppgjör vegna sambandsslita Íslendinga við Dani árið 1944. Sigrún Davíðsdóttir fjallar um málið frá sjónarhóli þjóðanna beggja.

anskir og íslenskir fulltrúar landanna hittust í fyrsta skipti eftir lýðveldisstofnunina til viðræðna haustið 1945. Strax í upphafi þeirra tilkynntu Íslendingarnir að efst á blaði hjá þeim væri að ræða skil íslenskra handrita úr dönskum söfnum. Megninu af handritunum hafði verið safnað af Árna Magnússyni, sem á sínum tíma var prófessor í fornfræðum við Hafnarháskóla. Árni lést í ársbyrjun 1730, en fyrir lát sitt hafði hann ánafnað háskólanum allt sitt safn. Auk þessa safns voru íslensk handrit varðveitt á Konunglega bókasafninu, þar á meðal kjörgripir eins og Codex Regius, eða Konungsbók, með safni Eddukvæða, og Flateyjarbók, sem er safn Noregskonungasagna.

Eftir lýðveldisstofnunina álitu Íslendingar eðlilegt að Danir skiluðu íslensku handritunum. Þau væru komin til Danmerkur vegna fyrra sambands landanna og nú þegar því væri slitið, væri sjálfsagt að þeim yrði skilað aftur. Einnig minntu þeir á að handritin væru íslensk í þeim skilningi að þau væru skrifuð á Íslandi. Viðhorf Dananna var annað. Þeir vitnuðu meðal annars til þeirrar venju að safngripir væru látnir óhreyfðir, þar sem þeir væru komnir, að Danir hefðu varðveitt handritin og að efni þeirra varðaði einnig sögu Dana og Norðurlandanna almennt.

Dönsku fulltrúarnir í dansk-íslensku viðræðunefndinni þekktu til íslenskra málefna og þeim kom óskin ekki á óvart, því fyrir 1944 hafði Alþingi ályktað um handritaskil. Þó Danirnir tækju óskunum af varúð voru þeir áhugasamir um að skila þeim áleiðis í Danmörku. Einn þeirra kom þeim á framfæri í danska þinginu 1947. Það var Hans Hedtoft leiðtogi jafnaðarmanna og síðar forsætisráðherra.

Handritin og baráttan um sál Íslands

Fyrir 1944 hafði Hans Hedtoft ekki léð handritaóskum Íslendinga eyra, en eftir 1944 kom annað hljóð í strokkinn. Hann var mjög hallur undir norræna samvinnu og vann ötullega að því að tengja löndin sem best saman, þó á endanum yrði lítið úr þeim áformum. Í þessu sambandi áleit hann mikilvægt að Danir uppfylltu óskir Íslendinga sem best, bæði til að sýna umheiminum í verki hvernig tvær norrænar bræðaþjóðir leystu úr ágreiningi sínum og eins af því hann hafði áhyggjur af að Ísland hallaði sér um of í vesturátt.

En íslensku óskirnar áttu ekki aðeins hljómgrunn meðal jafnaðarmanna, heldur einnig innan Vinstriflokksins og Róttæka vinstriflokksins. Innan beggja síðastnefndu flokkanna gætti mjög áhrifa dönsku lýðháskólanna. Þeir eiga rætur að rekja til síðustu aldar og innan þeirra hefur að jafnaði verið fjallað um íslensk efni, um bókmenntir og goðafræði, og þar áttu íslensku handritaóskirnar marga stuðningsmenn. Lýðháskólarnir eru ekki pólitískir, en þeir hafa víða haft áhrif innan stjórnmálaflokkanna, einkum í áðurnefndum tveimur flokkum, en einnig í Jafnaðarmannaflokknum og að litlu leyti í Sósíalíska þjóðarflokknum.

Eftir að Hans Hedtoft varð forsætisráðherra 1953 fór hann strax að leita eftir hugsanlegri lausn á handritamálinu, eins og farið var að kalla það. Honum var ljóst að erfitt yrði fyrir Dani að koma sér niður á tilboð, sem Íslendingum þætti akkur í. Til að losna við að skipta handritunum varð úr að bera upp við Íslendinga að handritin yrðu sameign þeirra og Dana. Með þessu fyrirkomulagi hafði Hedtoft hugsað sér að Íslendingar gætu smám saman fengið til sín megnið af handritunum.

En áður en málið hafði verið kynnt í Danmörku og á Íslandi, birti dagblaðið Politiken frétt, sem var á nokkrum misskilningi byggð. Andrúmsloftið á Íslandi varð á stundinni mjög andsnúið hugmyndum Hedtofts og því næstum tekið sem móðgun að Íslendingar ættu að eiga handritin með Dönum. Á Alþingi náðist ekki að ræða hugmyndina í alvöru, því enginn treysti sér til að skýra hvað að baki lægi. Íslenska stjórnin hafnaði hugmyndinni og í kjölfarið fylgdu hnútur á báða bóga. Það varð því heldur svalt á milli landanna fyrst eftir þessa uppákomu í mars 1954.

