Sjötugur Ragnar Árnason, prófessor í fiskihagfræði, segir brýnt að menn nýti sér þá þekkingu sem er til staðar.
Sjötugur Ragnar Árnason, prófessor í fiskihagfræði, segir brýnt að menn nýti sér þá þekkingu sem er til staðar. — Morgunblaðið/Kristinn Magnússon
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Viðtal Stefán Gunnar Sveinsson sgs@mbl.is „Mín nálgun að þessum stóru málum fyrir Íslendinga, fiskveiðistjórnun og fyrirkomulagi sjávarútvegs á Íslandi, er vísindaleg. Ég segi ekkert um þessi mál annað en það sem sterk fræðileg og empirísk rök, þ.e. bæði fræði og reynsla segja til um,“ segir Ragnar Árnason, prófessor í fiskihagfræði, en hann er sjötugur í dag. Hann segir það hafa verið sitt helsta boðorð í lífinu að reyna að breyta eftir þeirri bestu vísindalegu þekkingu sem völ er á, og að nýta hana til að hámarka velsæld almennings.

Viðtal

Stefán Gunnar Sveinsson

sgs@mbl.is

„Mín nálgun að þessum stóru málum fyrir Íslendinga, fiskveiðistjórnun og fyrirkomulagi sjávarútvegs á Íslandi, er vísindaleg. Ég segi ekkert um þessi mál annað en það sem sterk fræðileg og empirísk rök, þ.e. bæði fræði og reynsla segja til um,“ segir Ragnar Árnason, prófessor í fiskihagfræði, en hann er sjötugur í dag. Hann segir það hafa verið sitt helsta boðorð í lífinu að reyna að breyta eftir þeirri bestu vísindalegu þekkingu sem völ er á, og að nýta hana til að hámarka velsæld almennings.

Ragnar er einkum kunnur fyrir fræðistörf sín sem lúta að nýtingu sjávarauðlindanna og kvótakerfinu, og hefur verið gagnrýndur af andstæðingum núverandi aflamarkskerfis fyrir. „Ég hef í sjálfu sér enga persónulega afstöðu í þessum málum annað en að ég vil gera það sem hámarkar hagsæld þjóðarinnar í heild, sem gerir Íslendinga eins ríka og hægt er,“ segir Ragnar og ítrekar að það ríkidæmi felist ekki bara í peningalegum auðæfum heldur einnig í hlutum eins og umhverfi, landslagsperlum og öðrum hlutum sem fólk nýtur.

Menn fara vel með eign sína

Nám- og starfsferill Ragnars spannar nú rúmlega hálfa öld, en hann lauk mastersgráðum í hagfræði annars vegar og hagmælingum hins vegar við hinn virta London School of Economics á áttunda áratugnum áður en hann hélt til University of British Columbia Vancouver í doktorsnám í auðlindahagfræði. Þegar heim var komið fékk Ragnar þegar í stað stöðu við Háskóla Íslands, fyrst við stærðfræðideild skólans og síðar sem lektor við hagfræðideildina. Árið 1989 var Ragnar svo skipaður prófessor í fiskihagfræði við háskólann.

Samhliða fræðistörfum sínum hefur Ragnar iðulega verið kallaður til ráðgjafar bæði hérlendis og erlendis í málefnum sem snúa að fiskveiðistjórnunarkerfum og átti hann til dæmis virkan þátt í að koma á fyrsta íslenska kvótakerfinu í veiðum á íslenskri síld og var stjórnvöldum einnig innan handar þegar núverandi kerfi var sett á árið 1984 og endurbætt 1990.

