[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Björk Guðmundsdóttir er hæstánægð með nýju heimildarmyndina um Biophiliu sem tekin hefur verið til sýninga í Bíói Paradís.
Björk Guðmundsdóttir er hæstánægð með nýju heimildarmyndina um Biophiliu sem tekin hefur verið til sýninga í Bíói Paradís. Hún var lengi að þekkjast boð MoMA um sýningu sem helguð verður ferli hennar en gerði það á endanum í nafni tónlistarinnar og kvenna. Þá lofar hún nýrri hljóðversplötu á næsta ári. Orri Páll Ormarsson orri@mbl.is

Allt í einu sé ég Björk út um gluggann í Iðnó – undir stýri á stórum Land Rover. Hún skimar í kringum sig, væntanlega eftir bílastæði. Andartaki síðar snarast hún inn úr dyrunum. Með henni ferskur andblær – að vanda. Hún heilsar glaðlega þremenningunum sem eftir henni bíða, mér, Ásmundi Jónssyni í Smekkleysu, sem skipuleggur fundi hennar með blaðamönnum þennan daginn, og erlendum aðstoðarmanni. Björk leggur bíllyklana í lófa aðstoðarmannsins og biður hann vinsamlegast um að leggja bílnum, ekkert stæði hafi verið í sjónmáli. Hann bregst af ljúfmennsku við þeirri beiðni. Við hin örkum til afdreps á þriðju hæð þessa sögufræga menningarhúss við Tjörnina.

Offramboð er á stólum þar uppi, miðað við fjölda fundarmanna, og valkvíði grípur okkur sem snöggvast. Björk tekur loks af skarið en ég sting upp á því að við færum okkur yfir á aðra stóla í miðju viðtali, svona til að nýta rýmið. Hún hlær góðlátlega að þessari ræfilslegu tilraun til gríns. Ásmundur færir okkur sódavatn og Björk sýpur á kaffinu sem hún hafði með sér inn í pappamáli. Það er með lakkrísbragði og af svipnum á söngkonunni að dæma er bragðið alls ekki sem verst.

Að virkja náttúruöflin

Tilefni viðtalsins er frumsýning á heimildarmyndinni Björk: Biophilia Live eftir Peter Strickland í Bíói Paradís í gærkvöldi en Ísland er fyrsta landið í heiminum sem tekur myndina til almennra sýninga. Myndin fangar fjölvíða tónleikaferð Biophiliu, áttundu hljóðversplötu Bjarkar, sem kom út 2011.

Spurð um aðkomu sína að myndinni byrjar Björk á því að setja málið í samhengi.

„Biophilia var mjög sérstakt verkefni sem sprengdi mig upp að innan af gleði. Tilgangurinn var að virkja náttúruöflin en með þessu verkefni fannst mér ég líka í fyrsta skipti fá tækifæri til að kortleggja hvernig ég sé tónfræði og upplifi tónlist yfir höfuð. Í einu laginu er bassalínan til dæmis pendúll. Við lögðum mikla vinnu í að gefa út plötu og skrifa öll öppin sem gefin voru út fyrir hvert Biophiliu-lag. Það var gert til þess að deila tónlistinni með tónlistarnemendum og gefa þeim tækifæri til að upplifa hana í rými, það er að segja þrívídd. Áskorunin var alltaf sú sama: Hvað get ég gert til að hafa sem mesta þrívídd í þessu lagi? Þess vegna voru Biophiliu-tónleikarnir einmitt svo mikilvægir og í stað þess að halda fáa stóra tónleika, sem hefði örugglega gert líf okkar allra miklu léttara, hélt ég marga litla. Sviðið var í miðjunni með fólkið allt í kring og markmiðið var að láta því líða eins og það væri hluti af gjörningnum. Á stórum skjám sýndum við síðan öppin.“

Á þessari sömu forsendu, forsendu skynjunar og upplifunar, þótti Björk mikilvægt að kvikmynda tónleikana. „Ég vildi alls ekki að það yrði einhver artsí-fartsí bíómynd, heldur þveröfugt. Myndin átti að vera látlaus og blátt áfram, nánast eins og verið væri að taka upp fótboltaleik. Þannig var ég sannfærð um að áhrifin kæmust best til skila.“

Náðu strax vel saman

Björk viðurkennir að hafa orðið mjög spennt þegar Peter Strickland og aðstoðarleikstjórinn Nick Fenton komu til skjalanna en hún er mikill aðdáandi Stricklands, ekki síst myndarinnar Berberian Sound Studio frá 2012, þar sem Strickland hæðist að sérvitrum enskum hljóðmanni sem tekur upp svonefndar b-kvikmyndir á Ítalíu á sjöunda áratugnum. „Myndin er bara eitt stórt hljóð,“ útskýrir hún.