Skipting handritanna

Tilraun Hedtofts til lausnar sýndi glögglega að löndin tvö höfðu nokkuð ólíkar hugmyndir um hvernig haga þyrfti lausn málsins. Íslendingar máttu ekki heyra annað nefnt en að fá öll íslensku handritin og áttu erfitt með að samþykkja að málið væri í raun danskt innanríkismál, sem Danir gætu ekki opinberlega samið um við Íslendinga. En þó Danir vildu ekki semja um málið í tvíhliða viðræðum, gátu þeir ekki heldur haldið áfram að gera tilboð, sem yrði hafnað. Einhvern veginn þurfti því að ræða málið, án þess það væri formlega á dagskrá.

Eftir að vinstri stjórnin komst til valda 1956 og Gylfi Þ. Gíslason varð menntamálaráðherra vaknaði áhugi innan hennar að taka málið aftur upp við Dani. Þó jafnaðarmenn sætu í dönsku stjórninni ásamt Róttæka vinstriflokknum var þó erfitt að eiga við málið af áðurnefndum ástæðum. Danirnir sáu einfaldlega enga aðra lausn en þá sem þeir höfðu boðið 1954. Árið 1957 vaknaði áhugi ungs dansks blaðamanns á málinu eftir Íslandsferð. Bent A. Koch, síðar ritstjóri, var óþreytandi að tala við bæði danska og íslenska stjórnmálamenn til að kynna þeim hvorum sjónarmið annarra og freista þess að fá hvora tveggja til að slaka á kröfum sínum.

Eftir kosningar í Danmörku 1960 tilkynnti Jörgen Jörgensen kennslumálaráðherra að hann ætlaði aðeins að sitja eitt ár í viðbót. Hann kom úr Róttæka vinstriflokknum. Eitt af aðaláhugamálum ráðherrans var að koma handritamálinu í höfn, áður en hann hætti. Bæði í Danmörku og á Íslandi hafði málið verið rætt fram og aftur bak við tjöldin, svo nú var ekki eftir neinu að bíða. Jörgensen var enn á því að tilboðið 1954 hefði verið gott og fól Alf Ross prófessor í lögum að gera úr því tillögu, sem Íslendingar gætu fallist á.

Ross áleit að sameign kæmi ekki til greina, en hins vegar gætu Danir heldur ekki afhent öll handritin. Þar sem Íslendingar hefðu alla tíð hamrað á að fá þau öll, þyrfti að búa svo um hnútana að hugtakið skipting" væri ekki nefnt. Þess í stað skilgreindi hann hvað væri íslensk menningareign og lagði til að öll þau handrit, sem flokkuðust undir hana, yrðu afhent.

Í fyrstu leist íslensku stjórninni afspyrnuilla á hugmyndina og um tíma leit út fyrir að tilboðinu yrði með öllu hafnað. En eftir að íslenska stjórnin hafði tryggt að nokkrum dýrmætum handritum eins og Konungsbók og Flateyjarbók yrði skilað, féllst hún á tilboð Dana. Aldrei var nefnt að með þessu væri handritunum í raun skipt, enda mátti það einu gilda. Hlutur Íslendinga var afar rausnarlegur og tilboðið í alla staða höfðinglegt. Slík skil á menningararfi eru einsdæmi.

Danskar deilur um handritin

Með samþykki Íslendinga í apríllok 1961 var handritamálið úr sögunni sem óafgreitt mál milli Íslendinga og Dana. Danir áttu þó enn eftir að bíta úr nálinni með það. Þegar Jörgen Jörgensen lagði frumvarp um afhendingu handritanna fyrir þingið fékkst það að vísu samþykkt, en hópur þingmanna áleit að taka ætti lögin fyrir aftur, því þau fælu í sér eignarnám. Einnig voru þeir ósáttir við að frumvarpið hefði verið rekið gegnum þingið, án þess að tækifæri gæfist til að ræða það.

Þegar ný stjórn kom til valda 1964 var frumvarpið lagt fyrir í þingbyrjun, svo tími gæfist til að ræða það. Þann vetur var málið ákaft rætt í Danmörku, ekki síst fyrir tilstuðlan háskólamanna, sem voru andsnúnir afhendingu. Þeir Danir sem muna handritamálið tengja það ekki síst þessum umræðum. Lögin voru aftur samþykkt vorið 1965.

