Melkorka Mjöll Kristinsdóttir
Melkorka Mjöll Kristinsdóttir
Eftir Melkorku Mjöll Kristinsdóttur: "Með nýjum lögum um útlendinga gerist Ísland virkari þátttakandi í mikilvægu samstarfi þjóða um alþjóðlega vernd."
Alþjóðleg vernd snýst um öryggi fyrir fólk sem er að flýja ofsóknir eða sætir á annan hátt vanvirðandi meðferð. Fjöldi þeirra sem sækja um slíka vernd hefur ekki verið meiri frá því í lok heimsstyrjaldarinnar síðari. Hælisleitendur í Evrópu eru aðeins brot af fjölda hælisleitenda á heimsvísu. Thomas de Maiziere, innanríkisráðherra Þýskalands, segir að búast megi við að vandinn verði mikill næstu árin.

Þrátt fyrir að dreifing ábyrgðar sé meginregla ESB og þjóðaréttar er raunin sú að ábyrgð ríkja á hælisumsóknum er mjög misjöfn. Regla Dyflinnarsáttmálans um að hælisleitendur eigi að sækja um hæli í fyrsta griðlandi hefur verið talin helsta orsök ójafnrar ábyrgðar.

Strandríkin og þau ríki sem eiga landamæri að ytri landamærum Schengen-svæðisins eru óhjákvæmilega þau lönd sem flestir hælisleitendur koma fyrst til. Hæliskerfi þessara ríkja eru að bugast undan álaginu.

Til viðbótar við regluna um fyrsta griðland er ríkjum heimilt að virkja fullveldisákvæði Dyflinnarreglugerðarinnar vilji þau taka hælisumsóknir til efnismeðferðar á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Lönd með hagstæða hælisstefnu hafa fengið mikinn fjölda umsókna, sem hafa verið að sliga hæliskerfi ríkjanna.

Lausnir

Verkefnið framundan er því að aðildarríki Schengen-svæðisins dreifi ábyrgðinni á hælisumsóknum jafnar. Peter Bouckaert, framkvæmdastjóri Mannréttindavaktarinnar (Human Rights Watch) segir Evrópuþjóðir standa frammi fyrir vali á milli þeirrar óreiðu sem nú ríkir eða að sameinast um stefnu í málaflokknum svo vinnsla umsókna og búferlaflutningar geti gengið betur fyrir sig. Yfirmaður Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna segir: „Evrópa gæti tekið við fleiri raunverulegum flóttamönnum, ef ríkin væru betur skipulögð og ynnu betur saman.“

Útfærslur

Hugmyndir um betra skipulag og samvinnu miðast meðal annars að því að hælisleitendur geti sótt um alþjóðlega vernd áður en þeir koma til Evrópu, til dæmis í gegnum miðlæga stofnun. Fólk þyrfti þá ekki að leggja á sig lífshættulegar ferðir heldur fengju þeir sem uppfylltu viðmið um þörf á alþjóðlegri vernd greiða inngöngu þar sem verndin væri veitt. Með betra skipulagi væri einnig hægt að taka tillit til þeirra ríkja sem eru undir miklu álagi vegna fjölda hælisumsókna.

Fræðimenn hafa lagt áherslu á að raunhæfar lausnir þurfi bæði að taka mið af öryggi einstaklinga og hagsmunum ríkja. Í því augnamiði hefur áhersla á fyrsta griðland minnkað og samevrópska hæliskerfið þróast. Tilskipanir samevrópska hæliskerfisins miðast að lágmarkssamræmingu innlendra hæliskerfa og er ætlað að jafna möguleika hælisleitenda á vernd innan aðildarríkjanna, bæta móttökuskilyrði þeirra og að dreifa umsóknum jafnar milli aðildarríkja.

Ísland

Ísland á aðild að Dyflinnarreglugerðinni, sem er hluti af samevrópska hæliskerfinu. Vegna dómafordæma Evrópudómstólsins og Mannréttindadómstóls Evrópu er ríkjum ekki aðeins heimilt heldur í sumum tilfellum skylt að virkja fullveldisákvæði Dyflinnarreglugerðarinnar. Það þýðir að í einstaka tilfellum er ríkjum skylt að taka hælisumsókn einstaklings, sem staddur er á þeirra yfirráðasvæði, til efnismeðferðar þrátt fyrir að ríkið sé ekki fyrsta landið sem hælisleitandinn kom til. Þetta á við í þeim tilfellum þegar aðstæður í fyrsta griðlandi eru með þeim hætti að ætla megi að mannréttindi verði brotin á honum verði hann sendur þangað.

Ísland á ekki aðild að samevrópska hæliskerfinu að öðru leyti og er ekki bundið tilskipunum þess. Lagasetning hér á landi undanfarin ár hefur þó samræmst tilskipunum samevrópska hæliskerfisins. Með nýjum lögum um útlendinga hér á landi sem samþykkt voru 2. júní 2016 og öðlast gildi 1. janúar 2017, hafa kaflar um alþjóðlega vernd verið uppfærðir í samræmi við alþjóðlega, evrópska og norræna þróun.

Árið 2015 voru lagðar fram yfir milljón umsóknir um alþjóðlega vernd innan Evrópusambandsins. Sama ár voru lagðar fram 355 umsóknir um alþjóðlega vernd á Íslandi. Af þeim fengu 82 umsækjendur vernd á Íslandi. Samkvæmt spá innanríkisráðuneytisins, sem tekin var saman 12. febrúar 2016 og byggist á mati á þeirri stöðu sem er í Evrópu, aukningu umsókna milli ára á Íslandi og fjölda hælisleitenda í janúar, er gert ráð fyrir að umsóknir á Íslandi árið 2016 verði á bilinu 600-800. Miðað við að hlutfall umsækjenda sem fá vernd verði svipaður og árið 2015 munum við taka á móti 138-184 flóttamönnum á þessu ári. Ný lög um útlendinga taka gildi 1. janúar 2017 og í kjölfarið má búast við að fleiri hælisleitendur fái vernd á Íslandi.

Samantekt

Með nýjum lögum um útlendinga gerist Ísland virkari þátttakandi í mikilvægu samstarfi þjóða um alþjóðlega vernd. Heildarfjöldi flóttamanna er vissulega áhyggjuefni en stærsta áskorunin er að ríki Evrópu sameinist um stefnu og skipulag sem er til þess fallið að stuðla að jafnari dreifingu ábyrgðar.

Höfundur er með BA-próf í heimspeki með trúarbragðafræði sem aukagrein og BA-próf í lögfræði.