Ragnar segir minnisstæðustu tímamótin á sínum ferli vera annars vegar greinar sem hann skrifaði 1990 um fiskveiðistjórnun með lágmarksupplýsingum, og hins vegar stór alþjóðleg ráðstefna sem hann efndi til hér á landi árið 1988 undir yfirskriftinni „Rights based fishing“, en þar komu helstu fiskihagfræðingar heims saman og ræddu fiskveiðar á grundvelli veiðiréttinda. „Það djúpa spor sem sú ráðstefna skildi eftir sig var að það væri sennilega ekki hægt að ná árangri í fiskveiðistjórnun, sem ekki byggðust á réttindum, og þau réttindi væru í raun eignarréttindi,“ segir Ragnar, en sú hugsun hefur í raun orðið að leiðarstefi í fiskveiðistjórnun í heiminum. „Grundvallarhugsunin er þessi; menn fara vel með það sem þeir eiga. Ef menn eru í þeirri stöðu að þeir uppskera eins og þeir sá, munu þeir sá vel. Og eignarréttarfyrirkomulagið sem er undirstaðan undir markaðshagkerfinu er það líka í sjávarútvegi.“ Ragnar segir að þessa speki megi rekja a.m.k. aftur til Aristótelesar, sem hafi á sínum tíma tekið eftir því að allt sem var í sameign í Aþenu hafi verið illa hirt um, en að hitt sem menn áttu sjálfir var vel við haldið. „Þetta er þema sem ég hef síðan þróað áfram, efnahagsskipulag á grundvelli eignarréttar,“ segir Ragnar og bætir við að eina mögulega leiðin til þess að stýra fjölstofna fiskveiðum vel sé á grundvelli aflakvótakerfa og þeirra upplýsinga um kvótavirði sem þau veita. Hann hafi þróað þá hugmynd að mögulegt væri að láta markaðinn aðstoða við setningu heildarkvóta, þar sem verðmæti aflakvótanna endurspegli í raun væntingar manna um það hvernig fiskistofnarnir muni þróast í framtíðinni. „Því miður hafa engin stjórnvöld gert þetta í reynd, en aðrir fræðimenn hafa skoðað þetta og fallist á að fræðilega eigi þetta að geta gengið upp.“

Þróunarstarf fyrirferðarmikið

Ráðgjafar Ragnars hefur verið leitað víðsvegar um heiminn. „Ef það er eitthvað sem ég er hreykinn af, þá er það að ég hef varið stórum hluta minnar starfsævi í að ráðleggja erlendum þjóðum hvernig þær eigi að standa að fiskveiðistjórnun í sínum löndum,“ segir Ragnar. Sú ráðgjöf var í upphafi aðallega til þróaðra landa eins og Bandaríkjanna, Kanada og Bretlands en síðar hafi hann með aðstoð Alþjóðabankans, FAO og annarra þróunarstofnana veitt ráðgjöf til milliþróaðra ríkja í Suður-Ameríku, sem hafi mörg hver tekið upp aflakvótakerfi, og þróunarlanda í Afríku og í minna mæli í Asíu. „Í þróunarlöndunum hef ég ekki lagt til að þau taki upp aflamarkskerfi, enda þarf slíkt kerfi ákveðna innviði til þess að það gangi upp, heldur önnur eignarréttarkerfi“ segir Ragnar. Engu að síður hefur ráðgjöf hans þýtt að í dag er nær fjórðungur sjávarútvegs í heiminum gerður út með kvótakerfi.

Eldisfiskur æ fyrirferðarmeiri

Ragnar segir íslenskan sjávarútveg standa vel, en að það þurfi að huga að framtíðinni. „Við Íslendingar byggjum afkomu þjóðarinnar í ríkum mæli á sjávarútvegi enn þann dag í dag og sú undirstaða er áreiðanlegri en ferðamennskan. En við megum ekki gleyma því að sjávarútvegurinn er einungis hluti af miklu stærri iðnaði sem er matvælaframleiðsla í heiminum. Í framleiðslu fiskafurða er fiskeldi sennilega alvarlegasta ógnin við hefðbundnar fiskveiðar í dag,“ segir Ragnar. Hann bendir á að fiskeldi hafi vaxið hröðum skrefum á síðustu áratugum frá því að vera hverfandi upp í að vera meira en helmingur af þeim fiski sem nú er framleiddur til manneldis.

„Þessi iðnaður vex um 5-7% á ári, þannig að það er fyrirsjáanlegt að á komandi áratugum verði þorrinn af þeim fiski sem boðinn er fram eldisfiskur og framboð hans fylgir allt öðrum lögmálum en framboðið á villtum fiski, líkt og landbúnaðarframleiðsla á kjöti fylgir öðrum lögmálum en villibráð.“ Ragnar segir þetta þýða að það muni verða miklu erfiðara í framtíðinni að hafa hagnað af góðum náttúrulegum aðstæðum til fiskveiða. „Og sá hagnaður sem mun verða á komandi áratugum verður fyrst og fremst í vöruþróun og markaðssetningu á fiskafurðunum, þannig að við Íslendingar getum ekki reiknað með því að geta byggt efnahagslega velferð okkar á góðum náttúruauðlindum til sjávar, heldur verðum við að byggja hana á því að vera öflugir í þróun á fiskafurðum í framtíðinni, vera virkir í fiskeldinu og umfram allt að vera sterkir í vöruþróun, markaðssetningu og dreifingu á fiski,“ segir Ragnar.

