19. nóvember 1994 | Menningarblað/Lesbók | 2133 orð

Barbara Árnason á yngri árum sínum Barbara Árnason á yngri árum Eftir ALAN MORAY

Barbara Árnason á yngri árum sínum Barbara Árnason á yngri árum Eftir ALAN MORAY WILLIAMS Eins og títt var um listnema bjó Barbara við kröpp kjör í London. En hún var þrautseig. Vann hún fyrir sér með því að skreyta bækur og teikna og mála andlitsmyndir.

Barbara Árnason á yngri árum sínum Barbara Árnason á yngri árum Eftir ALAN MORAY WILLIAMS Eins og títt var um listnema bjó Barbara við kröpp kjör í London. En hún var þrautseig. Vann hún fyrir sér með því að skreyta bækur og teikna og mála andlitsmyndir. En árið 1936 bar svo við að hún hlaut dálítinn námsstyrk. Hún afréð að verja honum til Íslandsferðar, hugðist sækja þangað innblástur.

arbara systir mín unni Íslandi hugástum. Með tímanum varð hún Íslendingur í húð og hár. Þau hjónin, hún og Magnús Árnason eiginmaður hennar, voru sérlega vinmörg. Þeir vinir voru líka traustir. Það hrærði mig mjög að sjá hve margir komu, þótt nístingskalt væri, þegar Barbara var borin til grafar hinn 9. janúar 1977. Það snart mig líka djúpt að lesa eftirmælin sem birtust í Morgunblaðinu og víðar.

Ég veit að margir Íslendingar eiga hlýjar minningar um Barböru. Þeim kann að þykja fróðlegt að lesa eftirfarandi minningabrot, sem ég hef tekið saman um æskuár hennar í Englandi m.a. og ritstjórar Morgunblaðsins buðu mér góðfúslega að birta.

Ef segja skal frá uppvaxtarárum Barböru verður ekki hjá því komist að færa Úrsúlu tvíburasystur hennar til sögunnar. Svo nákomnar voru þær hvor annarri. Þær fæddust hinn 19. apríl árið 1911 í Petersfield, sem er smábær í grennd við Portsmouth. Foreldrar okkar voru báðir kennarar við Bedales-skólann, kunnan heimavistarskóla sem hýsti bæði pilta og stúlkur. Faðir minn var prestssonur, sá yngri tveggja sona. Hann hafði gengið í einkaskóla og síðan í Cambridge-háskóla og tók þar M.A.-próf í fornmálum. Hann var íþróttamaður mikill, auk þess gæddur leikhæfileikum og fékkst við að sviðsetja leikrit. Mestan áhuga hafði hann þó á fornleifafræði. Móðir mín átti ættir að rekja til prentiðnaðarmanna og var systir hins nafnkunna útgefanda Sir Stanley Unwin. Kennslugrein hennar í Bedales var hússtjórnarfræði og kenndi hún hana með Froebel-aðferðinni svonefndu. Annars voru helstu áhugamál hennar bókmenntir, myndlist og tónlist. Í æsku hafði hún stundað nám í Dresden og var hraðmælt á þýsku. Hún hafði lagt stund á listmálun og náð góðum árangri en hætti að mála þegar hún gifti sig. Trúar- og stjórnmálaskoðanir foreldra minna voru af ólíkum toga. Faðir minn var í ensku þjóðkirkjunni, biskupakirkjunni, og íhaldsmaður, en móðir mín átti ættir að telja til fríkirkjufólks og frjálslyndra.

Eftir heimsstyrjöldina fyrri hættu foreldrar mínir kennslu og settust að úti í sveit, skammt frá Southampton. Faðir minn lagði fyrir sig stjórnunarstörf og var skipaður yfirmaður Rauða krossins í Hampshire. Móðir mín gerðist húsmóðir og annaðist okkur systkinin, tvíburasysturnar og mig, sem var fjórum árum yngri en þær.