„Það var mikill heiður fyrir mig að þungavigtarleikstjóri eins og Peter væri tilbúinn að gera sína fyrstu tónleikamynd með mér,“ heldur hún áfram. „Það er samt ekkert rosalega skapandi fyrir leikstjóra að gera þetta eins og ég vildi, það er dokúmentera bara tónleikana, en þegar við Peter fórum að tala saman þá kom í ljós að við eigum margt sameiginlegt, uppáhaldstónlistarmenn og fleira. Við náðum strax mjög vel saman og ég fann að hann skildi pælinguna. Eftir það treysti ég honum bara fyrir verkefninu og skipti mér sáralítið af hans vinnu.“

Það kom sér vel enda upplýsir Björk að sér þyki alla jafn óþægilegt að vera í hringiðunni þegar heimildarefni um hana er unnið. „Þá finnst mér best að vera úti í kanti og lít bara á það sem mitt hlutverk að vernda verkefnið. Skilji menn verkefnið, eins og Peter gerði, þá hef ég engar áhyggjur af því og finnst best að vera til hlés.“

Hún fagnar því að Strickland hafi ekki nálgast verkefnið á forsendum hippakynslóðarinnar, eins og stundum vill verða þegar náttúran er í brennidepli. „Þetta er ekki svona blóm, kassagítar, LSD og flytjum öll inn í hella-nálgun eins og var mikilvægt 1970. Ekki svona ssssssssssss,“ segir söngkonan á blístrinu og eitt augnablik svífum við saman um rýmið.

„Ekki misskilja mig. Ég ber fulla virðingu fyrir því en það eru hipparnir. Mín kynslóð og fólk sem er yngra en ég upplifir þessa náttúrutengingu með allt öðrum hætti. Hjá okkur er tæknin komin inn af fullum þunga. Ég meina, það er búið að finna upp Hubble-kíkinn. Það er ákveðin smekkvísi í því. Fattarðu?“

Jájá.

Ekki bara fiðrildi og höfrungar

Strickland tókst að sneiða hjá öðru vandamáli. „Svona myndir mega ekki vera væmnar,“ segir Björk hlæjandi. „Náttúran er ekki væmin, hún getur drepið. Það þekkjum við hér á Íslandi. Ég held að tónlistin mín sé heldur ekkert væmin. Mörg laganna eru frekar hrá. Þess vegna vildi ég að þeir veldu eitthvað hrátt og flott – ekki bara fiðrildi og höfrunga. Djók! Eða ekki djók í rauninni!“

Hún brosir.

„Margt af myndefninu valdi ég sjálf. Fékk það hjá David Attenborough og BBC og sýndi á tónleikunum. Sem dæmi má nefna hræ af sel borðað af ormum á Suðurskautslandinu. Hljómar mjög illa en þegar það er sýnt hratt er það fallegt og hrikalegt á sama tíma. Þannig er náttúran fyrir mér. Hún er ekki væmin. Í þessu fólst aðhald mitt gagnvart Peter og Nick: Ekki hafa þetta væmið!“

Björk hljóðblandaði myndina sjálf. „Þar hef ég alltaf verið meira plássfrek,“ segir hún brosandi. „Sándið verður að vera gott! Sérstaklega í ljósi þess að þetta er tónleikamynd.“

Hún kveðst hæstánægð með útkomuna og er þakklát fyrir góðar viðtökur en umsagnir um myndina hafa verið mjög lofsamlegar.

Spurð hvort myndin sé einskonar endapunktur í Biophiliu-ferlinu kinkar Björk kolli. „Já, hún er það. Ég hef aldrei farið af stað með eins stórt verkefni og Biophiliu og það er mjög góð tilfinning að vera loksins að binda slaufur á það.“

Þykir vænt um kennsluverkefnið

Biophilia mun þó lifa áfram í gegnum viðamikið kennsluverkefni sem ýtt hefur verið úr vör. Það byggist á víðtækri þátttöku fræðimanna, vísindamanna, listamanna, kennara og nemenda á öllum skólastigum. Verkefnið var þróað af Björk, Reykjavíkurborg og Háskóla Íslands í tengslum við útkomu Biophiliu-plötunnar og tónleika í Hörpu.

„Mér þykir mjög vænt um þetta verkefni,“ segir Björk. „Ég er meira úti í kanti núna en verkefnið er rekið af mjög hæfileikaríku fólki.“

Ísland fer með formennsku í Norrænu ráðherranefndinni á þessu ári og óskaði af því tilefni eftir samstarfi við hin Norðurlöndin. Staðbundin samstarfsnet verða sett á öllum Norðurlöndunum, þar með talin Álandseyjar, Færeyjar og Grænland.

