NORRÆN KONKRETLIST Myndlist Bragi Ásgeirsson Það er mikil sýning, sem Listasafn Íslands býður uppá af þróun flatar- og rúmfræðilistar á Norðurlöndum, er spannar tímabilið 1907-1960.

NORRÆN KONKRETLIST Myndlist Bragi Ásgeirsson Það er mikil sýning, sem Listasafn Íslands býður uppá af þróun flatar- og rúmfræðilistar á Norðurlöndum, er spannar tímabilið 1907-1960. Frekar lítið fór fyrir því, að þessi sýning væri auglýst fyrirfram, sé tekið mið af Chagallsýningunni, og hélt ég satt að segja, að um frekar litla sýningu væri að ræða. En raunin er sú, að þessi sýning er í þrem af fjórum sýningarsölum safnsins auk annars tilfallandi rýmis í fordyrinu og stigagöngunum. Gekk þó heilmikið af, sem ekki er til sýnis, og mun einnig hafa gert annars staðar á Norðurlöndum, en hér er um farandsýningu að ræða og næst síðasti áfangastaður.

Hin svonefnda konkret-list byggist framar öðru á myndbyggingarlögmálum og innbyrðis samspili lita. Atriðum, sem nauðsynlegt er, að allir læri að einhverju leyti, er í listaskóla koma, því að hér er um grundvallarlögmál að ræða.

Kannski var það einmitt þessvegna, sem fæstir bjuggust við, að slík list gæti orðið tískufarald ur, list dagsins og yfirgnæfa flest annað í heiminum um árabil. Vera svo ríkjandi afl, að margur varð til að leggja frá sér penslana um stund, en hóf svo að mála aftur, er aðrar stefnur ruddu sér til rúms.

Mörgum sveið svo undan þessu einhæfa, harða og óvæga tímabili, að þeir vildu helst gleyma því, og útskúfun "geometríunnar" varð næstum jafn alger og upphafning hennar áður. Þannig hurfu myndir áður heimsþekktra myndlistarmanna af veggjum safna og nöfn sumra þeirra, sem mikið hafði borið á, gleymdust um stund.

En hér er það gamla sagan, að þegar list einstakra ágætra myndlistarmanna verður ofaná um skeið og mest áberandi í virtum sýningarsölum listaborganna, þá finna margir hjá sér köllun tilað vera með í leiknum. Þessir sömu ágætu listamenn halda svo áfram að vinna að list sinni einsog ekkert hafi í skorist, þótt sviðsljósið beinist að öðrum og þannig hefur konkret-stefnan lifað góðu lífi í list sannra áhangenda sinna allan tímann og fram á daginn í dag, er hún aftur hefur rutt sér rúms í sýningarsölum heimsborganna. Nákvæmlega eins og t.d. var um fígúruna, eða manninn í listinni. Hér er einungis um eðlileg lögmál listamarkaðarins að ræða og þess, sem menn telja helst í takt við framþróunina og sér í hag að halda á lofti.

Hitt verður að telja til hálfgerðrar vanmáttarkenndar eða misskilnings að álíta skyldu sína að fylgja jafnan því, sem efst er á baugi án tillits til þess, hvort það falli að listrænu upplagi þeirra. Þannig er það hálf neyðarlegt að sjá menn vinna samkvæmt stefnum og stílum án þess að hafa tilfinningu fyrir hlutunum né gera sér grein fyrir hinu raunsanna eðli þeirra og upp úr hvaða jarðvegi þeir eru sprottnir.

Með merkilegri sýningum, sem ég hefi séð, tel ég ótvírætt hina miklu Kandinsky-sýningu í Z¨urich 1984 vegna þess hve þróuninni voru gerð frábær skil. Sýndar voru einnig myndir eftir rússneska félaga hans svo og samstarfsmenn og nemendur Bauhaus-skólans. Hér voru sýnd og útskýrð víxlaáhrif á milli og hef ég sjaldan séð skilmerkilegri né áhrifaríkari sýningu á þróun óhlutlægrar listar né krufningu á eðli hennar og bakgrunni.