Húsið sem við fengum til íbúðar þarna í Hampshire var allsérstakt. Þetta var eitt þeirra stórhýsa sem nýríkir létu teikna eftir ítölskum höllum og reist voru hér og hvar um landið í byrjun 19. aldar. Hús þessi voru afar dýr í rekstri og urðu mörgum ef ekki flestum ofviða. Fólk flutti úr þeim og með tímanum níddust þau niður.

Húsið sem við bjuggum í nefndist North Stoneham House. Herbergin voru nokkuð á annað hundrað talsins ef allt var tekið með í reikninginn. En á þeim árum sem við bjuggum þar voru einungis 20 þeirra búin húsgögnum. Húsið var ekki búið neinum nútímaþægindum. Upphitun var engin nema kolaeldur í arni og lýst var upp með kertum og olíulömpum. Tvær gamlar konur höfðust við í hliðarálmu einni en við sátum í höfuðálmunni. Í henni voru meðal annars löng súlnagöng og viðhafnarsalir og átti hvort tveggja ítalskar fyrirmyndir. En í súlunum var gervimarmari. Í einum salnum gat að líta gervipípuorgel. Þar var líka "bókasafn" eitt merkilegt. Bækurnar í því safni voru ekki til aflestrar. Þetta voru nefnilega bókakilir sem límdir höfðu verið á veggina. Allar þessar misheppnuðu falsanir stöfuðu frá fyrsta eigandanum, þeim sem lét byggja húsið. Hann hlýtur sjálfur að hafa verið undarlega innréttaður. En svo langt var nú um liðið að ekki fóru lengur neinar sögur af honum. Og húsið var rifið á heimsstyrjaldarárunum síðari.

Móður minni var sannarlega vorkennandi að halda heimili í þessum rykfallna hjalli. Við höfðum tæpast efni á heimilishjálp því mikill hluti af launum föður míns fór í leiguna. Systur mínar þurftu í mörgu að snúast heima fyrir. Þær urðu sjálfar að sauma utan á sig, og ég held þær hafi fengið harla litla vasapeninga. Á hinn bóginn var fallegur garður, gríðarstór einkalóð, umhverfis húsið, þar voru tvö stöðuvötn og skóglendi svo mikið að þar mátti reika frá morgni til kvölds án þess að rekast á mann. Þær systur Barbara og Úrsúla voru miklir dýravinir og náttúruunnendur. Þær höfðu smáhest til reiðar og dálítinn vagn sem spenna mátti hestinn fyrir, og dró hann okkur svo um landareignina. Þær áttu líka kanínur, geitur og fleiri gæludýr. Hundur og köttur voru að sjálfsögðu alltaf á heimilinu. Húsið gamla og garðurinn umhverfis það voru frábært leiksvæði og þarna undum við systkinin okkur með félögum okkar. Í sölum hússins var gjarnan slegið upp balli. Í garðinum var tennisvöllur. Þannig mætti telja lengur. Við vorum að vísu efnalítil. En systur mínar voru vinmargar. Þegar þær stálpuðust gengu þær í kvenskátahreyfinguna og urðu ákaflega kappsfullir félagar, mættu á hvern einasta fund og fóru í allar útilegur. Höfðu þær að lokum unnið til svo margra "heiðursmerkja" fyrir frækilega frammistöðu í hvers kyns þrautum að þær minntu helst á yfirhershöfðingja þegar þær voru komnar í skátafötin.

Um tíma gengu systur mínar í einkaskóla þarna í grenndinni. Síðar var einkakennslukona ráðin til að uppfræða þær heima. Þær voru alla tíð miklir bókaormar. Móðir mín var handgengin enskum bókmenntum og las jafnan fyrir okkur á degi hverjum. Í fyrstu las hún úr barnabókum en síðan tók hún til við skáldsögur eftir Scott, Dickens, Thackeray og fleiri sígilda höfunda, bæði enska og erlenda. Þetta var ein okkar besta skemmtun og þegar hún hugðist hætta lestrinum nauðuðum við ævinlega í henni að halda nú áfram og lesa einn kafla í viðbót. Eitt var þó svolítið leiðinlegt við þessa lestra. Móðir mín blessunin lifði sögurnar svo innilega að hún fór að hágráta í hvert sinn sem eitthvað sorglegt bar að höndum, til dæmis þegar Nell litla dó í The Old Curiosity Shop eftir Dickens. Ég man að ég hneykslaðist ákaflega á þessu og sagði þá: "Láttu ekki eins og kjáni, mamma, þetta er bara saga!" En það hafði engin áhrif á hana!