Andstæðingar afhendingar voru þó ekki af baki dottnir. Með fjárhagsaðstoð frá aðilum í viðskiptalífinu tókst Árnanefnd, sem fór með stjórn Árnasafns, að ráða sér lögfræðing og leggja fram stefnu vegna handritalaganna, þar sem þau fælu í sér eignarnám. Málið fór fyrir Hæstarétt, en nefndin tapaði málinu. Kennslumálaráðuneytið höfðaði þá mál til að fá staðfestingu á að ekki þyrfti að greiða skaðabætur fyrir handritin og vann málið, sem afgreitt var frá Hæstarétti í mars 1971. Þá var fyrst hægt að fara að afhenda handritin og þau fyrstu komu sjóðleiðis til Íslands í apríl 1971, þar sem þau voru afhent við hátíðlega athöfn.

Sjálf skipting handritanna tók enn nokkur ár og það var ekki fyrr en sumarið 1986 að gengið var frá síðustu samningum landanna um að handritamálið væri endanlega frágengið, auk þess sem gerður var samningur um samvinnu Árnastofnunar á Íslandi og Det arnamagnæanske institut í Danmörku, þar sem þau handrit, sem eftir urðu af safni Árna, eru enn varðveitt. Eins og sjá má á nafni dönsku stofnunarinnar er það latínugerð af nafni Árna Magnússonar og heldur óþjált, enda var stofnunin stundum kölluð stofnunin með ómögulega nafnið", þegar málið var sem mest rætt í Danmörku.

Handritin voru tilefni til deilna en ekki ástæða þeirra

Eftir á má það undarlegt heita að safn íslenskra handrita í Danmörku, sem fæstir Danir þekktu, skyldi verða jafn heitt deilumál og raun ber vitni. En það gefur vísast ekki rétta mynd að einblína einungis á handritin. Þau voru tilefni deilnanna, en tæpast einasta ástæða þeirra.

Á Íslandi var handritamálið ekki deilumál, því Íslendingar voru almennt sammála um að krefjast ætti handritaskilanna. En andstaða íslenskra stjórnmálamanna á sínum tíma við að ræða skiptingu handritanna á vafalaust að hluta rætur að rekja til þess að á þessum árum voru viðkvæm mál eins og samskiptin við Bandaríkjamenn stöðugt umræðuefni. Í þeim umræðum var mjög slegið á þjóðernislega strengi, svo enginn flokkur gat látið hið minnsta undan í máli, sem var af jafn þjóðernislegum toga og handritamálið.

Hvað Dani varðar er enginn vafi á að margir Danir voru Íslendingum sárir fyrir að hafa ekki beðið með aðskilnað landanna 1944, þar til hægt væri að gera út um sambandsslitin í sameiningu. Á þessum tíma voru Danir hins vegar með hugann við annað, svo tilfinningarnar fengu enga útrás. Reiðin og sárindin komu síðan upp á yfirborðið, þegar handritamálið kom til umræðu. Andstaða við íslensku óskirnar í kringum 1960 endurspeglar einnig pólitískt andrúmsloft í Danmörku á þeim tíma, en þá veittu Vinstriflokkurinn og Íhaldsflokkurinn harða stjórnarandstöðu. Þar sem margir innan lýðháskólanna eða undir áhrifum þeirra studdu íslensku óskirnar, en margir háskólamenn beittu sér gegn þeim, blossuðu upp gamlar væringar þessara tveggja hópa, sem höfðu sett mark sitt á allt andans líf í Danmörku, alveg síðan lýðháskólarnir voru stofnaðir.

Við nánari athugun voru það því ekki aðeins sjálf handritin, sem voru svo eldfimt umræðuefni. Bæði á Íslandi og í Danmörku snerist málið ekki aðeins um þau, heldur dró dám af stjórnmálaástandi í löndunum á þeim tíma, sem það stóð yfir. Sem dansk-íslenskt mál gaf það tilefni til uppgjörs vegna aðskilnaðar landanna 1944.

Morgunblaðið/ Ólafur K. Magnússson "VÆR saa god, Flatöbogen," sagði Helge Larsen, menntamálaráðherra Danmerkur, við Gylfa Þ. Gíslason, menntamálaráðherra, við formlega afhendingu handritanna í Háskólabíói 21. apríl 1973. Morgunblaðið/Ólafur K. Magnússon MIKILL mannfjöldi var við höfnina í Reykjavík þega danska herskipið Vædderen lagðist þar að með handritin. Í ræðustóli er Jóhann Hafstein, forsætisráðherra.

FLATEYJARBÓK og Konungsbók Eddukvæða, sem afhentar voru í Háskólabíói.

Efni handritanna varðaði sögu Dana og Norðurlanda almennt.

Erfitt að samþykkja að málið væri danskt innanríkismál.

Tilboðið höfðinglegt. Slík skil á menningararfi eru einsdæmi.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.