Kennsluverkefnið hefur fylgt Björk um allan heim en í borgunum þar sem Biophiliu-tónleikar voru haldnir var staldrað við og samstarf haft við vísindamenn og tónlistarkennara. Oftar en ekki urðu skólar í fátækari borgarhlutum fyrir valinu, þar sem nemendur eiga jafnvel ekki snjallsíma. „Þetta hefur verið mikið ævintýri og öllum hugmyndum var safnað saman í poka sem bætist við hugmyndirnar sem Reykjavíkurborg safnaði saman í samskonar vinnu í þrjú ár. Það er því úr ýmsu að moða og með hjálp norræns styrks, sem við höfum fengið, búum við til Biophiliu 203. Verkefnið mun eflaust ekki heita það en þú skilur hvað ég er að fara. Þarna er ég ekki að tala um dulspekilegt app, heldur námsefni sem hvaða kennari sem er getur farið með inn í skólastofuna.“

Erfitt að hengja lög á vegg

Þar með er verkefnið raunar komið í hring. „Upphaflegur tilgangur verkefnisins var að taka tónlistarnámið út úr bókinni og þess vegna er það óneitanlega mótsagnakennt að setja efnið inn í bók. En svona hefur þetta þróast og það hefur verið rosalega gaman að vinna með öllu þessu fólki sem flestallt gefur vinnu sína.“

Það er skammt stórra högga á milli hjá Björk en MoMA, nútímalistasafnið í New York, tilkynnti í sumar að safnið mundi á næsta ári halda sýningu sem tileinkuð er fjölþættri list hennar. Sýningin, sem heitir einfaldlega Björk, er skipulögð af Klaus Biesenbach, safnstjóra MoMA og deildarstjóra MoMA PS1, og spannar meira en tuttugu ár af djörfum og ævintýralegum verkefnum Bjarkar ásamt sjö stúdíóplötum hennar í fullri lengd, frá Debut (1993) til Biophiliu (2011).

Á heimasíðu safnsins kemur fram að varpað verði ljósi á feril Bjarkar í gegnum tónlistina, kvikmyndir, myndefni, hljóðfæri, hluti, búninga og flutning. Innsetningin mun innihalda frásögn, bæði ævisögulega og skáldaða, sem samin er af Björk og rithöfundinum Sjón. Samvinna Bjarkar við leikstjóra, ljósmyndara, fatahönnuði og listamenn verður hluti af sýningunni. Sérstök mynd verður gerð fyrir sýninguna þar sem leikstjórinn Andrew Huang og Autodesk, leiðandi afl í þrívíddarhönnun, munu hugsa og hanna í samvinnu við Björk.

Sýningin mun standa frá 7. mars til 7. júní 2015 og er MoMA eini sýningarstaðurinn.

„MoMA hafði fyrst samband við mig fyrir um fjórum árum og óskaði eftir samstarfi um sýningu,“ upplýsir Björk. „Ég var auðvitað upp með mér en vissi ekki alveg hvernig ég átti að taka þessu. Það er svolítið erfitt að hengja lög upp á vegg.“

Hún brosir.

„Ég velti þessu fyrir mér í tvö ár en það var á endanum Anthony vinur minn söngvari sem sannfærði mig um að slá til. Ég yrði að gera þetta í nafni tónlistarinnar og í nafni kvenna. Þá tókst mér að búa til einhvern kyndil.“

Ný plata á næsta ári

Hugmyndavinnan er í fullum gangi og Björk segir aðstandendur vera komna niður á nálgun sem hún vonar að virki. „Sýningin verður í fjórum hlutum og stór partur verður Biophiliu-tengdur. Hljóðfærin, kennsluprógrammið og fleira.

Enn og aftur er ég úti í kanti varðandi baksýnishluta sýningarinnar enda ekki við hæfi að ég sé að fjalla um mig. Best að láta öðrum það eftir. Sá hluti sýningarinnar sem ég læt mig aðallega varða er ný lög sem flutt verða í MoMA og ég er einmitt að vinna í þeim núna. Það kemur pottþétt plata á næsta ári með þessu efni og væntanlega einhverju meira.“

Spurð í hvaða átt hún ætli á þeirri plötu hallar Björk sér aftur í sætinu, hugsi. „Ég veit ekki alveg hvernig ég á að lýsa því,“ segir hún eftir stutta stund. „Þegar maður er inni í miðju verkefni er hættulegt að lýsa því. Tali maður um eitthvað sem maður er ekki búinn að gera getur maður ekki hætt við það. Eða hvað? Það eina sem ég get sagt á þessum tímapunkti er að þetta verkefni verður öfugt við Biophiliu.“

Ekki í partíum með Jackson

Fáeinar mínútur eru eftir af umsömdum viðtalstíma og upplagt að nota þær til að spyrja Björk aðeins út í persónulega hagi hennar.

Eftir að hún sló í gegn á heimsvísu hefur Björk skipt tíma sínum nokkuð jafnt milli Íslands og útlanda. „Það halda sumir að ég sé lítið hérna heima en það er öðru nær. Ég tala að vísu mjög lítið við fjölmiðla meðan ég er hérna heima og þess vegna heldur fólk kannski bara að ég sé úti í heimi í partíum með Michael Jackson. Þá er ég bara í Vesturbæjarlauginni.“

Hún glottir.

Undanfarin sex ár hefur skiptingin verið mjög skýr. Dóttir Bjarkar gengur í skóla í Brooklyn frá janúar til júní og hér heima frá ágúst til jóla. „Það gengur mjög vel og við höldum því örugglega áfram. Ég var mikið heima í sumar sem var mjög gaman. Sumrin eru skemmtilegust á Íslandi. Og jólin. Annars er ég alltaf að læra betur að meta haustin og þau eru að verða svolítið uppáhalds.

Það er eitthvað við haustin!“