Gjörbreyttar þjóðfélagsástæð ur kröfðust að sjálfsögðu nýrra og ferskra hugmynda, og það er til umhugsunar, að Kandinsky, sem var orðinn hálærður vísindamaður og eftirsóttur í æðstu stöður við vísindastofnanir í Rússlandi, skyldi einmitt er mikill frami blasti við gefa vísindin uppá bátinn og snúa sér að myndlist. Hann efaðist einfaldlega stórlega um óskeikulleika vísindanna, en trúði á mátt listarinnar og að þar hefði hann báða fæturna á jörðinni - hinnar hreinræktuðu listar, sem hann taldi réttilega að hefði mikla þýðingu fyrir framtíðarþjóðfélagið.

Hér var einfaldlega um að ræða að takast á við heim í örri framþróun - heim véla og tækni, sem bauð upp á ótalmarga myndræna möguleika og úrlausnarefni. Þessir frumkvöðlar núlista voru þannig með báða fæturna í samtíð sinni og list þeirra einkenndist af mikilli þekkingu á því, sem þeir voru að gera. Möguleikar myndflatarins voru rannsakaðir af vísindalegri nákvæmni svo og byggingarfræðilegt eðli myndlistarinnar, - jafnt málaralistar og mótlistar, auk þess sem sálfræðileg áhrif litanna voru virk í spilinu.

Sérstök þjóðleg einkenni komu og greinilega fram í konkret list ekki síður en öðrum listastefnum, sem hver og einn getur sannfærst um, ef vill. Væri nærtækast að bera saman Miðevrópu þjóðirnar svo og Rússland og Bandaríkin.

Í þessum múgþjóðfélögum, þarsem tæknin og vélarnar áttu uppruna sinn, var slík rannsókn myndflatarins og litanna nauðsynleg, enda hafði myndlistin gríðarleg áhrif á listiðnað og hönnun, og þessar listgreinar fylgdust bróðurlega að frá fyrstu árum aldarinnar, eins og þær gera enn, þótt konkret listin yrði ekki að múgsefjun meðal myndlistarmanna og eins konar alþjóðamál listarinnar fyrr en löngu seinna.

Þetta er og einnig ástæðan fyrir því, að hvers konar iðnvarningur, sem flæddi yfir Norðurlönd frá meginlandinu og bar keim af þessum áhrifum, hafði haslað sér völl langt á undan myndlistarviðhorfunum. Er svo konkret-listin varð að áberandi staðreynd á Norðurlöndum, þá minnti hún sjálfgefið fólk á hverskonar iðnvarning t.d. gluggatjöld og konkret-mynstur í textílum! En að sjálfsögðu voru þessi áhrif einmitt komin frá tilraunum myndlistarmanna á meginlandinu, en ekki öfugt. En lengivel og eiginlega allt þar til konkret-list varð list dagsins, "la mode du jour" eða "la grande mode" í háborg listarinnar í þá daga, París, var hún lítið útbreidd á Norðurlöndum, sem skiljanlegt var vegna eðlis hennar og sérstöðu landanna.

Ég reifa þetta hér, vegna þessað vissa mín er sú, að norrænir myndlistarmenn hafi upplifað þessa tegund myndlistar á allt annan hátt en myndlistarmenn Miðevrópu, Rússlands og Bandaríkjanna - þeir hafa verið meiri þiggjendur og þá öðru fremur vegna þess, að löndin eru lítil og um margt einangruð og mynd hugsunin átti því rökrétt að vera nokkuð önnur.

Ég tel, að norrænir myndlistarmenn hafi tekið flatarmálslistinni sem nýjum stórsannleik, enda var einstefnan og trúarharkan þar meiri meðal iðkenda hennar en víðast hvar annars staðar og þá ekki síst í París sjálfri.

