Bókmenntir Bjarni Bjarnason rithöfundur veltir fyrir sér mannlegum tengslum í nýrri bók sinni Hálfsnert Stúlka.
Bókmenntir Bjarni Bjarnason rithöfundur veltir fyrir sér mannlegum tengslum í nýrri bók sinni Hálfsnert Stúlka. — Morgunblaðið/Kristinn
Vilhjálmur A. Kjartansson vilhjalmur@mbl.

Vilhjálmur A. Kjartansson

vilhjalmur@mbl.is

Í nýrri skáldsögu rithöfundarins Bjarna Bjarnasonar, Hálfsnert stúlka, tekst hann á við grundvallarspurningar um tengsl mannfólksins sín á milli, um bókmenntahefð og arf þjóðarinnar um leið og hann leiðir lesanda inn í dularfullan heim skógarstúlku og sálgreinandans sem reynir að rétta henni hjálparhönd. „Sagan segir frá því er 12 ára stúlka, Sylvía að nafni, villist í skógi fyrir utan Darwin í Ástralíu og vafrar út úr honum 11 árum síðar, þá illa á sig komin og í annarlegu ástandi. Þegar menn spyrja hvar hún hafi verið dregst fátt upp úr henni þangað til hún kemur til sálgreinanda í Berlín. Þar segir hún sögu sína og heldur því fram að hún hafi dvalið hjá heimsfrægum konsertpíanista, gamalli konu, Irenu Kertowitz að nafni. Þegar á líður skýrist nokkuð hvaða sannleika sumar fantasíur hennar geymdu undir niðri.“

Að sögn Bjarna er þetta raunsæ skáldsaga sögð frá sjónarhóli sálgreinandans Róberts sem sjálfur reynir að sálgreina sig eftir áfall í lífinu: „Hann hefur sína djöfla að draga og vill ekki taka við stúlkunni en neyðist til þess. Þeirra mörgu fortíðdjöflar kynnast svo sín á milli og æxlast í eigin skuggaveröld eins og gerist oft þegar fólk kynnist. Í gegnum samtölin við Róbert og í aðferð hans má svo greina vissa ástardulhyggju. Ef hjálpa á manneskju, þarf þá ekki samþjáningu? En hve langt gengur sú samþjáning? Hverju ert þú, eða hinn þjakaði og útskúfaði bættari þegar þú ert kominn inn í dýpstu þjáningu hans? Hvernig er umhorfs inni í þjáningu mannsandans? Getur maður eitthvað aðhafst ef maður kemst þangað inn eða taka örlögin þar öll völd af manni?“

Vangaveltur um hið sjálfsagða

Að sögn Bjarna veltir sagan upp spurningum um eitt og annað sem talið er sjálfsagt.

„Eru til áföll sem aldrei er hægt að komast yfir, sem gera einstaklinginn að fórnarlambi til frambúðar? Hvað er innst í hugarheimi slíks fórnarlambs? Ef komast á yfir áfall sem eyðileggur manneskju, er það þá aðeins með því að verða annar? Hefur viðkomandi þá komist yfir áfallið, eða er um nýja persónu að ræða? Þetta eru spurningar um hversu mikil áföll við komumst yfir og ef við gerum það með aðstoð annarra þá er spurning hvort þeir komist yfir eigin veittu hjálp.“

Bjarni spyr sig enn fremur í sögunni hvort við eigum okkur ekki öll innri goðsagnir:

„Hér er ég að skoða það sem við trúum á þótt svo við séum ekki endilega trúuð í hefðbundnum skilningi. Við eigum okkar eigin dagdrauma sem safnast saman í okkar innri draumaheimi sem getur verið goðsagnakenndur og innblásinn af fyrirmyndum. Skógarstúlkan Sylvía lifir mikið til í slíkum heimi og á þar fyrirmynd í Díönu prinsessu, en hennar draumar voru margir skráðir í bókinni Diana's Dreams. Í sögunni er samantekið úrval þeirra þar til úr verður draumaævi goðsagnar.“

Hér spyr Bjarni lesandann hvort tilfellið sé að ef einhver geti einangrað innsta kjarna goðsögu, innsta kjarna einstaklings, hvort hann hafi þá vald yfir viðkomandi, til góðs eða ills, og hvort það vald hafi áhrif á þann sem höndlar það.