Báðar systur mínar langaði til að leggja fyrir sig ritstörf. Þær hófu höfundarferilinn með sérstöku samkomulagi á þá leið að hvor um sig samdi "jólabók" handa hinni. Þetta voru handskrifuð kver með teikningum og litmyndum. Þær lágu á jólabókum þessum eins og ormar á gulli allt þar til á jóladag. Þá voru bækurnar afhentar og við hin fengum að lesa þær. Að sjálfsögðu væntu höfundarnir þess að við dáðumst að verkunum.

Þegar ég var orðinn tíu ára var mér komið í heimavistarskóla. En systur mína fengu áfram tilsögn heima fyrir. Kennslukonan þeirra var skosk. Við vorum öll hænd að henni og hún lagði sitt af mörkum til að þroska myndlistarog bókmenntasmekk systra minna.

Þær Barbara og Úrsúla voru eineggja tvíburar, enda voru þær svo líkar í útliti á þessum árum að margir áttu bágt með að þekkja þær sundur. Það kom einu sinni fyrir, ef ekki oftar, að önnur systirin fór að gamni út með strák sem hafði mælt sér mót við hina!

Á sautjánda ári voru þær sendar til ársdvalar í Frakklandi, nánar tiltekið Annecy. Þar voru jafnan margar enskar skólastúlkur. Þegar þær sneru aftur hófu þær nám við Winchester-listaskólann. En um sama leyti skildu leiðir að nokkru. Barbara lagði áfram stund á myndlist og einkum tréristu. Hún hélt svo áfram á þeirri braut og hóf nám við Konunglega listaskólann í London, þriggja ára nám. Henni sóttist námið feykivel. Verk hennar voru árum saman sýnd í Konunglegu bresku listakademíunni og hún var tekin í Konunglegt félag myndristumanna. Úrsúla hætti hins vegar listnámi og fór þess í stað að skrifa barnabækur. Hófst þar langur og mikill ferill og er Úrsúla orðin þekktur höfundur víða um heim. Þegar þetta er ritað hafa einar 60 bækur eftir hana verið gefnar út í Bretlandi, margar hafa og verið gefnar út í Bandaríkjunum og ennfremur þýddar á fjölmargar tungur.

Eins og títt var um listnema bjó Barbara við kröpp kjör í London. En hún var þrautseig. Vann hún fyrir sér með því að skreyta bækur og teikna og mála andlitsmyndir. En árið 1936 bar svo við að hún hlaut dálítinn námsstyrk. Hún afréð að verja honum til Íslandsferðar, hugðist sækja þangað innblástur.

Í þessari ferð kynntist hún Magnúsi. Hann var þá nýkominn heim en hafði áður verið við málun og mótun í Kaliforníu. Hann var 15 árum eldri en Barbara en með þeim tókust heitar ástir. Ári síðar kom hann til Englands. Þau voru gefin saman í þorpskirkjunni okkar.

Okkur féll öllum vel við Magnús. Hann var rólyndur maður og bauð af sér virðingu og hann hafði til að bera mikla persónutöfra. Við vorum líka hrifin af höggmyndum hans. Reykjavík var að vísu óralangt í burtu og okkur var ljóst að við mundum sakna Barböru mjög, en við þóttumst viss um að hún mundi una sér vel með Magnúsi. Sú varð líka raunin. Auðvitað varð viðskilnaður okkar mun lengri en við höfðum ætlað, því stríðið braust út, stríðsárin urðu sex og foreldrar okkar vildu ekki að Barbara legði á hafið og hætti lífi sínu til að heimsækja okkur. Sprengjur og tundurskeyti urðu hundruðum skipa að grandi á þessum árum.

