Þeir Ólafur Björnsson prófessor og Steinn Steinarr skáld voru mágar: Steinn var kvæntur Ásthildi, systur Ólafs. Vart gat ólíkari menn.
Þeir Ólafur Björnsson prófessor og Steinn Steinarr skáld voru mágar: Steinn var kvæntur Ásthildi, systur Ólafs. Vart gat ólíkari menn. Ólafur var virðulegur í fasi, talaði hægt og dró seiminn, ætíð hófsamur, prófessor í hagfræði og þingmaður Sjálfstæðisflokksins. Steinn var smávaxinn, kaldhæðinn, en tilfinningaríkur, róttækur á yngri árum, en var að vísu rekinn úr kommúnistaflokki Íslands, stundaði orðfimar öfgar, hafði sjaldnast fasta vinnu og bjó um skeið með konu sinni í bragga, þótt ekki væri beinlínis hægt að kalla hann utangarðsmann, því að hann átti marga vini og velunnara.

Ég er að skrifa æviágrip Ólafs fyrir tímaritið Andvara og ræddi þess vegna við menn, sem þekktu báða, þar á meðal við Ólaf Ólafsson landlækni, náfrænda Ólafs. „Þeim Steini kom ágætlega saman,“ sagði Ólafur. „Ólafi lynti við alla.“ Og þótt einkennilegt megi virðast, tengdi fleira þá saman en Ásthildur. Ólafur hafði verið róttækur í skoðunum ungur og meðal annars sest í stjórn sósíalistafélags í Kaupmannahöfn haustið 1936. En árið var ekki liðið, þegar Ólafur skipti um skoðun. Hafði hann kynnst ritum austurrísku hagfræðinganna Lúðvíks von Mises og Friðriks Hayeks, en þeir leiddu rök að því, að miðstýrður áætlunarbúskapur, þar sem ríkið ætti allt fjármagn og tæki ákvarðanir um ráðstöfun þess, fengi ekki staðist til lengdar, því að þar skorti nauðsynlegar upplýsingar til útreikninga og mats á möguleikum.

Steinn snerist hins vegar gegn sósíalismanum eftir fræga ferð til Rússlands sumarið 1956. Blöskraði honum stjórnarfarið, skorturinn, einstefnan. „Ég held, að það sé eins konar ofbeldi, ruddalegt, andlaust og ómannúðlegt,“ sagði hann við íslensk blöð. Í kvæði, sem Steinn orti um sósíalismann, var niðurstaðan: „Með hálfum sannleika berst ég gegn algerri lygi.“ Það spillir ekki fyrir, að þessi vísuorð eru fengin frá Arthur Koestler. Þau geyma í sér kjarna þeirrar efahyggju, sem er undirstaða frjálshyggjunnar. Enginn veit allt, og þess vegna má enginn öðlast allt vald. Við hljótum að leita sannleikans og hafa það jafnan, sem sannara reynist, en Stórisannleikur er ekki til. Ólafur hafði komist að sömu niðurstöðu löngu áður af lestri fræðirita. Þessir ólíku menn höfnuðu báðir hinni algeru lygi. Sannleiksástin sameinaði þá.

Athugasemdir og leiðréttingar vel þegnar

Hannes H. Gissurarson

hannesgi@hi.is