Brýtur þjóðleg viðhorf

Hálfsnert stúlka fjallar hvorki um Íslendinga né gerist hún hér á landi enda segist Bjarni oft hafa verið spurður að því hvort verk eftir hann séu í rauninni þýðingar. Jafnvel hafi því verið haldið fram í umfjöllun um verk hans. Bjarni segir enn loða við suma landsmenn sú þjóðernisrómantíska sýn að ef sagan fjallar hvorki um Ísland né Íslending þá sé hún ekki um neitt og þá missi tungumálið veruleikatengingu og svífi út í geim merkingarleysunnar. „Fyrir löngu er orðið viðurkennt í myndlist að myndefnið þarf ekki að vera íslenskt en málverkið verður samt talið íslenskt listaverk. Ekki mundi hvarfla að heimspekingi hér á landi að spyrja hver væri tilgangur Íslendings með lífinu þótt slík spurning gæti orðið gott uppistand hjá skemmtikrafti. Skáldsagan er enn á þeim stað að hún þarf helst að fjalla um Íslendinga eða gerast á Íslandi, til að hana megi taka alvarlega.“

Bjarni bendir á að sú frásagnartækni sem þróast hefur í íslenskri hefð segi ekkert um það hvað eigi að skrifa um, því þá væri hún skilyrt og ekki verkfæri frjálsrar hugsunar. „Þegar íslensk frásagnarhefð er tekin út úr rammanum: „land, þjóð og tunga, þrenning sönn og ein,“ og skrifað er um eitthvað allt annað losna áhugaverðir kraftar úr læðingi. Í slíkum texta verður gjarnan bersýnilegra hvað hugsun einstaklings úr okkar menningarheimi hefur upp á að bjóða í sjálfu sér.“

Stoðirnar og tilfinningin

Bjarni segir ferlið að baki bókinni hafa tekið sjö ár og verið kaflaskipt. „Það eru nokkrar stoðir undir verkinu eins og flestum byggingum. Sú fyrsta er hugmyndin að draumævi Díönu, þar sem viðleitnin er að ná kjarnanum úr lifandi goðsögn. Þegar ég svo hafði þennan innsta lífsneista skáldsagnapersónu í höndunum vaknaði spurningin um hvað ég ætti að gera við hann, hvar hann ætti heima. Það var ekki fyrr en ég í bríaríi fékk þá hugdettu að skrifa um rauðhettulega stúlku sem týnist úti í skógi, að önnur stoð verksins tók á sig textamynd. Þriðja og síðasta grunnstoð verksins kom svo þegar ég hlaut styrk til að skrifa í sex vikur á 4 stjörnu hóteli í Charlottenburg í Berlín. Ég mátti panta vín og mat að vild, og bjóða hverjum sem var í veislu, kertalogarnir sáu um alla reikninga. Við þessar allsnægtir tók mér að leiðast óskaplega og sat mikið við gluggann í hótelherberginu með hönd undir kinn. Mér varð oft starsýnt inn um svaladyr handan götunnar á ábúðarfullan mann við skrifborð. Óviss um hvort þarna væri um heimili manns að ræða eða vinnustað var mér þó ljóst að hann átti í samræðum við einhvern. Sennilegt þótti mér að þarna væri sálgreinandi á ferð og gerði mér upp samræður við hann um verk mitt og vandræðin sem ég hafði ratað í með það. Smám saman tók rödd hans yfir mína og þar með fæddist sögumannsröddin.“

Þegar stoðirnar þrjár voru komnar varð sagan svo til í samtali Bjarna við sjálfan sig:

„Öll þessi undirstöðuatriði sem ég hef nefnt kveiktu margar ágengar raddir innra með mér sem ég þurfti að hleypa út án þess að nokkur fattaði að ég hefði misst vitið. Þá var gott að vera í Læknishúsinu á Eyrarbakka og ganga í hringi þar til húsið fylltist af röddum og dagurinn leið hratt í samtölum við svipmyndir af fólki. Ég hló hátt með sumum, átti í háværum rifrildum við aðra, henti sumum út sem voru leiðinlegir, og lenti í að vera hent út af öðrum. Þegar það gerðist endaði ég í snautlegum göngutúrum um bæinn með vinalegum lausagangshundum sem stöppuðu í mig stálinu þar til ég hætti mér inn í hávaðann aftur. Það má segja að lokaferlið hafi verið langt samtal við sjálfan mig og innri persónur þar til lesandinn sagði þeim og mér að steinþegja og reif af mér bókina.“