Magnús var þegar orðinn altalandi á ensku. Nú kom til kasta Barböru að læra íslensku. Hún gekk að því af miklu kappi, var ráðin í að læra málið til hlítar. Öll tungumálavandræði urðu því fljótlega úr sögunni. Aftur á móti böguðu fjárhagsvandræði þau svo að árum skipti. Þau bjuggu í litlu húsi, heimili og vinnustofu í senn, á Lækjarbakka í útjaðri Reykjavíkur; þaðan sér út í Viðey og yfir í Esjuhlíðar. Magnús naut dálítils opinbers styrks en sá styrkur dugði hvergi nærri til uppihalds tveimur manneskjum. Við bættist að árið 1938 fæddist hjónunum sonur sem heitinn var Vífill og síðar varð arkítekt. Barbara dró í búið með því að mála vatnslitamyndir af börnum. Þetta fór henni mjög vel úr hendi en kom hins vegar niður á því sem henni var hugstæðara. Til dæmis að nefna hætti hún nær alveg að fást við tréristuna sem hún hafði getið sér svo gott orð fyrir. Að vísu var þar líka öðru um að kenna, nefnilega erfiðleikum við að komast yfir efni og áhöld. Trérista er líka tímafrek list og síðast en ekki síst heldur illa borguð. Einnig má vera að Barböru hafi verið óljúft að keppa við Magnús. Ef til vill hefur sama ástæða ráðið því að hún lagði enga stund á olíumálverk.

Magnús hafði íslenskar menningarhefðir mjög í heiðri og Barbara heillaðist fljótt af þeim, ekki síst af gestrisninni, sem landlæg var. Á heimili þeirra varð feikilega gestkvæmt og menn gat borið að garði hvenær sem var. Reyndar gat orðið fullgestkvæmt og það svo að Barbara hafði ekki vinnufrið. Á sumrin leysti hún vandann stundum þannig að hún vann á næturnar og festi að morgni miða á útidyrahurðina með þeim boðum að hún væri sofandi. En þrátt fyrir þessháttar vandræði voru þau tvímælalaust hamingjusöm, hjónin og Vífill litli sonur þeirra, ekki síst eftir að fjárhagurinn fór að rýmkast og þau gátu byggt sér stærra hús og vinnustofu í Kópavogi.

Af hjónabandi þeirra Barböru og Magnúsar spruttu með árunum margvísleg tengsl milli Íslands og Englands. Fjölmargir ættingjar Barböru ­ allt frá Sir Stanley frænda okkar og niður í mig sjálfan ­ sóttu Ísland heim og gistu að heimili þeirra hjóna. Eigum við margar góðar minningar þaðan og reyndar höfum við þó nokkur birt þær minningar á prenti. Sjálfum gafst mér kostur að ferðast um Ísland á árunum 1948-50 fyrir tilstuðlan Magnúsar og Barböru og kom þá á ýmsa staði sem fáfarnir voru í þann tíð, til Grímseyjar og í Skaftafell til dæmis. Gladdi það mig mjög að geta síðar þakkað fyrir mig með því að semja Íslandskaflann í ferðamannavísinum "Sunday Times Travel and Holiday Guide".

Höfundur er rithöfundur og býr í Danmörku.

Sjálfsmynd Barböru frá því hún var ung. Myndin birtist á forsíðu Lesbókar í mai 1982.

Barbara heima hjá sér í Stonham.

North Stoneham House í Hampshire, æskuheimili Barböru. Í húsinu voru 200 herbergi, en aðeins fá þeirra voru í notkun.

Barbara um þrítugt í skíðaferð, líklega við Skíðaskálann í Hveradölum.

Barbara um þrítugt í skíðaferð, líklega í Hveradölum.

Barbara og Magnús ásamt ömmusystur Barböru sem hefur Vífil son þeirra í fanginu.

Barbara og Magnús á brúðkaupsdaginn úti í Englandi.

Lækjarbakki við Borgartún, þar sem Klúbburinn var síðar byggður. Þarna var fyrsta heimili og vinnustofa Barböru og Magnúsar þegar þau hófu búskap á Íslandi.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.