Til þess þurfi að byggja á núverandi sjávarútvegi, en Íslendingar hafi nú þar enn nokkurt forskot á aðrar þjóðir. „En til þess að halda því þarf sjávarútvegurinn að hafa góða afkomu svo hann hafi fjárfestingarfé og þar með getu til þess að leggja í þær fjárfestingar og stunda það þróunarstarf sem er nauðsynlegt til að við getum haldið stöðu okkar sem stór og öflugur aðili á fiskmörkuðum í heiminum líkt og við erum í dag.“ Ragnar bætir við að stjórnvöld geti komið þar að málum með því að skipa sérstaka framtíðarnefnd til að fara yfir þessi mál.

Gengið á gæði landsins

Talið berst að ferðamannaiðnaðinum og því hvernig hann treystir á íslenskar náttúruauðlindir. „Íslenskur ferðamannaiðnaður í dag minnir mjög á íslenskar fiskveiðar eins og þær voru fyrir 50-100 árum. Það eru mjög mörg fyrirtæki um hituna, og þau sækja í takmarkaðar náttúruauðlindir, sem eru íslenskt landslag og náttúruperlur af ýmsu tagi, án tillits til þess skaða sem þau valda á þessum náttúrugæðum og þess óhagræðis sem þeirra eigin sala veldur öðrum fyrirtækjum og ferðamönnum á vegum annarra fyrirtækja. Afleiðingin er raunverulega sú sama og við sáum í sjávarútveginum, ofsókn og ofnýting á þessum takmörkuðu náttúruauðlindum. Við þurfum að taka upp kerfi á Íslandi, nokkurs konar ferðamennskustjórnun, sem skapar hvata til þess að ferðaiðnaðurinn hámarki hinn þjóðhagslega ávinning sem Íslendingar hafa af þessari ferðamennsku,“ segir Ragnar.

Hann nefnir sem dæmi um óhagræðið að venjulegir Íslendingar hafi áður getað ferðast óhindrað um landið og notið gæða þess, en verði nú fyrir óþægindum vegna mikils fjölda erlendra ferðamanna á ferðamannastöðum og á vegum landsins. Ragnar tekur fram að þetta þýði ekki endilega að draga eigi úr ferðamennsku. Hins vegar þurfi að hafa þessa meinbugi í huga, auk þess sem orðspor landsins sem ferðamannastaðar hafi mögulega skaðast vegna ágengninnar.

Stoltur af ævistarfinu

Ragnar segist aðspurður líta stoltur yfir farinn veg á þessum tímamótum. „Ég hef haft það sem ákveðið boðorð í mínu lífi, að ég vil hafa það sem sannara reynist, og að allt sem samfélagið geri miðist við okkar bestu þekkingu, og að gera fólkinu lífið eins bærilegt og unnt er. Þess vegna hef ég hagað mínum rannsóknum á þann veg sem ég hef gert. Ég hef ekki látið nægja að skrifa fyrir aðra fræðimenn, sem hefði verið auðvelt og ég hefði verið skammaður minna fyrir það, heldur hef ég varið miklum hluta af mínu lífi til að fá íslenskt samfélag og önnur til að gera það sem vísindalegar rannsóknir telja að gefist best,“ segir Ragnar. „Ef menn nota þá þekkingu sem til er og hegða sér í samræmi við hana er það hið besta sem við getum gert, frekar en að láta eins og sú þekking sé ekki til.“

Ferill Ragnars
» Stúdent frá Menntaskólanum í Reykjavík 1969.
» Cand. oecon í viðskiptafræði og BA í stjórnmálafræði frá Háskóla Íslands 1974.
» M.Sc. í hagfræði frá London School of Economics 1975 og hagmælingum frá sama skóla 1977
» Doktorspróf í auðlindahagfræði frá University of British Columbia 1984.
» Lektor í hagfræði við Háskóla Íslands 1980.
» Prófessor í fiskihagfræði 1989.