Víðast hvar varð þessi listastefna að trúarbrögðum og þá róttækum mjög, þannig að öll önnur list dagsins var léttvæg fundin, úrelt. En það er þó nokkuð langsótt, enda stenst enganveginn, að þessi róttækni hafi verið af pólitískum toga einvörðungu. Rannsókn myndflatarins hefur ekkert með pólitík að gera í sjálfu sér, en vissulega voru listamenn nýrra viðhorfa yfirleitt róttækir, vegna þess að þeir voru að brjóta niður eldri hefðir og mættu andstöðu þeirra, er halda vildu í borgaralegar hefðir og þá fyrri viðhorf í listum um leið. Menn litu vonaraugum til nýrri tíma og réttlátara þjóðskipulags. En framfarirnar í heiminum eru öðru fremur afkvæmi iðnbyltingarinnar og tækninnar og hins mikla umróts, sem fylgt hefur í kjölfarið. Lítilmagninn hafði ekki getað risið upp án fulltingis tækninnar og þeirra möguleika, sem hún lagði honum í hendur. Tæknin er svo hugvit örfárra manna en hvorki stjórnmálaafla né múgsins. Þrífst þó ófrávíkjanlega best, þar sem frelsi og skilyrði eru til athafna.

Að þessu öllu er einungis vikið til glöggvunar og vegna þess, að ég get ómögulega verið sammála söguskoðun ýmissa fræðinga á tímabilinu, svo sem hún kemur fram í formála sýningarskrár.

Þá má og víkja að því, að það ofstæki, sem einkenndi marga myndlistarmenn konkret-tíma bilsins á Norðurlöndum, bar vottum rangar forsendur og misskilning á listastefnunni. Þetta, að rífa ætti allt niður og brenna söfn svoog eldri menningarverðmæti, var pólitísk bábilja á borð við menn ingarbyltinguna í Kína, nema aðekki tókst að framkvæma hana á Vesturlöndum, sem betur fer.

Að sjálfsögðu lét þetta fólk ekki sjá sig á listasöfnum og sýningum á tímabilinu, nema ef eitthvað, sem að því sneri, var til sýnis. En nú vil ég álíta, að margur meistari strangflatalistarinnar hafi borið ótakmarkaða virðingu fyrir eldri list og ekki komið til hugar að líta málin sömu augum og ýmsir sporgöngumenn þeirra. Minnist ég þess, er ég nam hjá hinum mikla rökfræðingi, Jean Jaques Deyrolle í M¨unchen, að hann talaði aldrei illa um eldri list. Og þegar hluti nemendanna voru í heimsókn hjá honum í Gordes í Provence, S-Frakklandi, þá hafði hann mestan áhuga á því að sýna okkur ýmis náttúrufyrirbæri, gamlar kirkjur og byggingar, leifar frá rómverska tímabilinu og eiginlega allt það, sem norrænir harðlínumen vildu helst rífa niður. Fornar rústir voru fyrir þeim ýmsum, sem ómerkilegar grjóthrúgur, sem réttast væri að nota í nýjar byggingar - helst kassalaga . . .

Hér hef ég leitt fram ýmis rök fyrir því, að ég telji hugsunina á bak við konkret-list nokkuð aðra á Norðurlöndum en á meginlandinu enda aðrar þjóðfélags forsendur. Einkum í ljósi skilgreiningu ýmissa listsagnfræð inga á tímabilinu.

Veigamikið er einnig að líta til þess, að þrátt fyrir allt ofstæki og trúarhita þá varaði tímabil fjölda norrænna listamanna innan þessararar listastefnu einungis nokkur ár, á meðan hann varaði yfirleitt allan lífsferil margra frumkvöðlanna eða var afleiðing þróunar sem endaði í einfaldri strangflatalist.

Um sýninguna "Norræn konkretlist" mætti auðvitað skrifa margar greinar, nálgast hana frá mörgum hliðum og ég valdi þessa heildarskilgreiningu þótt vafalaust finnist á henni ýmsir hnökrar.

