Á Öræfajökli. Myndin er tekin undir Sveinsgnýp, horft er yfir öskju Öræfajökuls og Hvannadalshnjúkur blasir við í fjarska.
Á Öræfajökli. Myndin er tekin undir Sveinsgnýp, horft er yfir öskju Öræfajökuls og Hvannadalshnjúkur blasir við í fjarska.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Sveinn Pálsson landlæknir og náttúrufræðingur gekk við þriðja mann á Öræfajökul 11. ágúst 1794, fyrstur svo vitað sé. Ekki var farin sú leið sem nú er hefðbundin en fyrir skömmu gekk hópur manna í fótspor Sveins og hans manna. Skapti Hallgrímsson skapti@mbl.is

Ganga Sveins fyrir liðlega tveimur öldum hófst við eyðibýlið Kvísker og komst hann á suðausturhnjúk fjallsins.

Egill Einarsson, Magnús Björnsson og Skarphéðinn P. Óskarsson létu gamlan draum rætast fyrir nokkrum árum og gengu þessa sömu leið, en hana munu fáir hafa farið. Sveinn gekk ekki alla leið á hæsta tind jökulsins heldur á Sveinsgnýp (stundum nefnd Sveinsgnípa), sem er í 1.927 m hæð. Þremenningarnir bættu reyndar um betur og fóru alla leið á Hvannadalshnjúk (þá enn formlega álitinn 2.119 m en nú 2.109,6 m).

„Egill fékk hugmyndina og hafði talað um hana lengi. Við höfðum lesið okkur til um Svein Pálsson og ferðir hans, og fleiri frumkvöðla, svo þetta blundaði í okkur. Eftir að hafa talað við Kvískerjabræður og kannað hugsanlega leið var rökrétt framhald að ganga leiðina. Og þetta var alveg stórkostleg ferð,“ segir Skarphéðinn Pétur Óskarsson við Sunnudagsblað Morgunblaðsins.

Sveinn landlæknir lýsir upphafi ferðar svo: „Hinn 11. ágústmánaðar vorum við á fótum löngu fyrir sólarupprás í því skyni að ganga á hið mikla fjall Öræfajökul, sem Eggert Ólafsson telur jafnvel hæsta fjall landsins. Veður var alveg kyrrt og ekki ský á lofti. Ég festi miða á tjaldið með tilkynningu um ferðalag okkar, ef við skyldum verða til á jöklinum.“

Skarphéðinn segir að leiðina frá Kvískerjum á jökulinn langa en auðvelda. „Mjög greiðfært er eftir snjóbreiðunni að Sveinsgnýp og einstakt útsýni á þeirri leið.“

Þeir hófu gönguna við mynni Hellisgils um kl. 6 að morgni 4. júní og gengu eftir gilinu nokkurn spöl. „Betra er að stefna strax beint upp úr gilinu. Á hnausunum þar fyrir ofan er mjög greiðfær leið alla leið á jökul. Í gilinu er hins vegar afar fallegur gróður er naut sín vel í morgunsólinni. Þegar upp á hnausana er komið blasa við einstakar hraunmyndanir. Eins og áður er getið er leiðin löng eftir heiðinni fyrir ofan gilið en alls ekki brött og ekkert klifur. Stefnan er tekin á Sveinshöfða og farið vinstra megin við hann. Á þeirri leið er Sveinsvarða.“

Áður en komið er á jökulinn sjálfan er gengið niður í móti stuttan spöl. Eftir það tekur við jafnhallandi snjóbreiða milli Hellutinds og Rótarfjallshnjúks. „Snjórinn var mjúkur en ekki djúpur og þægilegur til göngu. Við notuðum skíði með skinnum undir til göngunnar. Sá ferðamáti er mun auðveldari á jökli og öruggari. Hins vegar þarf að bera búnaðinn langa leið í byrjun ferðar. Ef skyggni er gott er best að taka stefnuna á Sveinsgnípu en þó örlítið hægra megin við hana til þess að forðast sprungusvæði. Gengið var í línu og þurftum við að fara yfir nokkrar litlar sprungur á stuttum kafla.“

Þegar á jökulinn kom skall á þoka og skyggnið því lítið. „Fljótlega gengum við þó upp úr þokunni. Við blasti fögur sjón, Hnapparnir á vinstri hönd og austurskriðjöklarnir á þá hægri og Breiðamerkurjökull þeirra mest áberandi. Þessu útsýni verður ekki lýst með orðum og tæpast með myndum.“

Þegar að Sveinsgnýp kom blasti við hin mikla askja Öræfajökuls og hinn stórfenglegi Hvannadalshnjúkur. „Veður var einstaklega fallegt, logn, sól og hiti. Eftir myndatökur var stefnan tekin á Hvannadalshnjúk. Skíðafæri var frábært. Við beittum skautatækninni og fórum þessa 4-5 km leið á 30 mínútum eða svo. Þegar að hnjúknum kom var ákveðið að skilja hluta af farangri eftir, en GPS-tæki, broddar, ísexi og öryggislína tekin með.“

Þremenningarnir voru komnir á topp Hvannadalshnjúks um fjögurleytið. „Þeir sem standa á hæsta tindi landsins í góðu skyggni eru ekki sviknir af útsýninu. Þar má m.a. sjá hæsta fjall utan jökla, Snæfell og fleiri tignarleg fjöll í austri og norðri.“

Af jökli fóru þeir sömu leið til baka, lentu fljótlega í þoku eftir að komið var niður af brún og fylgdu eigin slóð mestalla leið. „Hægt var að renna sér á skíðum með skinnum nema á brattasta hlutanum og við vorum komnir til baka á miðnætti. Alls er gangan um 30 km báðar leiðir og tók um 18 tíma. Teknir voru GPS-punktar á nokkrum stöðum á leiðinni svo hægt væri að endurtaka leikinn síðar.“

Varða og danskur eirpeningur

Á leið Sveins landlæknis og félaga hans niður af jökli reistu þeir vörðu. „Á hólnum nýnefnda byggðum við vörðu úr grjóti og lögðum ofan á hana danskan eirpening, svo að þeir er kynnu að vilja feta í spor okkar geti fundið staðinn, þar sem við gengum á jökulinn og vafalaust er hinn allra greiðfærasti, sem til er, meðan jökullinn breytir sér ekki...“ skrifaði hann.

Árið 1965 fann Flosi Björnsson á Kví-skerjum klappað á stein sem vörðubrotið var á, stafinn P, og talið vafalaust að það sé fangamark Sveins þótt ekki hafi verið tekið eftir því fyrr. Ber lítið á því í fljótu bragði, en er þó skýrt. Stafurinn er 12 cm á hæð.

Ekki hafa ferðir verið tíðar á jökulinn eftir þessari leið Sveins og félaga. Hins vegar hafa systkinin frá Kvískerjum rannsakað leiðina með einum eða öðrum hætti. Hinn 9. ágúst árið 1936 fetuðu þau í fótspor Sveins, Flosi frá Kvískerjum og systkini hans Ari og Guðrún.

Flosi og bræður hans tveir þeir Hálfdan og Helgi endurtóku svo gönguna tveimur áratugum síðar.