Mánudaginn 20. apríl 1942 flutti Gylfi Þ. Gíslason hagfræðidósent erindi um daginn og veginn í útvarpið.
Mánudaginn 20. apríl 1942 flutti Gylfi Þ. Gíslason hagfræðidósent erindi um daginn og veginn í útvarpið. Þar varð hann fyrstur manna til að andmæla fyrirætlunum um að slíta sambandinu við Dani og stofna lýðveldi án þess samráðs, sem gert hafði verið ráð fyrir í sambandslagasáttmálanum frá 1918. Bjarni Benediktsson lagaprófessor hafði sett fram þá kenningu, að Íslendingum væri heimilt að segja sáttmálanum upp einhliða vegna vanefnda Dana, en þær leiddi af hernámi Danmerkur. Bjarni og aðrir forystumenn Sjálfstæðisflokksins töldu varasamt að bíða til stríðsloka eftir því að lýsa yfir fullu sjálfstæði, því að óvíst væri, hvernig Danmörk yrði þá sett. Gylfi taldi hins vegar ódrengilegt að koma á þennan hátt fram við vinaþjóð. Rétt væri að bíða til stríðsloka. Varð hann einn af leiðtogum lögskilnaðarhreyfingarinnar svonefndu. Sú leið var valin að fresta sambandsslitunum um tvö ár sem kunnugt er.

Menn geta ýmist ræktað vináttu við Dani í orði eða verki. Hvernig tókst það í verki? Þegar sambandslagasáttmálinn var gerður 1918, lagði Danastjórn fram tvær milljónir króna til eflingar vináttu Dana og Íslendinga. Helmingur fjárins rann í danskan sjóð og helmingur í Sáttmálasjóð, sem falinn var Háskóla Íslands til varðveislu. Gekk misjafnlega að ávaxta hann. Árið 1947 stofnuðu starfsmenn Háskólans byggingarsamvinnufélag, og reistu Gylfi Þ. Gíslason og fleiri prófessorar sér bústaði við Aragötu og Oddagötu. Sáttmálasjóður keypti skuldabréf af byggingarsamvinnufélaginu, sem gat fyrir vikið lánað félögum sínum verulegan hluta byggingarkostnaðarins, um 46% (samkvæmt athugasemd í Alþýðublaðinu 25. september 1976). Líklega er einbýlishús á þessum stað nú um 100 milljón króna virði, svo að slíkt lán hefur verið um 46 milljónir að núvirði. En í verðbólgunni minnkaði hið óverðtryggða lán auðvitað að verðgildi: Sáttmálasjóður tapaði, en Gylfi Þ. Gíslason og félagar hans græddu.

Prófessorarnir gerðu ekkert ólöglegt eða ósiðlegt, þegar þeir lánuðu sjálfum sér úr Sáttmálasjóði og létu síðan verðbólguna um að minnka lánin (og sjóðinn). Hefðu þeir ekki gert það, þá hefði sjóðurinn líklega tæmst á einhvern annan hátt við þær aðstæður, sem þá voru á Íslandi (en hann hefur síðan verið endurreistur). En er þetta ekki enn eitt dæmið um gráglettni sögunnar?

Athugasemdir og leiðréttingar vel þegnar

Hannes H. Gissurarson

hannesgi@hi.is