Alveg er ljóst, að gerð hafa verið ágæt verk innan stefnunnar meðal allra þjóðanna, sem hafa haft mikil og merkileg áhrif í framþróun listar þeirra og þá einkum af þeim, sem lifðu og hrærðust á brennipunkti hennar, París. En annamarkar sýningarinnar eru einnig augljósir og þá helst þeir, hve mikið kapp hefur verið lagt í það að tengja hana alþjóðlegum viðhorfum, en minna, hvað menn hafa unnið úr strangflata- og rúmfræðilist á persónulegan hátt og gjalda t.d. Íslendingarnir þess einna greinilegast. Hér er verið að sýna fyrstu verk þeirra sumra og um leið þau ópersónulegustu, er frá þeim hafa komið. Ljóst er þó, að t.d. Valtýr Pétursson hefur fundið sig strax á þessum vettvangi og er eiginlega synd, að hann skyldi ekki rannsaka möguleikana í kjölinn vinna miklu lengur innan liststefnunnar eins og t.d. Þorvaldur Skúlason og Karl Kvaran.

Þá er það mikill ljóður á sýningunni, hve margir eiga einungis eitt verk, sem í jafn mörgum tilvikum gefur enga hugmynd um list þeirra og bitnar enda illa á sumum og gerir lítið úr þeim. Hvað segir t.d. ein lítil mynd um list manna eins og Gunnars Aagaard Andersen, Poul Gade gaard og Preben Hornung, svo nokkrir séu nefndir?

Styrkur sýningarinnar felst hins vegar í því, að hún gefur tilkynna, á hve fjölþættan hátt norrænir listamenn hafa nálgast konkret listina. Ljóðrænni og kúbískri flatalist og jafnvel súrrrealískri eru þannig gerð skil innan um kalda rökhyggjulist og myndir einstakra málara skera sig úr fyrir skynrænan og upplif aðan myndheim og ættu því jafnvel að margra hyggju ekki heimaá sýningunni. Danirnir Robert Jacobsen og Richard Mortensen standa fyrir sínu, sem frumkvöðlar norrænnar konkret-listar á seinni tímum, enda tóku þeir út þroska sinn til úrslita í París - lifðu þar og hrærðust um fjölda ára. Og ekki ber að gleyma mönnum eins og Lars Gunnar Nordström frá Finnlandi, sem alla tíð hefur verið vígður þessari list svoog Sam Vanni og Ernst Mether Borgström. Svíar hafa og fylgst mjög vel með framvindu mála í þessari listgrein enda mesta iðnaðar og framleiðslulandið. Má nefna hér menn eins og Olle Bonnier, Olle Bæertling og Otto C. Carlslund. Í Noregi teljast m.a. til brautryðjenda Thorvald Hellesen, Jakob Weidemann og Gunnar S. Gundersen. Merkilegt þykir mér það til frásagnar, að margt þessa listafólks og fjölda annarra frá Norðurlöndum, skyldi helst dýrka eitt gallerí í París, á árunum um og eftir 1950, sem var Gallerí Denise Réne, og kom hún sumum þeirra á framfæri. Margt fleira og stórmerkilegt var þó að gerast á þessum tímum sem mönnum þó yfirsást. Denise Réne stundaði harðs víraða lista- og fjármálapólitík, sem sést á því að er löngu seinna áraði illa hjá henni, setti hún dauða Richards Mortenssens á svið, sem varð til snöggra og harðra viðbragða frá hans hálfu. Þetta sýnir listheiminn í hnotskurn og að farsælast sé að halda vöku sinni í lífi og list.

Sýningarskráin er stór og mikil og fróðlegt uppsláttarrit fyrir þá, sem vilja kynna sér þessa hlið norrænnar myndlistar.

Valtýr Pétursson (1919-1988). Málverk 1952.